Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Инка өркениетінің негізін қалаушылар Инка империясын құруға атсалысты. Бұл шамамен 2500 мильге созылады солтүстік пен оңтүстікке қарай. Инка империясы 1438 жылдан 1533 жылға дейін өмір сүрді. Бұл Америкадағы Колумбқа дейінгі дәуірдегі ең ірі империя болды. Тауантин - төрт нәрседен тұратын топ ("tawa" - "төрт", "ntin" - топты атайтын жұрнақпен); "suyu" - "аймақ" немесе "облыс" дегенді білдіреді. Империя төрт аймаққа бөлінді, олардың бөліктері астанасы Кускода (Коско) кездесті.
Incan Civilization
The Incas were most notable for establishing the Inca Empire which was centered in modern day South America in Peru and Chile. It was about 2,500 miles from the northern to southern tip. The Inca Empire lasted from 1438 to 1533. It was the largest Empire in America throughout the Pre Columbian era. Tawantin is a group of four things (tawa "four" with the suffix ntin which names a group); suyu means "region" or "province". The empire was divided into four suyus, whose corners met at the capital, Cuzco (Qosqo)
Айяр ағайындылары
Пакаритбудан төрт жұп бауырлар мен олардың тайпалары: Айар Качи мен Мама Хуако, Айар Учу мен Мама Ипакура немесе Кура, Айар Аука мен Мама Рауа, Айар Манко мен Мама Окло. Аяр Качи Ванакури тауының басына шығып, жарға бір таспен соққы беріп, оны квебрадаға айналдырды. Ағалары оның күшін көріп, оған сенім артпай, Пакаритбудан алтын бұйымдар әкелуге жіберіп, үлкен таспен бұғаулап қойды. Айяр Качиден құтылғаннан кейін олар бір жыл бойы Ванакуриде тұрып, таудың ар жағына картоп отырғызды, ал Мама Хуако Айяр Манконың тағы бір әйелі болды. Бір жылдан кейін олар Матагуа деген төбеге көшкен, одан олар Куско аңғарына қарап, Алкавизаның тұрғындары мен азаматтарын көрді, ол 30 үйі бар ауылдың басшысы болды, барлығы сабанмен жабылған және өте қираған. Олар бұл жерді жақсы деп санады, сондықтан оны жаулап алып, қоныстандыруға келісті, сонымен қатар олардың біреуі Ванакуриде қалып, уакаға айналып, өздерінің әкесі Күнмен араласқан, балаларын көбейтіп, жақсы уақытты жіберген. Айяр Учу үлкен қанаттар өсіріп, өзін ұсынды, ол ұшып кетті және "аспанда" болғаннан кейін қайтып келді және Айяр Манкоға өзін Манко Капак деп атауды айтты, өйткені Күн осылай бұйырады және олар көрген жерге барсын, өйткені тұрғындар оларды жақсы қабылдайды; ол оған қызмет ету үшін әйелі Мама Кураны берді. Айдар Үшу қанатқа толы тас мүсініне айналды. Манко Капак, Айар Аука, төрт әйел және олардың ayllus, Алкавизаға барды. Оның жеріне кірмес бұрын, жақын маңдағы Акамама деген қалада, Мама Хуако бір адамды боласпен ұрып, сол сәтте-ақ өлтіріп, содан кейін жүрегін қашады, адамдар одан қорқып, Гуалас аңғарына қашып кетті. Сол жерден олар Алкавизамен сөйлесіп, оны қабылдады. Осылайша Куско қаласы құрылды, ағайындар өздері мен төрт әйел үшін үй салды, олар Пакаритмудан әкелген тұқымдармен жүгері егуге арналды. Айяр Аука екі жылдан кейін қайтыс болды және бала таппады; Манко Капак пен Мама Оклоның тек Синчи Рока болды. Бұл Хуан де Бетанзостың айтуынша, осы әңгіменің әртүрлі нұсқалары: Бернабе Кобо, Педро Сармиенто де Гамбоа, Мартин де Муруа, Педро Сиеза де Леон, Хуан де Санта Круз Пачакути және Кристобаль де Молина.
