Кіріспе

Бюджет теориясы - бұл мемлекеттік және азаматтық қоғамның бюджетті құруының саяси және әлеуметтік мотивацияларын зерттеу. Мемлекеттік бюджеттегі классикалық теоретиктерге Генри Адамс, Уильям Ф. Уиллоуби, В. О. Кей-младший және жақында Аарон Уилдавский. Соңғы кездері белгілі теоретиктерге Франк Р. Баумгартнер, Брайан Д. Джонс, Ричард Фенно, Аллен Шик, Дэннис Ипполито, Наоми Кейден, Айрин Рубин, Джеймс Д. Савидж, Томас Грейтенс, Гэри Уэмсли және Усман В. Чохан жатады. Бюджет теориясы прогрессивті дәуірде басты тақырып болды және муниципалды бюроларда және сол кездегі басқа академиялық және квази-академиялық мекемелерде, мысалы, жаңадан пайда болған Брукингс институтында көп талқыланды. АҚШ-тағы атқарушы бюджет - бұл прогрессивті дәуірде қажетті саясатты реформалауды жүзеге асыру қабілеті бар қала әкімдері мен қала басшыларын нығайту үшін жасалған қаржылық инновация. Сол кезден бастап атқарушы бюджет АҚШ президенті саясатты нақты қалыптастыра алатын және президентке бастапқыда "шапшаң ұстау" міндеті жүктелген Конгресстен (әлі де конституциялық, өйткені конституцияны түзету процесінен тыс өзгерту немесе конгресс өз өкілеттігін заңдастыру үшін федералды заң шығару билігі жоқ) билікті тарту құралына айналды. Бұл қазіргі Басқару және Бюджет Кеңсесі деп аталатын ұйымның рөлі мен билік базасының үнемі артуына әкелді.

Бюджет, азаматтық қоғам және конституциялық экономика

Конституциялық экономика - экономиканың және конституционализмнің саласы, ол конституциялық мәселелер мен экономиканың жұмыс істеуі арасындағы нақты өзара байланысты сипаттайды және талдайды, оның ішінде бюджет процесі. Жыл сайынғы бюджетті жоспарлау кезінде конституциялық экономиканың стандарттары, сондай-ақ оның қоғамға ашықтығы құқықтық мемлекет құруда басты бағыт-бағдар болып табылады. Сонымен қатар, азаматтық қоғамның әділетсіз мемлекеттік шығындар мен бұрын рұқсат етілген қаражаттың орындалушымен тәркілену жағдайларында қолданылатын тиімді сот жүйесі болуы кез келген ықпалды азаматтық қоғамның табысты болуы үшін басты элементке айналады. "Конституциялық экономика" термині американдық экономист Джеймс М. Бьюкенен 1986 жылы экономикалық ғылымдар бойынша Нобель сыйлығын "Экономикалық және саяси шешімдер қабылдау теориясының келісімшарттық және конституциялық негіздерін әзірлеуі" үшін жаңа академиялық субдисциплинаның атауы ретінде қолданды. Бьюкенен мемлекеттің кез келген органикалық тұжырымдамасын оның мүшелері болып табылатын адамдарға қарағанда даналық жағынан жоғары деп қабылдамайды. Бұл философиялық позиция, шын мәнінде, конституциялық экономиканың тақырыбы болып табылады. Бьюкенен конституция, кем дегенде бірнеше ұрпақ азаматтарының пайдалануы үшін, өзін прагматикалық экономикалық шешімдерге бейімдеуге және мемлекет пен қоғамның мүдделерін жеке тұлғалардың мүдделеріне және олардың конституциялық құқықтары мен жеке бостандығы мен жеке бақытына теңестіруге қабілетті болуы керек деп санайды. Ресейлік конституциялық экономика мектебі XXI ғасырдың басында конституциялық экономика заң шығару, ең алдымен, бюджет процесінде экономикалық және конституциялық талдауды біріктіруге мүмкіндік береді деген идеямен құрылды, осылайша экономикалық және қаржылық шешім қабылдаудағы еріксіздіктен арылуға және азаматтық қоғамға бюджет процесіне кіруді ашуға көмектеседі. Бұл модель конституциямен берілген экономикалық, әлеуметтік және саяси құқықтарды жүзеге асыру мен жыл сайынғы (немесе орта мерзімді) экономикалық саясат, бюджет заңнамасы мен үкімет жүргізетін әкімшілік саясат арасындағы алшақтықты азайту қажет деген түсінікке негізделген. 2006 жылы Ресей ғылым академиясы конституциялық экономиканы жеке академиялық субдисциплина ретінде ресми түрде таныды. Конституциялық экономика ұлттық байлықты дұрыс бөлу, соның ішінде көптеген өтпелі және дамушы елдерде атқарушы билік толығымен бақылайтын сот жүйесіне арналған мемлекеттік шығындар сияқты мәселелерді зерттейді. Соңғысы билік "тексеру мен тепе-теңдік" қағидатын бұзады, өйткені ол сот жүйесіне аса маңызды қаржылық тәуелділікті тудырады. Сот жүйесінің сыбайлас жемқорлығының екі әдісін ажырату маңызды: мемлекеттік (бюджеттік жоспарлау және түрлі артықшылықтар арқылы - ең қауіптісі) және жеке. Сот жүйесінің мемлекеттік сыбайлас жемқорлығы кез келген бизнестің ұлттық нарықтық экономиканың өсуі мен дамуын оңтайлы түрде жеңілдетуін мүмкін емес етеді.