Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Фриуль әдебиеті - жергілікті фриуль тілінде жазылған Италияның Фриуль автономиялық аймағының әдебиеті.
Friulian (or Friulan) literature is the literature of the autonomous Italian region of Friuli, written in the local Friulian language.
Ерте кездері
Фриуль тіліндегі ең көне өлеңдер 14 ғасырдан бері сақталған. Олар балладалар әндері: Piruç myò doç inculurit ("Sweet Blush Pear of Mine", 1380 жылға дейін), Biello dumnlo di valor ("Fair Lady of Worth") және Soneto furlan ("Фриульдік сонет"). Кейде жергілікті фриуль тіліндегі сөз тіркестері мен орфографиясы латын тіліндегі құжаттарға еніп кететін. Джованни Фрау 1284 жылғы ертедегі мысалды келтіреді. Паола Бенинака 1355, 1360, 1380 және 1389 жылдардағы құжаттарды келтіреді. Фриул әдебиетінің толықтығы тек 19 ғасырда, Фриул Вена конгресінен кейін Австрия империясының бақылауына түскен кезде пайда болды. Бұл кеш гүлденудің бірнеше себебі болды: біріншіден, мәдениет пен әкімшілік тілі ешқашан фриуль тілі емес, бірақ латын және ішінара неміс тілі Аквилея патриархалды мемлекеті мен итальян тілі, Венециямен араластырылған Серенасима ережесі. Сонымен қатар, Фриулиде басқа еуропалық тілдерге ұқсас әдеби даму үшін тілді дамыта алатын сауатты буржуазияның қалыптасуы ешқашан болған жоқ. Мысалы, XVI ғасырда Фриулияда Франческо Петрарканың шығармаларынан шабыт алған, оның ішінде Николо Морлупиноның (1528-1570) және Джироламо Бьянконе (1515-1580) поэмалары бар. Сонымен қатар, 1800 жылға дейін фриуль тілінде басылған шығармалар болмаған, сондықтан поэзия мен басқа да шығармалар аз сандағы адамдармен шектелген.
The oldest surviving poems in Friulian date from the 14th century. They are songs of ballads: Piruç myò doç inculurit ("Sweet Blush Pear of Mine", before 1380), Biello dumnlo di valor ("Fair Lady of Worth") and the Soneto furlan ("Friulian Sonnet"). Vernacular Friulian phrases and spellings occasionally made their way into otherwise Latin documents. Giovanni Frau cites an early example from 1284. Paola Benincà quotes documents from 1355, 1360, 1380 and 1389. A fuller Friulian literature dates back only to the 19th century, when Friuli, after the Congress of Vienna, fell entirely under the control of the Austrian empire. This late flourishing had several causes: first, the language of the culture and administration had never been Friulian, but Latin and partly German under the Patriarchal State of Aquileia and Italian, mixed with Venetian under the Serenissima rule. Moreover, Friuli never saw the formation of a literate bourgeoisie that could have fostered the language, in order to have a literary development similar to other European languages. During the 16th century for example, there were only limited poetic forms in Friulian inspired by the works of Francesco Petrarca, including the poems of Nicolò Morlupino from Venzone (1528 1570) and Girolamo Biancone from Tolmezzo (1515 1580). Also, until 1800 there were no printed works in Friulian, so the diffusion of poetry and other works was restricted to a small number of persons.
17 ғасыр
Бұл кезеңде ең маңызды фриуль авторлары болды Еусеби Стеле (Еусебио Стелла) Спилимберго (1602 1671) асыл отбасында туылған, өзінің өмірі мен махаббат оқиғалары туралы ойыншықты және ирониялық стильде өлеңдер жазған; және граф Эрмес ди Колорет (1622 1692), негізінен Удиньдегі койнэді қолдануымен танымал, ол ең танымал әдеби тілге айналды және бүгінгі стандартты фриуль тілінің негізі болды. Эрмес Флоренциядағы Медичи сотында білім алды, содан кейін Отыз жылдық соғысқа қатысты, Венеция Республикасы мен Габсбургтің Леопольд I қызметіне қатысты. Өмірінің соңғы кезеңінде ол туған еліне оралып, поэзия жазуға көңіл бөлді, олардың көпшілігі махаббат тақырыбына арналған. Эрмес ди Коллоредо: Фриулан поэзиясы, толық опера ". LiteraryJoint Press, Филадельфия, ПА, 2019 жыл. Коллоредо графтығының Эрмесінің толық еңбегі, толық мәтіні.