Four pairs of brothers and their tribes left Pacaritambo: Ayar Cachi and Mama Huaco, Ayar Uchu and Mama Ipacura or Cura, Ayar Auca and Mama Raua, and Ayar Manco and Mama Ocllo. From the summit of the Wanakawri mountain, Ayar Cachi with his sling shot a stone against a hill and turned it into a quebrada, then he did the same with three more hills, completing the four cardinal points. His brothers saw his strength and, mistrusting him, they sent him to bring gold objects from Pacaritambo and locked him up with a large stone. After getting rid of Ayar Cachi, they lived in Wanakawri for a year, they planted potatoes on the back of the mountain, and Mama Huaco became another wife of Ayar Manco. After the year, they moved to a hill called Matagua, from there they looked at the valley of Cuzco, and the inhabitants and subjects of Alcaviza, who was the chief of a village with 30 houses, all thatched and very dilapidated. They deemed it a good place, so they agreed to conquer and populate it, they also agreed that one of them had to stay in Wanakawri to become a huaca and intercede with the Sun, their father, to increase their children and send good times. Ayar Uchu grew large wings and offered himself, he flew and after being in the "heavens", returned and told Ayar Manco to rename himself Manco Capac, because that is what the Sun commands, and to go the place they had seen because the residents would receive them well; he also gave him his wife Mama Cura to serve him. Having said all that, Ayar Uchu turned into a stone figure with wings. Manco Capac, Ayar Auca, the four women and their respective ayllus, went to see Alcaviza. Before entering his land, in a nearby town called Acamama, Mama Huaco hit a man with a bolas, killing him instantly, and then ripping out his heart, the people feared her and fled to the valley of Guallas. From there the group walked and spoke with Alcaviza, who accepted them. And so the city of Cuzco was founded, the brothers made their house for them and the four women, with seeds that they brought from Pacaritambo they dedicated themselves to planting corn. Ayar Auca died after two years and had no children; while Manco Capac and Mama Ocllo only had one, Sinchi Roca. This was as told by Juan de Betanzos, the different versions of this story are related by: Bernabé Cobo, Pedro Sarmiento de Gamboa, Martin de Murúa, Pedro Cieza de León, Juan de Santa Cruz Pachacuti, and Cristóbal de Molina.
Манко Капак пен Мама Окло
Бұл аңызды Инка Гарсиласо де ла Вега, Тупак Юпанкидің ана жағынан ұрпағы болған метиз хроникашы айтып берді. Күн, ер адамдардың өмір сүрген жағдайын көріп, оларға жаны ашыды және жер тұрғындарын өркениеттеу үшін Манко Капак есімді ұлын және Мама Окло есімді қызын жіберді. Осы бұйрықпен Күн өзінің балаларын Титикака көлінде қалдырды, оларға қалаған жеріне барып, тамақ жеу немесе ұйықтау үшін тоқтаған жеріне алтын таяқты батыру керектігін айтты, сол таяқ бір соққымен батып кетеді, Күн олардың сол жерде тоқтап, өз үйлерін жасауларын қалады. Олар Титикака көлінен шығып, солтүстікке қарай жүріп, қай жерде тоқтаса да, алтын таяқты жерге тығып, суға батып кетпеді. Олар Пакарик Тампу деп аталатын кішкентай қонақ үйден өтіп, одан таза шөл далаға айналған Куско аңғарына жетті. Олар алғаш рет Хуанакаури деген төбеде тоқтады, онда Манко Капак алтын таяқты жерге батырыуға тырысты, ол бірінші соққыдан кейін өте оңай батып кетті, сондықтан олар оны енді көрмеді. Содан кейін ол әпкесі мен әйеліне: "Біздің әкеміз Күн осы аңғарда тоқтап, оның еркін орындау үшін орын-жай жасап, тұруға бұйырады", - деді. Олар екеуі де Хуанакауриден өз еркімен адамдарды шақыру үшін жолға шықты, солтүстікте Манко Капак, оңтүстікте Мама Окло. Олар кездескен барлық ерлер мен әйелдерге өздерінің әкесі Күн оларды көктен олардың ұстаздары және бүкіл жердің тұрғындарына игілік жасаушылар болуға жібергенін, оларды қатыгез өмірден алып тастау және оларға еркектер сияқты өмір сүруді үйрету үшін айтты. Бір жағынан, сол екі адамның күн сәулесінің берген әшекейлерін киіп, құлақтарын тесіп, ұрпақтарының құлақтарын ашқанына таңғалған халық, екінші жағынан, оларға айтылған уәделерді жақсы көретін олар айтқандарының бәріне сенді, оларды күннің балалары ретінде құлшылық етті және оларға патшалар ретінде мойынсұнды. Көптеген халықтан өздеріне еріп жүргендерін көріп, олар өздерінің қора-қуыстарын қалай салу керектігін және үйлерін қалай салу керектігін де түсіндірді. Осылайша олар Куско қаласын қоныстандыра бастады, олар Ханан Куско (жоғарғы бөлігі) және Хурин Куско (төменгі бөлігі) деп атаған екіге бөлінді, сонымен қатар олар Ханан айлу мен Хурин айлуларын және жоғарғы және төменгі аудандарды, Ханан сая мен Хурин саяны құрып, ұрпақтарды бөліп берді. Манко әкелгендер Ханан Кусконы, ал Коя әкелгендер Хурин Кусконы мекендеді.
