Кіріспе

Фриуль әдебиеті - жергілікті фриуль тілінде жазылған Италияның Фриуль автономиялық аймағының әдебиеті.

Ерте кездері

Фриуль тіліндегі ең көне өлеңдер 14 ғасырдан бері сақталған. Олар балладалар әндері: Piruç myò doç inculurit ("Sweet Blush Pear of Mine", 1380 жылға дейін), Biello dumnlo di valor ("Fair Lady of Worth") және Soneto furlan ("Фриульдік сонет"). Кейде жергілікті фриуль тіліндегі сөз тіркестері мен орфографиясы латын тіліндегі құжаттарға еніп кететін. Джованни Фрау 1284 жылғы ертедегі мысалды келтіреді. Паола Бенинака 1355, 1360, 1380 және 1389 жылдардағы құжаттарды келтіреді. Фриул әдебиетінің толықтығы тек 19 ғасырда, Фриул Вена конгресінен кейін Австрия империясының бақылауына түскен кезде пайда болды. Бұл кеш гүлденудің бірнеше себебі болды: біріншіден, мәдениет пен әкімшілік тілі ешқашан фриуль тілі емес, бірақ латын және ішінара неміс тілі Аквилея патриархалды мемлекеті мен итальян тілі, Венециямен араластырылған Серенасима ережесі. Сонымен қатар, Фриулиде басқа еуропалық тілдерге ұқсас әдеби даму үшін тілді дамыта алатын сауатты буржуазияның қалыптасуы ешқашан болған жоқ. Мысалы, XVI ғасырда Фриулияда Франческо Петрарканың шығармаларынан шабыт алған, оның ішінде Николо Морлупиноның (1528-1570) және Джироламо Бьянконе (1515-1580) поэмалары бар. Сонымен қатар, 1800 жылға дейін фриуль тілінде басылған шығармалар болмаған, сондықтан поэзия мен басқа да шығармалар аз сандағы адамдармен шектелген.

17 ғасыр

Бұл кезеңде ең маңызды фриуль авторлары болды Еусеби Стеле (Еусебио Стелла) Спилимберго (1602 1671) асыл отбасында туылған, өзінің өмірі мен махаббат оқиғалары туралы ойыншықты және ирониялық стильде өлеңдер жазған; және граф Эрмес ди Колорет (1622 1692), негізінен Удиньдегі койнэді қолдануымен танымал, ол ең танымал әдеби тілге айналды және бүгінгі стандартты фриуль тілінің негізі болды. Эрмес Флоренциядағы Медичи сотында білім алды, содан кейін Отыз жылдық соғысқа қатысты, Венеция Республикасы мен Габсбургтің Леопольд I қызметіне қатысты. Өмірінің соңғы кезеңінде ол туған еліне оралып, поэзия жазуға көңіл бөлді, олардың көпшілігі махаббат тақырыбына арналған. Эрмес ди Коллоредо: Фриулан поэзиясы, толық опера ". LiteraryJoint Press, Филадельфия, ПА, 2019 жыл. Коллоредо графтығының Эрмесінің толық еңбегі, толық мәтіні.

18 ғасыр

Бұл ғасыр, әрине, фриуль әдебиетінің дамуы бойынша нашар болды, мүмкін, Удин қаласында венеция тілінің ықпалы артуына байланысты. Алайда 1742 жылы фриуль тілінде алғашқы альманах (фриуль тілінде "стролик" немесе "лунари") жарық көргені ерекше. Алманахта қысқа әңгімелер, өлеңдер мен ауыл шаруашылығы кеңестері жазылған, олардың әрқайсысы жылдың әр күніне арналған; бұл шығармалар келесі ғасырларда өте танымал болды.

19 ғасыр

ХХ ғасырдың бірінші жартысы өткен ғасырға ұқсас болды. 19-ғасырдың негізгі фриульский авторы, және бүгінде, бәлкім, фриульский әдебиетінің ең танымал, Пьерри Чорут (Пьетро Зорутти, 1792-1867). Чоруттың поэзиясы қарапайым, сол кезеңдегі танымал романтизмнен алыс болды; ол өзін 1821 жылдан 1867 жылға дейін жыл сайын шығарылатын Strolic furlans деп аталатын альманахтарға арнады. Оның ең танымал шығармасы - 1833 жылы жазылған "Пловизин". Чорут өзінің өмірінде Фриулиде үлкен танымалдылыққа ие болды және көптеген адамдар оның стилін еліктеуге тырысты. Бүгінде ол негізінен орталық фриуль тілін әдеби тіл ретінде қолдану үшін құрметке ие. Альманахтардың тағы бір авторы - Антони Бройли (17961876), ол әдеби тұрғыдан жақсы нәтижелерге қол жеткізді. Ғасырдың екінші жартысында Гориция қаласы Удинеге қарағанда көбірек жанды болды; "Фрилантизмнің" басқа сезімі болды, ал қоршаған орта орта еуропалық болды, өйткені қала (Гориция мен Градиска графлығының бөлігі) Австро-Венгрия империясының билігі астында болды, ал Удине 1866 жылы Италия Корольдігіне қосылды. Горицияда көптеген адамдар фриуль тілін әртүрлі салаларда, мысалы қолданбалы ғылымдарда жақсы нәтижелермен қолдануға тырысты; сол кезеңнен алынған бір мысал - альманах Il me paîs. Стрена популяра пал 1855 жылы Федерико де Комелли Градискадан (1826 1892). Горициядан келген Карло Фаветти жергілікті фриуль диалектісінде бірнеше поэзия мен драмалық кітаптар шығарды. Еуропаның басқа тілдерімен салыстырғанда өте кеш болған маңызды әдеби оқиға - Якопо Пирона абат пен оның немере інісі Джулио Андреа (1871) құраған алғашқы фриуль тілінің сөздік қоры жарияланды, ол әлі күнге дейін құнды тілдік ресурс болып табылады. 1873 жылы Грациадио Исаия Асколи фриуль тілінің талдауын жариялады. Асколи "Questione Ladina" деп аталатын қозғалысты бастады. Сондай-ақ, осы ғасырдың итальян әдебиетінде маңызды рөл атқарған, бірақ фриул тілінде тек бірнеше шығарма қалдырған, негізінен халықтық дәстүрлерге қатысты Катерина Перкото туралы айту керек.