During this period, the most important Friulian authors were Eusebi Stele (Eusebio Stella) of Spilimbergo (1602 1671), born to a noble family, who composed poems in a playful and ironic style about his life and love adventures; and the count Ermes di Colorêt (1622 1692), notable mainly for his use of the koinè from Udine, that would become the most notable literary language and the basis of today's standard Friulian. Ermes was educated at Medici's court in Florence, then took part in the Thirty Years' War, worked in the service of the Venetian Republic and Leopold I of Habsburg; in the last part of his life he returned to his homeland to focus on writing poetry, most of which centers on the theme of love. Ermes di Colloredo: Poesie Friulane, l’Opera Completa". LiteraryJoint Press, Philadelphia, PA, 2019. The complete work of Ermes Earl of Colloredo, full text.
18 ғасыр
Бұл ғасыр, әрине, фриуль әдебиетінің дамуы бойынша нашар болды, мүмкін, Удин қаласында венеция тілінің ықпалы артуына байланысты. Алайда 1742 жылы фриуль тілінде алғашқы альманах (фриуль тілінде "стролик" немесе "лунари") жарық көргені ерекше. Алманахта қысқа әңгімелер, өлеңдер мен ауыл шаруашылығы кеңестері жазылған, олардың әрқайсысы жылдың әр күніне арналған; бұл шығармалар келесі ғасырларда өте танымал болды.
This century was undoubtedly poor in the development of Friulian literature, probably due to the increasing influence of Venetian language in the city of Udine. Noteworthy, though, was the publication of the first Friulian almanac (strolic or lunari in Friulian) in 1742. The almanac contained short stories, poems and agricultural advice, with an item for each day of the year; these kinds of works would be very popular in the following centuries.
19 ғасыр
ХХ ғасырдың бірінші жартысы өткен ғасырға ұқсас болды. 19-ғасырдың негізгі фриульский авторы, және бүгінде, бәлкім, фриульский әдебиетінің ең танымал, Пьерри Чорут (Пьетро Зорутти, 1792-1867). Чоруттың поэзиясы қарапайым, сол кезеңдегі танымал романтизмнен алыс болды; ол өзін 1821 жылдан 1867 жылға дейін жыл сайын шығарылатын Strolic furlans деп аталатын альманахтарға арнады. Оның ең танымал шығармасы - 1833 жылы жазылған "Пловизин". Чорут өзінің өмірінде Фриулиде үлкен танымалдылыққа ие болды және көптеген адамдар оның стилін еліктеуге тырысты. Бүгінде ол негізінен орталық фриуль тілін әдеби тіл ретінде қолдану үшін құрметке ие. Альманахтардың тағы бір авторы - Антони Бройли (17961876), ол әдеби тұрғыдан жақсы нәтижелерге қол жеткізді. Ғасырдың екінші жартысында Гориция қаласы Удинеге қарағанда көбірек жанды болды; "Фрилантизмнің" басқа сезімі болды, ал қоршаған орта орта еуропалық болды, өйткені қала (Гориция мен Градиска графлығының бөлігі) Австро-Венгрия империясының билігі астында болды, ал Удине 1866 жылы Италия Корольдігіне қосылды. Горицияда көптеген адамдар фриуль тілін әртүрлі салаларда, мысалы қолданбалы ғылымдарда жақсы нәтижелермен қолдануға тырысты; сол кезеңнен алынған бір мысал - альманах Il me paîs. Стрена популяра пал 1855 жылы Федерико де Комелли Градискадан (1826 1892). Горициядан келген Карло Фаветти жергілікті фриуль диалектісінде бірнеше поэзия мен драмалық кітаптар шығарды. Еуропаның басқа тілдерімен салыстырғанда өте кеш болған маңызды әдеби оқиға - Якопо Пирона абат пен оның немере інісі Джулио Андреа (1871) құраған алғашқы фриуль тілінің сөздік қоры жарияланды, ол әлі күнге дейін құнды тілдік ресурс болып табылады. 1873 жылы Грациадио Исаия Асколи фриуль тілінің талдауын жариялады. Асколи "Questione Ladina" деп аталатын қозғалысты бастады. Сондай-ақ, осы ғасырдың итальян әдебиетінде маңызды рөл атқарған, бірақ фриул тілінде тек бірнеше шығарма қалдырған, негізінен халықтық дәстүрлерге қатысты Катерина Перкото туралы айту керек.