This legend was told by Inca Garcilaso de la Vega, a mestizo chronicler who was a descendant of Tupac Yupanqui on his mother's side. The Sun, seeing the state in which the men lived, took pity on them and sent his son, named Manco Capac, and a daughter, named Mama Ocllo, to civilize the inhabitants of the earth. With this mandate, the Sun placed his children in Lake Titicaca, and told them to go wherever they wanted, and that wherever they stopped to eat or sleep, they would have to sink a golden rod into the ground, where that rod would sink with just one hit, the Sun wanted them to stop there and make their home. Thus, they left the Titicaca Lake and walked north, all the way, wherever they stopped, they stuck the golden rod into the ground and it never sank. They went through a small inn or house, called Paqariq Tampu, and from there they arrived at the valley of Cuzco, which was pure wilderness. The first stop they made was on the hill called Huanacauri, there Manco Capac tried to sink the gold rod into the ground, which very easily sank at the first blow they gave it, so much so that they no longer saw it. Then he said to his sister and wife: "In this valley our father, the Sun, commands that we stop and make our seat and dwelling to fulfil his will." They both left from Huanacauri, each on their own to summon people, Manco Capac to the north and Mama Ocllo to the south. They told all the men and women they met that their father, the Sun, had sent them from heaven to be their teachers and the benefactors to the inhabitants of all that land, to get them out of the ferocious life they had and show them how to live like men. The people, marveling on the one hand to see those two dressed with the ornaments that the Sun had given them, their ears pierced and as open as their descendants had, and on the other hand, fond of the promises they were told, they believed everything they said, and adored and revered them as children of the sun and obeyed as kings. Seeing that many people were following them, they ordered some to take care of feeding everyone by working the land so that hunger wouldn't spread them through the mountains again and also instructed them with the outline of how they had to build their huts and houses. In this way they began to populate the city of Cuzco, divided into two that they called Hanan Cuzco (Upper part) and Hurin Cuzco (Lower part), similarly, they divided the lineages by establishing the Hanan ayllu and Hurin ayllu, and the upper and lower districts, Hanan saya and Hurin saya. Those brought by Manco populated Hanan Cuzco and those brought by the Coya populated Hurin Cuzco.
Тарихи түсіндірме
Инка этносы, ықтимал, Пукина тілін сөйлейтін иммигранттар кербені ретінде басталған, олар солтүстікке Тиуанаку мәдениетінен көшіп кетуге мәжбүр болды, өйткені оған оңтүстіктен келген әскери күштердің үлкен толқындары шабуыл жасады, ол шабуылшылар аймара деп аталатын этнос тобы болуы мүмкін. 1845 жылы Франсис де Кастельнау ашқан және Макс Уле растаған археологиялық дәлелдер бар, өйткені Тиуанакуға ол тұрғыны болған кезде шабуыл жасалды, өйткені аяқталмаған құрылыстар табылды. Тиуанаку мемлекетінің ыдырауының нақты себептері шабуылдардың жылдамдығы мен күші болуы мүмкін, бұл дұрыс қорғанысты ұйымдастыруға аз уақыт қалдырады, жеңілген әміршілердің басқыншыларға берген қолдауы немесе екеуі де. Карауан Пакаритмуға тап болды, және бірнеше жыл қоныстанғаннан кейін Манко Капак 10 ayllus тобымен бірге кетті. Олар Ванакури тауына жетіп, одан бірнеше жергілікті ayllus-қа тиесілі Хуатанай аңғарын (Куско) алуға жоспарлады. Қаланы жаулап алуда сәттілік болса да, оның іргетасы қатерге ұшыраған еді. Олардың шетелдік басқыншы мәртебесі олардың күшті және үлкен көршілес әмірліктерінен ықтимал соғыстар қаупін тудырады, сондай-ақ өздерінің жерлерін қайтарып алуды көздейтін жеңімпаздардың болашақ көтерілістерінің мүмкіндігі бар.
It's very likely the Incan ethnic group started as a caravan of puquina speaking immigrants forced to move to the north from the decaying Tiwanaku culture, as this was invaded by huge waves of military forces from the south, said invaders would've been the ethnic group known as the aymaras. There is archaeological evidence discovered by Francis de Castelnau in 1845 and confirmed by Max Uhle that Tiwanaku was attacked when it was populated, as unfinished constructions were found. The exact reasons for the crumbling of the Tiwanaku state may have been the speed and strength of the invasions, giving little to no time for the organization of a proper defense, the support given by the conquered chiefdoms towards the invaders, or both. The caravan stumbled across Pacaritambo, and after a few years of settling down, Manco Capac left with a group made of 10 ayllus. They reached the Wanakawri mountain, and from there they planned to take the Huatanay Valley (Cusco), which belonged to several native ayllus. Although successful in the conquest, the foundation of the city was at risk. Their status as foreign invaders posed the threat of potential wars from their more powerful and larger neighboring chiefdoms, as well as the potential for future uprisings from those who would be conquered seeking to reclaim their land.
