Кіріспе

Төменгі Саксониядағы тарихи аймақ, Германия. Төменгі Саксониядағы тарихи аймақ – Шығыс Фризия немесе Шығыс Фризия (Ostfriesland; ; ) – Германияның Төменгі Саксонияның солтүстік-батысындағы тарихи аймақ. Ол негізінен Шығыс Фризия түбегінің батыс жартысында, Батыс Фризияның шығысында және Фризия ауданының батысында орналасқан. Әкімшілік тұрғысынан Шығыс Фризия Аурих, Лир және Витмунд аудандары мен Эмден қаласынан тұрады. Оның халқы шамамен 469 000 адамды құрайды және аумағы шамамен 2 млн км². Жағалауда Шығыс Фризия аралдары (Ostfriesische Inseln) деп аталатын аралдар тізбегі орналасқан. Батыстан шығысқа қарай бұл аралдар: Боркум, Юист, Нордерней, Балтрум, Лангеоог және Спикерог.

Тарих

Шығыс Фризияның географиялық аймағында палеолит дәуірінде Гамбург мәдениетінің бұғы аулаушылары қоныстанған. Кейіннен мезолит және неолит дәуірлерінде әртүрлі мәдениеттердің қоныстары пайда болды. Тарихқа дейінгі кезеңнен кейінгі кезеңді археологиялық деректерге сүйене отырып ғана қайта құруға болады. Шығыс Фризияның ерте тарихына қол жеткізу археология және римдік құжаттар сияқты сыртқы көздерді зерттеу арқылы ішінара мүмкін. Бірінші дәлелденген тарихи оқиға – б.з.б. 12 жылы Друз басқаратын римдік флоттың келуі болды; кемелер Эмс өзенінің арнасына жүзіп кіріп, қайта оралды. Материалдық қалдықтар арқылы ғана белгілі болған, бірақ өздерінің атын білмейтін ертедегі қоныстар, ингвеондық топқа жататын герман тайпаларының басып кіруіне әкелді. Тацит осы тайпаларды – шаукилер мен фриздерді атап көрсеткен. Эмс және Везер өзендері арасындағы аймақты шаукилер мекендеген; алайда, біздің заманымыздың екінші ғасырынан кейін шаукилер туралы ешқандай мәлімет жоқ. Олар шамамен 500 жылдан кейін фриздердің кеңеюі салдарынан ішінара ығыстырылып, кейіннен фриз қоғамына сіңіп кетті. Саксондар да осы аймаққа қоныстанды, ал орта ғасырлық Шығыс Фризия халқы фриз және саксон элементтерінің қоспасына негізделген. Дегенмен, жағалау аймағында фриз элементі басым, ал жоғары Гест аймағының халқы саксон әсерін күштірек сезінеді. Тарихи ақпарат ерте Каролинг кезеңінде, фриз патшалығы қазіргі Батыс Фризияны (Гронинген және Фризияның голланд провинциялары, Солтүстік Голландияның бір бөлігі) Шығыс Фризия арқылы Везер өзеніне дейін біріктірген кезде айқын бола бастады. Бұл елге Радбод сияқты патшалар билік еткен. Фризия – қысқа ғұмырлы патшалық болды, ол 689 жылы Херстальдық Пиппинмен талқандалды. Содан кейін Шығыс Фризия Франк империясының құрамына кірді. Ұлы Карл Шығыс Фризияны екі графтыққа бөлді. Осы кезде Лиудгер мен Вилле миссионерлері христиандықты таратуды бастады; Шығыс Фризияның бір бөлігі Бремен епархиясына, екіншісі Мюнстер епархиясына қосылды. Каролинг империясының құлдырауымен Шығыс Фризия бұрынғы байланыстарын жоғалтты және тәуелсіз, өздерін-өздері басқаратын округтердің бірлігі құрылды. Олар жыл сайын "Redjeven" (кеңесшілер) сайлауын өткізіп, олар судьялар және әкімшілер болып тағайындалатын. Бұл жүйе орта ғасырларда Шығыс Фризияда феодалдық жүйенің қалыптасуына кедері келтірді. Фриздер өздерін ешқандай шетелдік билікке бағынбайтын еркін халық деп санады. Бұл кезең "Friesische Freiheit" (Фризия азаттығы) деп аталады және әлі күнге дейін танымал "Eala Frya Fresena" (Тұрыңыз, еркін фриздер!) ұранымен бейнеленеді, ол феодализмнің жоқ екенін растады. Фризияның жеті жағалау аймағының өкілдері жылына бір рет Рахеде (Аурих маңында) орналасқан Апсталсбумда кездесетін. Ерте орта ғасырларда адамдар жоғары орналасқан Гест аймақтарында немесе батпақ жерлерде "Варфтен" – жасанды төбелерді тұрғызып, шаруашылық егістіктерін немесе ауылдарды Солтүстік теңіздің су тасқынынан қорғайтын. Шамамен 1000 жылы фриздер Солтүстік теңіз жағалауында үлкен бөгеттер салуға кірісті. Бұл ұлттық бірегейлік пен тәуелсіздік сезімін қалыптастыруға үлкен әсер етті. Орта ғасырдың соңына дейін Остфризия Германия мемлекеттерінің жағалауды жаулап алу әрекеттеріне қарсы тұрды. XIV ғасырда Реджевен конституциясына деген сүйіспеншілік азайды. Апаттар мен