The first half of the century was similar to the previous one. The primary Friulian author of the 19th century, and today probably the best known in all of Friulian literature, was Pieri Çorut (Pietro Zorutti, 1792–1867). Çorut's poetry was plain, far removed from the popular romanticism of the period; he devoted himself mainly to the almanacs, called Strolic furlans, published yearly from 1821 until 1867. His most famous work is Plovisine, composed in 1833. Çorut enjoyed great popularity in Friuli during his life and many tried to imitate his style. Today he is respected mainly for his usage of Central Friulian, which he sought to elevate to a literary language. Another author of almanacs was Antoni Broili (1796–1876), who achieved better results from the literary point of view. In the second half of the century, the city of Gorizia was generally more vivacious than that of Udine; there was a different feeling of "Friulanity," and the environment was mitteleuropean, since the city (part of the county of Gorizia and Gradisca) was under the rule of Austro Hungarian empire, while Udine was annexed to the Kingdom of Italy in 1866. In Gorizia, many tried to use the Friulian language in different fields, such as the applied sciences, with good results; one example from the period is the almanac Il me paîs. Strenna popolâr pal 1855 by Federico de Comelli of Gradisca (1826 1892). Carlo Favetti from Gorizia also published several books of poetry and plays in the local Friulian dialect. An important literary event, although very late in comparison to other European languages, was the publication of the first Friulian vocabulary, composed by abbot Jacopo Pirona and his nephew Giulio Andrea (1871), which is still a valuable language resource today. In 1873, Graziadio Isaia Ascoli published an analysis of Friulian. Ascoli started the so called Questione Ladina. Also deserving of mention is Caterina Percoto, who has an important role in Italian literature of this century, but who left only a few works in Friulian, mainly regarding popular traditions.
20 ғасыр
1900 жылдың басында Фриули сол кезеңнің көптеген авангардтарынан алыс көрінді, кем дегенде, оның қиын тарихи жағдайына байланысты; автономияға деген өңірлік өтініш итальяндық биліктен жауап алмады, ал 1933 жылы фашистік режим фриуль тілінде кез-келген басылымдарға тыйым салды. Бұл кезеңдегі ең маңызды авторлар: Фанналық Витторио Кадель (1884 1917), күйзеліс пен ұнжырғаның түсуін жасырып, сезімтал астарында өлеңдер жазған; Удиндік Эрколе Карлетти (1877 1946), итальяндық crepuscolarismo стиліне жақын өлеңдер авторы; және Цельсо Ческутти. Саяси және азаматтық тақырыптардың сирек мысалын Джованни Минуттың Rimis furlanis (1921) шығармасынан табуға болады. 1895 жылы Виско қаласында туған Минут фашистер билікке келген кезде Уругвайға қашуға мәжбүр болды; ол 1967 жылы сол жерде қайтыс болды. Гориция аймағында Делфо Зорзут Кормонс әр түрлі жинақтардан жинады қысқа әңгімелер (La furlane, Sturiutis furlanis) және жинады көптеген халық аңыздары мен дәстүрлері, тірі ұстауға пайдалы қызығушылық тілге. Бірақ 20-ғасырдағы Фриулияның ең маңызды жұмысы Пьер Паоло Пазолини құрған Academiuta di lenga furlana болды. Пазолини Пьерри Чоруттың шығармаларынан шабыт алған ескі поэзиядан тыс, әлі де еліктеліп жүрген жаңа және заманауи фриуль поэзиясын құру үшін жазушылар тобын жинады. Қозғалыстың басқа да елеулі тұлғалары Доменико Нальдини (Пасолинидің туысы) және Риккардо Кастеллани. Алайда олардың ешқайсысы да өздерінің көшбасшыларының өлеңдік биігіне жетпеді. Олардың еңбектері фриуль тілінің конкордиестік диалектісінде болды, бұл орталық фриуль тілінің әдеби стандарт ретінде қолданылуына қарсылық білдірді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі басқа да дамулар арасында Горизиядан шыққан Франко де Жиронколидің лирикалық шығармалары болды. Жиронколи Эрмес ди Колорет пен Пирона сөздіктерінен өлеңдерді зерттеді және талдады, ал 1944 жылдан бастап ол негізінен уақыт ағысына арналған бірнеше қысқа лирика жазды. Жозеф Марчет, діни қызметкер, тілдің дамуын және стандартталуын қамтамасыз етудің қиын жұмысын бастады; ол тілдің стандартты нұсқасын жасау мақсатында фриул грамматикасын Lineamenti di grammatica friulana-да ретке келтіруге тырысты. 1950 жылы ол Risultive жинағын жариялады, онда сол кездегі бірнеше қызықты фриуль ақындарының шығармалары жиналды (оның ішінде Спилимбергодан Новелла Кантарутти; Дино Виргили, романның композиторы L'aghe dapit la cleve; және Лело Кжантон (Аурелио Кантони)). 1971 жылы итальян тілінде жазылған фриуль жазушысы Карло Сгорлонның "Il vento nel vigneto" романының "Prime di sere" атты аудармасы жарық көрді, ол жақсы жетістікке жетті.