20 ғасыр

1900 жылдың басында Фриули сол кезеңнің көптеген авангардтарынан алыс көрінді, кем дегенде, оның қиын тарихи жағдайына байланысты; автономияға деген өңірлік өтініш итальяндық биліктен жауап алмады, ал 1933 жылы фашистік режим фриуль тілінде кез-келген басылымдарға тыйым салды. Бұл кезеңдегі ең маңызды авторлар: Фанналық Витторио Кадель (1884 1917), күйзеліс пен ұнжырғаның түсуін жасырып, сезімтал астарында өлеңдер жазған; Удиндік Эрколе Карлетти (1877 1946), итальяндық crepuscolarismo стиліне жақын өлеңдер авторы; және Цельсо Ческутти. Саяси және азаматтық тақырыптардың сирек мысалын Джованни Минуттың Rimis furlanis (1921) шығармасынан табуға болады. 1895 жылы Виско қаласында туған Минут фашистер билікке келген кезде Уругвайға қашуға мәжбүр болды; ол 1967 жылы сол жерде қайтыс болды. Гориция аймағында Делфо Зорзут Кормонс әр түрлі жинақтардан жинады қысқа әңгімелер (La furlane, Sturiutis furlanis) және жинады көптеген халық аңыздары мен дәстүрлері, тірі ұстауға пайдалы қызығушылық тілге. Бірақ 20-ғасырдағы Фриулияның ең маңызды жұмысы Пьер Паоло Пазолини құрған Academiuta di lenga furlana болды. Пазолини Пьерри Чоруттың шығармаларынан шабыт алған ескі поэзиядан тыс, әлі де еліктеліп жүрген жаңа және заманауи фриуль поэзиясын құру үшін жазушылар тобын жинады. Қозғалыстың басқа да елеулі тұлғалары Доменико Нальдини (Пасолинидің туысы) және Риккардо Кастеллани. Алайда олардың ешқайсысы да өздерінің көшбасшыларының өлеңдік биігіне жетпеді. Олардың еңбектері фриуль тілінің конкордиестік диалектісінде болды, бұл орталық фриуль тілінің әдеби стандарт ретінде қолданылуына қарсылық білдірді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі басқа да дамулар арасында Горизиядан шыққан Франко де Жиронколидің лирикалық шығармалары болды. Жиронколи Эрмес ди Колорет пен Пирона сөздіктерінен өлеңдерді зерттеді және талдады, ал 1944 жылдан бастап ол негізінен уақыт ағысына арналған бірнеше қысқа лирика жазды. Жозеф Марчет, діни қызметкер, тілдің дамуын және стандартталуын қамтамасыз етудің қиын жұмысын бастады; ол тілдің стандартты нұсқасын жасау мақсатында фриул грамматикасын Lineamenti di grammatica friulana-да ретке келтіруге тырысты. 1950 жылы ол Risultive жинағын жариялады, онда сол кездегі бірнеше қызықты фриуль ақындарының шығармалары жиналды (оның ішінде Спилимбергодан Новелла Кантарутти; Дино Виргили, романның композиторы L'aghe dapit la cleve; және Лело Кжантон (Аурелио Кантони)). 1971 жылы итальян тілінде жазылған фриуль жазушысы Карло Сгорлонның "Il vento nel vigneto" романының "Prime di sere" атты аудармасы жарық көрді, ол жақсы жетістікке жетті.

21 ғасыр

Фриулидің ақын-жыршылары және әншілері осы тілді тірі ұстап отырса, Канаданың Торонто қаласында көптеген жылдар бойы фриули иммигранттары фриуль тілін қолданған. Бір ерекше мысал - екі тілді өлеңдер жинағы, From Friuli: Poems in Friulan, with English Translations, (2015) Рина Дель Нин Краллидің және Джозеф Пиватоның редакциясында. Рина Кодроиподан шыққан және ол фрилан тілінде поэзия жазуға Эрманно Булфонның "Un Friul vivut in Canada" (1977) және итальяндық-канад ақыны Доре Мишелют редакциялаған "Фрилан орыны: антология" (1993) кітаптарынан шабыт алғанын айтты.