індеттер, мысалы, оба, тұрақсыздық процесін күшейтті. Бұл ықпалды отбасыларға жаңа билік орнатуға мүмкіндік берді. Басшылар (төменгі неміс тілінде "hovedlinge", стандартты неміс тілінде "Fürsten") Шығыс Фризиядағы ауылдарды, қалаларды және аймақтарды бақылауға алды; алайда, олар Еуропаның қалған бөлігіндегідей феодалдық жүйені орнатқан жоқ. Керісінше, Фризиядағы жүйе – германдық мәдениеттерден белгілі ескі басқару формаларына ұқсас, бауырластық жүйесі болды. Билік еткен аймақтың тұрғындары мен басшы арасында тәуелділік қарым-қатынасы болды, бірақ адамдар жеке еркіндіктерін сақтап, қалаған жеріне көше алатын. Фриздер Эмс өзенінің сағасын бақылап, өзенмен кемелерге қауіп төндірді. Осы себепті Ольденбург графтығы 12 ғасырда Шығыс Фризияны бағындыруға бірнеше рет тырысты. Батпақты жердің арқасында фриз шаруалары Ольденбург әскерлерін әрқашан жеңіп отырды. 1156 жылы тіпті Генрих Арыстан да бұл аймақты жаулап ала алмады. Бұл қақтығыстар келесі ғасырлар бойына жалғасты. 14 ғасырда Ольденбург Остфризияны жаулап алу жоспарларынан бас тартып, шабуылдарын эпизодтық шабуылдармен шектеді, мал төбелерін өлтіріп, содан кейін кететін. Шығыс Фризия басшылары, мысалы, атақты Клаус Штёртебекер және Готфрид Михаэльсен сияқты қаракеттерге пана берді, олармен күшті Ганза Лигасының кемелеріне қауіп төндіріп, тонады. 1400 жылы Ганза Лигасының Шығыс Фризияға жасаған жазалау экспедициясы сәтті аяқталды. Басшылар қаракеттерге қолдау көрсетуді тоқтатуға уәде беруге мәжбүр болды. 1402 жылы Штёртебекер, фриз болмаған, Гамбургта тұтқынға алынып, атқыланды. Басшылардың билік және ықпал ауқымы әртүрлі болды. Олардың кейбіреулері басымдыққа ие болды. Олардың бірі – Брокмерландтан (қазіргі Брукмерландтан) шыққан Том Брокс, ол бірнеше буын бойы Шығыс Фризияның үлкен бөлігін басқарды, бірақ оның бұрынғы ізбасары, Леерден шыққан Фокко Укена соңғы Том Броксты жеңіп алды. Бірақ Гриетсиелден шыққан Сирксендер басшылығындағы басшылар партиясы Фокконы жеңіп, қуды, ол кейіннен Гронинген маңында қайтыс болды. 1465 жылдан кейін Сирксен әулетінен шыққан соңғы басшылардың бірі император Фридрих III-тен граф титулын алды және қасиетті Рим империясының бағыныштылығын қабылдады. Алайда, 1514 жылы император Шығыс Фризияның мұрагері Саксония герцогі болуы керек деп бұйырды. Шығыс Фризия графы Эдзард бұл бұйрықты қабылдаудан бас тартып, жазаланды. Жиырма төрт неміс герцогі мен князьдары әскерлерімен Фризияға басып кірді. Саны жағынан басым болғанына қарамастан, олар Эдзардты жеңе алмады және 1517 жылы император Эдзардты және оның ұрпақтарын Шығыс Фризия графтары ретінде мойындауға мәжбүр болды. Шығыс Фризия Реформация кезеңінде маңызды рөл атқарды. Менно Симонс, меннонит шіркеуінің негіз қалаушысы, онда пана тапты. 1654 жылы Аурихте отырған Шығыс Фризия графтары князь дәрежесіне көтерілді. Алайда, олардың билігі бірқатар факторларға байланысты шектеулі болды. Сырттан Шығыс Фризия Голландияның серігіне айналды, голланд гарнизондары түрлі қалаларда тұрақты түрде орналасқан. Эмден сияқты маңызды қалалар өз азаматтарымен дербес басқарылды, князь оларға көп әсер ете алмады. Фризиялық парламент, Остфриск Ландшафт, Шығыс Фризияның әртүрлі әлеуметтік топтарының жиналысы болды, ол князьға қарсы фриздердің дәстүрлі құқықтары мен бостандықтарын қызғандықпен қорғады. Шығыс Фризияның тәуелсіздігі 1744 жылы, аймақ соңғы Сирксен князінің мұрагерсіз қайтысынан кейін Пруссияның қолына өткенде аяқталды. Бұл көшіруге қарсылық болған жоқ, өйткені ол бұрыннан келісімшарт бойынша реттелген. Пруссия фриздердің дәстүрлі автономиясын сақтады, оны фриз канцлері Себастиан Хомфельд басқарды. 1806 жылы Шығыс Фризия (қазіргі Остфризия) Наполеонның Голландия Корольдығына қосылды және кейіннен Франция империясының бір бөлігіне айналды. Шығыс Фризияның көп бөлігі Département Ems Oriental деп аталды, ал кішкентай жолақ, Rheiderland, голланд Département Ems Occidental-інің құрамына кірді. Франция императоры Наполеон I фриз қоғамындағы ең үлкен реформаны жасады: ол жергілікті басқаруда...