Куско патшалығы
Бұл 13 ғасырдың басында Манко Капактың билігімен Инка қонысының басталуынан бастап, кейіннен Пачакути деп аталатын Куси Юпанкидің шанкаларға қарсы жеңісіне дейін созылды. Ол Кусконы билеген екі әулетке бөлінген: Хурин және Ханан, екеуі де қаланың екі жартысына сәйкес келетін ұрпақтар болды: Хурин Куско (Түсіні Куско) және Ханан Куско (Жоғарғы Куско). Біріншісі Манко Капактан Капак Юпанкиге дейін діни және үкіметтік функцияларды толық бақылауда ұстады, оны Инка Рока Ханан Куско мүшелерінің қолдауымен төңкеріске ұшыратты. Сол кезден бастап Хурин әулеті діни қызметкерлердің ісін басқарып, ал Ханан әулеті азаматтық, саяси, экономикалық, сот және әскери іс-әрекетті қолға алды. Манко Капак пен Синчи Роканың билік ету кезеңдері Кусконың құрылуы туралы оқиғалармен байланысы болғандықтан және олардың өмір сүруін дәлелдеудің қиындығы болғандықтан, олар Панаканың ауызша дәстүріне негізделген хроникашылардың есептерінен тыс. Соңғысы басқа билеушілерге де әсер етеді, бірақ археологиялық зерттеулердің арқасында бұл туралы көбірек нәрсе жасауға болады. Хурин әулетінің үкіметтері Кусконың айналасындағы инкалардың болуын саяси одақтар мен кіші ayllus-тарды жаулап алу арқылы нығайтуға назар аударды. Капак Юпанкидің билігінің соңына қарай Куско айтарлықтай күш жинақтады, бірақ ол әлі де үлкен көршілерінің артында қалды: Айармакалар, Чанкалар, Лупакалар және Коллалар. Инка Роканың билігінен және сол себепті Ханан әулетінен Куско Корольдігі және оның билеушілерінің одан кейінгі реформалары Инка империясы болатынына негіз болды. Мемлекеттердің мұрагерлігі үшін маңызды сәт Чанка инка соғысы кезінде болды, жас ханзада Куси Юпанки өзінің әкесі Виракоча Инка мен заңды мұрагері Инка Урко Кускодан қашып кеткеннен кейін бірнеше асыл адамдармен бірге қаланың қорғанысын ұйымдастырды. Олар қатты қарсылық көрсеткеннен кейін, шанкаларды кері итеріп, ақыр соңында жеңіп алды. Оның бұл жетістігі оған Пачакути деген атпен жаңа Сапа инкасының лауазымын берді, ал оның билігі кезінде енгізілген реформалар, оның экспансионистік амбицияларымен бірігіп, Тавантинсуйудың құрылуына әкелді.
It lasted from the beginning of the Inca settlement in Cusco under the rule of Manco Capac around the 13th century until the victory of Cusi Yupanqui, later known as Pachacuti, against the Chanka people c. 1438. It is divided between the two dynasties that ruled Cusco: Hurin and Hanan, both were the lineages corresponding to the two halves of the city: Hurin Cusco (Lower Cusco) and Hanan Cusco (Upper Cusco). The former maintained full control of religious and government functions from Manco Capac until Capac Yupanqui, who suffered a coup by Inca Roca with the support of Hanan Cusco members. From then on, the Hurin dynasty was in charge of the priesthood while the Hanan dynasty took control of civil, political, economic, judicial, and martial activity. The reigns of Manco Capac and Sinchi Roca are often called "mythical" because of their connection with the stories of the founding of Cusco, and because of the difficulty of proving their existence outside of the chroniclers' accounts based on the oral tradition of the Panakas. The latter also affects the rest of the rulers, although more can be done about it thanks to archaeological studies. The governments of the Hurin dynasty focused on consolidating the Inca presence in the surroundings of Cusco through political alliances and the conquest of smaller ayllus. By the end of Capac Yupanqui's reign, Cusco had accumulated considerable power, although it was still behind its larger neighbours: the Ayarmacas, Chankas, Lupacas, and Collas. From the reign of Inca Roca, and therefore from the Hanan dynasty, the Kingdom of Cusco and the consequent reforms of its rulers obtained the foundation to become what would be the Inca Empire. The critical moment for the succession of states came during the Chanka Inca war, the young prince Cusi Yupanqui organized the defense of the city together with a few noblemen after his father Viracocha Inca and the legitimate successor Inca Urco escaped from Cusco. After fierce resistance they managed to push back the Chankas and eventually conquer them. His feat granted him the position of the new Sapa Inca under the name of Pachacuti, and the reforms introduced during his rule, combined with his expansionist ambitions, led to the formation of the Tawantinsuyu.