At the beginning of 1900 Friuli seemed far from the numerous avant gardes of the period, at least in part due to its difficult historical situation; the regional request for autonomy received no response from the Italian authorities, and in 1933 the fascist regime prohibited any publications in Friulian. The most important authors of this time were Vittorio Cadel of Fanna (1884 1917), who composed poems with a sensual background, concealing a deep feeling of sadness and discouragement; Ercole Carletti (1877 1946) of Udine, author of poems in a style close to Italian crepuscolarismo; and Celso Cescutti. A rare example of political and civil themes can be found in Giovanni Minut's Rimis furlanis (1921). Minut, born in Visco in 1895, was forced to flee to Uruguay when the fascists came to power; he died there in 1967. In the area of Gorizia, Delfo Zorzut of Cormons composed various collections of short stories (La furlane, Sturiutis furlanis) and gathered many popular legends and traditions, useful to keep alive an interest in the language. But the most important Friulian work of the 20th century was the Academiuta di lenga furlana, founded by Pier Paolo Pasolini. Pasolini collected a group of writers in order to go beyond the old poetry inspired by Pieri Çorut's works, which was still imitated, to create a new and modern Friulian poetry. Other noteworthy figures in the movement include Domenico Naldini (Pasolini's cousin) and Riccardo Castellani. Neither, however, reached the poetical heights of their leader. Their works were in the Concordiese dialect of Friulian, in polemic with the use of Central Friulian as the only literary standard. Other developments after World War II included the lyrical works of Franco de Gironcoli, from Gorizia. Gironcoli studied and analysed poems from Ermes di Colorêt and the Pirona vocabulary, and from 1944 on he composed several short lyrics, dedicated mainly to the flowing of time. Josef Marchet, a priest, began the difficult work of promoting and standardizing the language; he tried to arrange a Friulian grammatic in Lineamenti di grammatica friulana, with the purpose of developing a standard variant of the language. In 1950 he also published the collection Risultive, wherein were gathered the works of several interesting Friulian poets of the time (including Novella Cantarutti from Spilimbergo; Dino Virgili, composer of the novel L'aghe dapit la cleve; and Lelo Cjanton (Aurelio Cantoni)). 1971 saw the publication of a translation with the title Prime di sere of the novel Il vento nel vigneto, written in Italian by the Friulian writer Carlo Sgorlon, which enjoyed a good success.
21 ғасыр
Фриулидің ақын-жыршылары және әншілері осы тілді тірі ұстап отырса, Канаданың Торонто қаласында көптеген жылдар бойы фриули иммигранттары фриуль тілін қолданған. Бір ерекше мысал - екі тілді өлеңдер жинағы, From Friuli: Poems in Friulan, with English Translations, (2015) Рина Дель Нин Краллидің және Джозеф Пиватоның редакциясында. Рина Кодроиподан шыққан және ол фрилан тілінде поэзия жазуға Эрманно Булфонның "Un Friul vivut in Canada" (1977) және итальяндық-канад ақыны Доре Мишелют редакциялаған "Фрилан орыны: антология" (1993) кітаптарынан шабыт алғанын айтты.
While poets and song writers in Friuli continue to keep the language alive, Friulan has been used in Toronto, Canada, for many years by immigrants from Friuli. A notable example is the bilingual poem collection, From Friuli: Poems in Friulan, with English Translations, (2015) by Rina Del Nin Cralli and edited by Joseph Pivato. Rina is originally from Codroipo and said she was inspired to write poetry in Friulan by the books, Un Friul vivut in Canada (1977) by Ermanno Bulfon and A Furlan Harvest: An Anthology (1993) edited by Dore Michelut, an Italian Canadian poet.