География

Ландшафт Солтүстік теңізге жақындығының әсерімен қалыптасқан. Шығыс Фризия аралдары жағалау бойымен 90 шақырымға созылып жатыр. Олар құм төбелері мен құмды жағалауларды ұсынады, бірақ олардың ішкі бөлігінде шөп пен орман да бар. Аралдар мен жағалау арасындағы аймақ әлемдегі бірегей аймақ болып табылады: толқын суы тартып кеткенде кең саз жазықтар мен арналар пайда болады, олар түрлі құрттар, қабылдақтар, құстар мен етесіптерді қызықтырады. Осы себепті ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра қоры бұрыннан ұлттық парк болған Вадден теңізін бүкіл әлемдік мұра ретінде жариялады. Жағалау аймағынан алыс жерлердің көп бөлігі "Гест" және Хитлендті құрайды.

Тіл

Шығыс Фризияның бастапқы тілі – шығыс фриз тілі болған, қазір ол жоғалып барады, көбінесе шығыс фриз төменгі саксония тілімен ысталды. Түпнұсқа шығыс фриз тілі бірнеше шалғай жерлерде, мысалы Вангеруге сияқты аралдарда, сәл ұзақ сақталды. Бүгінде шығыс фризияның заманауи түрі Шығыс Фризияға жақын орналасқан Сатерланд ауданында кездеседі. Бұрынғы кезде қысымға ұшырап үйлерін тастап кеткен шығыс фризиялықтар осы шалғай, батпақты аймаққа қоныстанды және мұрағаласқан тілдерін сақтап келді. Бұл тіл – Еуропадағы ең кішкентай тіл аймағы, ол Сатерланд фризия тілі немесе өзінің атауымен Сельтерск деп аталады. Оны шамамен 1000 адам қолданады. Шығыс фриз төменгі саксония (немесе Шығыс Фризия төменгі саксония, кейбір адамдар шығыс фриз тілінен жақсы ажырату үшін осылай атауды ұнатады, ол фриз тілі, бірақ төменгі саксон тілі емес) – төменгі неміс тілінің фриз тілінен келген әсерлері мен Шығыс Фризияның сан алуан тарихынан туындаған көптеген ерекшеліктері бар түрі. Ол көршілес Нидерландының Гронинген провинциясында қолданылатын гронинг диалектісіне ұқсас. Қазіргі Германияда шығыс фризиялықтар, әдетте, Америка Құрама Штаттарындағы поляктар туралы әзілдерге ұқсас этникалық әзілдердің нысаны болып табылады. Бұл көбінесе солтүстік аймақта кездеседі.