Пачакути
Пачакути Куско корольдігін Тавантинсуйу деп қайта ұйымдастырды, бұл федералистік жүйе орталық үкіметтен тұрады, оның басында Сапа Инка және төрт провинциялық үкімет: Чиначасуйу (NW), Антисуйу (NE), Кунтисуйу (SW) және Кулласуйу (SE) астанадан шыққан төрт негізгі жолға сәйкес. Пачакути Мачу-Пикчуды отбасылық үй немесе баспана ретінде салған деп есептеледі. Пачакути өзінің империясындағы қалаған аймақтарына тыңшыларды жібереді, олар олардың саяси ұйымы, әскери күші мен байлығы туралы есеп береді. Ол сол жерлердің басшыларына өз империясына қосылудың пайдасын айтып, оларға жоғары сапалы маталар сияқты сән-салтанат сыйлықтарын ұсынып, инканың қол астындағы билеуші ретінде материалдық жағынан байыйтынына уәде береді. Көпшілігі инкалардың билігін жүзеге асып қойған факт ретінде қабылдады және бейбітшілікпен келісті. Билеушінің балалары Инка әкімшілік жүйелері туралы білім алу үшін Кускоға әкелінді, содан кейін өздерінің туған жерлерін басқаруға оралды. Бұл инкаларға бұрынғы билеушінің балаларын инка дворяндары қатарына жатқызуға және сәттілікпен олардың қыздарын империяның әртүрлі бұрыштарындағы отбасыларға үйлендіруге мүмкіндік берді.
Pachacuti reorganized the Kingdom of Cusco into the Tawantinsuyu, a federalist system which consisted of a central government with the Sapa Inca at its head and four provincial governments: Chinchasuyu (NW), Antisuyu (NE), Kuntisuyu (SW), and Qullasuyu (SE) according to the four main roads that left the capital. Pachacuti is also thought to have built Machu Picchu, either as a family home or retreat. Pachacuti would send spies to regions he wanted in his empire who would report back on their political organization, military might and wealth. He would then send messages to the leaders of these lands extolling the benefits of joining his empire, offering them presents of luxury goods such as high quality textiles, and promising that they would be materially richer as subject rulers of the Inca. Most accepted the rule of the Inca as a fait accompli and acquiesced peacefully. The ruler's children would then be brought to Cuzco to be taught about Inca administration systems, then return to rule their native lands. This allowed the Inca to indoctrinate the former ruler's children into the Inca nobility, and, with luck, marry their daughters into families at various corners of the empire.
Амару Топа Инканың қос билеушісі
Пачакути өзінің ұлы Амаруды өзінің тең билеушісі және мұрагері етіп тағайындады. Алайда ол әскери істерге қызығушылық танытпайды. Әскери қабілетінің жоқтығына байланысты Пачакути өз шешімін өзгертіп, Амаруды ауыстыруға мәжбүр болды. Бірақ бұл іске аспас бұрын, оның қос билеушісі биліктен бас тартты.
Pachacuti decided to name his son, Amaru, as his co sovereign and successor. However he would display no interest in military affairs. Due to this lack of military capability, Pachacuti was forced to change his decision and to replace Amaru. But before that could happen, the co sovereign abdicated.
Тупак Юпанкимен бірге билік ету
Пачакутидің ұлы Тупак Инка 1463 жылы солтүстікке басып алуды бастады және оларды 1471 жылы Пачакутидің өлімінен кейін Сапа Инка ретінде жалғастырды. Оның ең маңызды жаулауы - Кимор патшалығы, Инканың орталық Анд жағалауындағы жалғыз маңызды қарсыласы.
Pachacuti's son Tupac Inca began conquests to the north in 1463 and continued them as Sapa Inca after Pachacuti's death in 1471. His most important conquest was the Kingdom of Chimor, the Inca's only serious rival in the coast of the central Andes.
Тупак Инка Юпанки
Ол уақытының көп бөлігін жаулап алу немесе "бейбітшілікке" арналған және тіпті барлау үшін әскери науқандарға арнады. Соңғысы оны солтүстікке қарай Китоға және оңтүстікке қарай Мауле өзеніне алып барды, алайда ол үкіметке белсенді түрде қатысты. Осылайша ол алғашқы жалпы санақты жүргізді, жұмыс түрлерін (Мита мен Минка) бөлді, салықтар тағайындады, мимиталарды белгіледі, жолдар салуды жалғастырды, Күн құрметіне айналдырды және оған негізделген күнтізбе орнатты.
He spent most of his time in war campaigns of conquest or "pacification" and even exploration. The latter took him to Quito to the north and to the Maule River to the south, however, he also had an active participation in the government. Thus, he carried out the first general census, distributed the forms of work (Mit'a and Minka), assigned taxes, established the mitimaes, continued the construction of roads, propagated the cult of the Sun and implanted a calendar based on it.
Хуайна Капак
Тупак Инканың ұлы Хуайна Капак оңтүстікке елеулі аумақ қосты. Өзінің биіктігінде Таухантинсуй Перуді, оңтүстік-батыстағы Эквадорды, батыс және оңтүстік орталық Боливияны, солтүстік-батыстағы Аргентинаны, солтүстік Чилиді және оңтүстік-батыстағы Колумбияның шағын бөлігін қамтыды. Тауаантинсуйда тілдер, мәдениеттер мен халықтар бір-біріне ұқсамайтын. Империяның құрамдас бөліктерінің барлығы бірдей адал болған жоқ, сондай-ақ жергілікті мәдениеттердің бәрі де толықтай біріктірілмеген. Чачапояның жаулап алынған бөліктері инкаларға ашықтан-ашық жаулық танытты, ал инкалардың ақсүйектері испандықтармен болған қиындықтардан кейін өз патшалықтарында баспана ұсынудан бас тартты. Мысалы, Чиму саудада ақшаны қолданған, ал Инка империясының экономикасы сән-салтанат тауарлары мен еңбекке салық салуға негізделген (Инка салық жинаушылары сал болып қалғандардың және қарттардың бас түліктерін символикалық сый ретінде алатын). Экономикалық өнімділік бүкіл қоғамдастыққа пайда әкелетін ұжымдық еңбекке негізделген. Айни қауымның мұқтаж мүшелеріне, мысалы, ауырып қалған қауым мүшелеріне көмек көрсету үшін пайдаланылған. Минка немесе командалық жұмыс қоғамдық қызметті білдірді, ал мита инкаға еңбек түрінде төленген салық болды. Инкалар валюта қолданбаған, экономикалық алмасулар өзара қарым-қатынас арқылы және катус деп аталатын нарықтарда жүргізілген.
Tupac Inca's son Huayna Capac added significant territory to the south. At its height, Tahuantinsuyu included Peru, southwest Ecuador, western and south central Bolivia, northwest Argentina, northern Chile and a small part of southwest Colombia. Tahuantinsuyu was a patchwork of languages, cultures, and peoples. The components of the empire were not all uniformly loyal, nor were the local cultures all fully integrated. The portions of the Chachapoya that had been conquered were almost openly hostile to the Inca, and the Inca nobles rejected an offer of refuge in their kingdom after their troubles with the Spanish. For instance, the Chimu used money in their commerce, while the Inca empire as a whole had an economy based on exchange and taxation of luxury goods and labour (it is said that Inca tax collectors would take the head lice of the lame and old as a symbolic tribute). Economic productivity was based on collective labor which was organized to benefit the whole community. The ayni was used to help individual members of the community in need, such as a sick member of the community. The Minka or teamwork represented community service and the Mita was the tax paid to the Inca in the form of labor. The Inca did not use currency, economic exchanges were by reciprocity and took place in markets called catus.
Азаматтық соғыс
1525 жылы инкаларға беймәлім аурудың эпидемиясы болды, оны кейінірек тарихшылар әдетте талма немесе қызылша деп атаған, бұл Китодағы Хуайна Капактың өліміне себеп болды. Ол қайтыс болғанға дейін Хуайна Капак Нинан Куючиді мұрагер ретінде тағайындаған, бірақ ол да ауырып, Томебамбада әкесі білместен қайтыс болған. Бір топ куракалар Сапа инкасының және оның мұрагері бүлік шығармау үшін оның өлімін құпия ұстауға тырысқанмен, Хуаскар бұл туралы оның анасы Раура Оклодан білген, ол Китодан Кускоға тез арада жолға шыққан. Сондай-ақ, обадан екі инканың абыройы қаза тапты. Бұл Хуаскарды әкесі үшін ең жақсы таңдау ретінде қалдырды. Бұл таңдау Кусконың абыройымен бекітілді. Хуаскар атасының жорықтарында он жыл бойы күресіп, көптеген адамдардың қолдауына ие болғандықтан, Атауальпаны өз билігіне ең үлкен қауіп деп санады. Ол марқұм әкесі қалағандықтан, Китоның губернаторы болып қалуына қарсы болмады, бірақ екі шартпен: ол өз аумақтарын кеңейту үшін әскери науқандар жүргізбеді және өзін оның вассалы деп таныды және оған құрмет көрсетті. Атауальпа келісті. Өзінің туған ағасымен қарым-қатынасы нашарлай келе, ол Томебамбаға барып, Хуаскардың құрметіне бірнеше ғимарат салуды тапсырды, бірақ ол қол жеткізген жалғыз нәрсе - Куско үкіметінің интригалары мен сенімсіздіктерін арттыру. Хуаскар жақтастары Атауальпаның әрбір іс-әрекетінде сатқындықтың белгісін көрді және Атауальпа жақтастары империяның пайдасы мен байлығын өздері үшін, оларды қоспағанда, қалайды деп есептеді. Сол кезде Улько Колла, Томебамбаның кюракасы, Хуаскарға хабаршыларын жіберіп, Атауальпаның бүлік шығаратынын айтты. Китодан келген Атауальпа ағасына құрмет пен танылу белгісі ретінде сыйлықтар жіберді, бірақ Хуаскар хабаршыларды өлтіріп, басқаларын кемсітуші сыйлықтармен (әйелдердің киімдері мен әшекейлері) және Атауальпаға Кускоға баруға бұйрық беретін хабармен жіберді. Атауальпаны Китодағы генералдар Кускоға барса, оны өлтіреді деп сендірді және Хуаскарды жеңу жақсы деп ойлады, сондықтан ол оны билікте алмастырады.