Сәй

Басқаша кофе ішетін ел болса да, Шығыс Фризия шай ішу және шай мәдениетімен танымал. Адам басына шаққанда, Шығыс Фризиялықтар басқа халықтардан көбірек шай ішеді, жылына адам басына шамамен 300 литр. Қонақтар келгенде немесе басқа жиын болғанда, сондай-ақ таңғы асқа, түстен кейін және кешке күшті қара шай беріледі. Чайға клунтжес, яғни баяу ерітін қант қосылады, бұл бірнеше стақанға тәттілік қосуға мүмкіндік береді. Чайдың дәмін жақсарту үшін қою қаймақ та қолданылады. Чай әдетте дәстүрлі кішкентай тостақанда, апта ішінде кішкентай печеньемен, ал ерекше жағдайларда немесе демалыс күндері тортпен ұсынылады. Чайға қосатын ең көп таралған дәстүрлі торттар мен бәліштердің бірі - алма штрудель, қара орман торттары және шоколад пен жаңғақ дәмімен жасалған басқа да торттар. Қыста қара шайға клунтжемен араластырылған қоңыр ром қосылады. Чай бас ауруы, асқазан проблемалары және стресс сияқты көптеген ауруларды емдейді деп есептеледі. Чай – бұл халық үшін тек сусын ғана емес, сонымен қатар олардың мәдени дәстүрінің бір бөлігі. Жылдар бойында аймақта ерекше шай рәсімі қалыптасты, оны ескі үйлерде қатаң сақтауға болады. Осы ережелердің бірі бойынша, отырғандардың ең үлкен әйелі басқа қонақтарға шай құюға тиіс, ең үлкені екіншісінен бастап, жынысына қарамастан жас бойынша төмендейді. "Клунтже" шай құйылар алдында тостақанның ішіне салынады, содан кейін шай тікелей оның үстіне құйылады. Содан кейін, шайдың үстінде "бұлттар" (wulkjes) пайда болатындай, жоғары қабатына ақырындап қою қаймақ қосылады. Чайды араластыруға тыйым салынған, сондықтан қабаттар жұмсақ, күшті және жоғарыдан төменге дейін тәтті болып қалады. Шығыс Фризияның аймағына байланысты шайды тостақаннан табаққа құйып, содан ішуге болады. Егер сіз тағы шай ішкіңіз келмесе, қасығыңызды тостақанға салуыңыз керек, әйтпесе үй иесі сіздің тостағаныңызды әркім ағымдағы тостағандарын бітіргеннен кейін бірден толтырады.

Дін

Шығыс Фризияның көп бөлігі протестанттық болып табылады. Рейдерландта, Круммхорн мен Эмден төңірегінде реформат шіркеуі (кальвинизм) басым, ал Лирде, Норденде және Аурихта лютерандар басым шіркеу болып саналады. Дегенмен, реформат христиандарының бас шіркеуі Лирде орналасқан. 266 000 лютеран және шамамен 80 000 реформат бар, яғни Шығыс Фризияның шамамен 465 000 тұрғынының шамамен 346 000-ы осы екі дін ұстанымының бірін қабылдаған. 1599 жылғы Эмден келісімі Шығыс Фризия аймағындағы лютерандар мен кальвинистердің өзара әрекеттесуі үшін ережелер белгіледі. Осыдан бері Шығыс Фризиядағы протестанттық Ландескирхеннің ерекшелігі – лютерандар мен кальвинистер, егер тек біреуі ғана болса, бір-бірінің жергілікті шіркеу қауымдастықтарының мүшелері болып табылады.

Экономика

Шығыс Фризия – ең көп ауылдық аймақ. Дегенмен, Эмдендегі Volkswagen автокөлік зауыты және Аурихтағы Enercon (жел турбинасы) компаниясы сияқты бірнеше өнеркәсіптік орындары бар. Лир, Гамбургтан кейін Германиядағы кеме компаниялары үшін екінші ең маңызды орын. Эмсланд шекарасының ар жағында орналасқан Мейер Werft, Шығыс фризиялықтар үшін де маңызды жұмыс беруші болып табылады. Басты өнеркәсіптік орталықтар – Эмден және Лир порттары, сондай-ақ Шығыс Фризияның шығысындағы Вильгельмсхавен қаласы. 1900 жылдар шамасында, жұмыс таппай, көптеген адамдар Шығыс Фризиядан АҚШ және басқа елдерге көшіп кеткен. Бүгінде аймақ қайтадан білімді жастардың тапшылығына тап болып отыр, олар жақсы жұмыс іздеп, мысалы, Оңтүстік Германияға кетеді. Көптеген қауымдастықтар қарт адамдардың санының өсуіне байланысты болашақта құрылымдық мәселелерге тап болуы мүмкін. Аймақта академиялық жұмыс орындары аз, және олар инженерлік салаға шоғырланған. Ең жақын университеттер – Олденбург және Гронинген университеттері. Эмденде Fachhochschule орналасқан. 2009 жылы Лирдегі бұрынғы теңіз академиясы Эмдендегі Fachhochschule-мен бірікті.

Адамдар

Шығыс Фризиялықтар тізімі. Шығыс Фризиялықтардың Нидерландтағы Батыс Фризия және Ютландия түбегіндегі Солтүстік Фризиямен тығыз мәдени байланыстары бар. Фриздер 12 ғасырда Голландия жағалауынан Германияға қоныс аударған.