In 1525 there was an epidemic of a disease unknown to the Incas, usually identified by later historians as smallpox or measles, which caused the death of Huayna Capac in Quito. Before he died, Huayna Capac had designated Ninan Cuyuchi as successor, but he had also fallen ill and died in Tomebamba without his father's knowledge. Although a group of curacas tried to keep the death of the Sapa Inca and his successor a secret to avoid rebellions, Huascar found out from his mother Raura Ocllo, who traveled quickly from Quito to Cuzco. The plague had also killed two of the ruling Inca noblemen in the capital, leaving Huascar as the best option to succeed his father, a choice that was ratified by the Cuzco nobles. Huascar saw in Atahualpa the greatest threat to his power, since he had spent a decade fighting in his father's campaigns and had the support of many. He did not oppose his remaining as governor of Quito, out of respect for the wishes of his late father, but with two conditions: that he did not carry out military campaigns to expand his territories and that he recognized himself as his vassal and paid him tributes. Atahualpa agreed. As relations with his half brother progressively worsened, he traveled to Tomebamba, where he ordered the construction of several buildings supposedly in honor of Huascar, but the only thing he achieved was to increase the intrigues and mistrust of the Cuzco government. Huascar supporters saw in each action of Atahualpa a sign of treason and the Atahualpa supporters considered that they wanted the benefits and wealth of the empire for themselves, excluding them. It was then that Ullco Colla, curaca of Tomebamba, sent messengers to Huascar with news that Atahualpa planned to rebel. Atahualpa, from Quito, sent presents to his brother as a sign of respect and recognition, but Huascar murdered the messengers and sent others with derogatory gifts (consisting of women's clothing and ornaments) and a message ordering Atahualpa to go to Cuzco. Atahualpa was convinced in Quito by his generals that if he went to Cuzco he would be assassinated and that it was better to defeat Huascar so that he would supplant him in power.
Испандық жаулап алу
Франсиско Писарро бастаған испан конкистадорлары Панамадан оңтүстікке қарай барлап, 1526 жылы инка аумағына жетті. Олар бай елге жетіп, мол байлық табуға үміттенгені анық болды. 1529 жылы тағы бір экспедиция жасағаннан кейін, Писарро Испанияға барып, патшаның рұқсатын алып, аймақты жаулап алып, оның вице-падишасы болды.
Spanish conquistadors led by Francisco Pizarro explored south from Panama, reaching Inca territory by 1526. It was clear that they had reached a wealthy land with prospects of great treasure, and after one more expedition (1529), Pizarro traveled to Spain and received royal approval to conquer the region and be its viceroy.
Испандықтардың келуі
1532 жылы испандықтар Перуге оралған кезде, Хуайна Капактың ұлдары Хуаскар мен Атауальпа арасындағы мұрагерлік соғыс және жаңадан жаулап алынған аумақтардағы тәртіпсіздіктер болды. Орта Америкадан тараған жұқпалы ауру империяны әлсіретті. Писарроның қатаң әскері жоқ еді; 170 адам, 1 пуля және 27 атпен, оған жиі өзінің партиясын оңай жоя алатын ықтимал қақтығыстардан аулақ болу керек еді. Олардың алғашқы соғысы қазіргі Гуаякильдің маңында болған Пунна шайқасы болды; Писарро 1532 жылдың шілдесінде Пьюра қаласын құрды. Ернандо де Сото ішкі жерлерді зерттеу үшін елге жіберілді және азаматтық соғыста ағасын жеңіп, Кахамаркада 80 000 жасақпен демалып жатқан инка Атауальпамен кездесуге шақырумен қайтып келді. Пизарро инкамен кездесіп, онымен бірге аздаған адамдарын алып келді де, аудармашылар арқылы христиан дінін қабылдауын талап етті. Көптеген адамдар арасында айтылып жүрген аңыз бойынша, Атауальпаға Киелі кітап беріліп, оны жерге лақтырып жіберді, испандықтар бұл әрекетті соғысқа жеткілікті себеп ретінде түсіндірді. Кейбір хроникашылар Атауалпаның кітап деген ұғымды түсінбейтінін айтса да, басқалары Атауалпаны шын мәнінде қызығушылықпен және жағдайды зерттеумен айналысқан адам ретінде суреттейді. Соған қарамастан, испандықтар инканың сапқасына шабуыл жасап, Атауальпаны басып алды. Осылайша, салыстырмалы түрде аз испандық күштердің жеңісін испандықтардың Pizarro келгенге дейін инкаларға белгісіз болған испандық жылқылардың болуымен, сондай-ақ испандықтардың қару мен пушкаларды қолдануымен байланыстыруға болады. Сонымен қатар, экономикалық өсу мен дамуға әсер еткен жергілікті білім беру инвестициялары испандықтарға тең келмеді, Перу инка индейлерінің сандық деңгейі испан басқыншыларының жартысына тең болды. Писарро Атауальпаны тұтқындап, ол үшін алтын төлеген. Атауальпа испандарға өзі тұтқындалған бөлмені толтыруға жеткілікті алтын және екі есе күміс ұсынды. Инкалар осы төлемді орындады. Төрт ай ішінде 8 тоннаға жуық алтын жиналды. Пизарро төлем төленгеннен кейін инкалардың билеушісін босатуы керек еді, бірақ ол инканы босатудан бас тартты және оны жұрт алдында бауыздатты. Атауальпа тұтқында болған кезде Хуаскар өлтірілді. Испандықтар бұл Атауальпаның бұйрығы деп мәлімдеді; бұл іспандықтар 1533 жылдың тамызында оны өлімге кесу туралы шешім қабылдағанда, Атауальпаға қарсы қолданылған айыптардың бірі болды.
At the time the Spanish returned to Peru, in 1532, a war of succession between Huayna Capac's sons Huáscar and Atahualpa and unrest among newly conquered territories—and perhaps more they were said to have hidden a city or gold in a vault. Significantly, smallpox, which had spread from Central America—had considerably weakened the empire. Pizarro did not have a formidable force; with just 170 men, 1 cannon and only 27 horses, he often needed to talk his way out of potential confrontations that could have easily wiped out his party. Their first engagement was the battle of Puná, near present day Guayaquil, Ecuador; Pizarro then founded the city of Piura in July 1532. Hernando de Soto was sent inland to explore the interior, and returned with an invitation to meet the Inca, Atahualpa, who had defeated his brother in the civil war and was resting at Cajamarca with his army of 80,000 troops. Pizarro met with the Inca, who had brought only a small retinue, and through interpreters demanded that he convert to Christianity. A widely disputed legend claims that Atahualpa was handed a Bible and threw it on the floor, the Spanish supposedly interpreted this action as adequate reason for war. Though some chroniclers suggest that Atahualpa simply didn't understand the notion of a book, others portray Atahualpa as being genuinely curious and inquisitive in the situation. Regardless, the Spanish attacked the Inca's retinue (see Battle of Cajamarca), capturing Atahualpa. Thereby, the victory of the comparatively small Spanish force can be attributed to the presence of Spanish horses, which were unknown to the Inca before the arrival of Pizarro, as well as to the usage of guns and cannons by the Spanish men. Furthermore, the local educational investments, which had an impact on economic growth and development, did not equal those of the Spaniards, with the numeracy level of Peruvian Inca Indios amounting to half the numeracy level of Spanish invaders. Pizarro used the capture of Atahualpa to gain gold as a ransom. Atahualpa offered the Spaniards enough gold to fill the room he was imprisoned in, and twice that amount of silver. The Incas fulfilled this ransom. Over four months, almost 8 tons of gold was collected. Pizarro was supposed to let the ruler of the Incas free once the ransom was paid, but he refused to release the Inca after that and instead had him strangled in public. During Atahualpa's imprisonment Huáscar was assassinated. The Spanish maintained that this was at Atahualpa's orders; this was one of the charges used against Atahualpa when the Spanish finally decided to put him to death, in August 1533.
Азамат соғысының аяқталуы
Халкучимак, Руминьяхуи және Квиквиз - соғыста Атауальпаның үш басты генералдары. Атауальпаның төлемін алып келгеннен кейін Кахамаркада тұтқындалған Халкучимак, Кускоға бара жатқанда Тупак Хуальпаны уландырған деп айыпталып, өлім жазасына кесілді. Чалкучимак 1533 жылы Куско маңындағы Жакихауана қаласында шомылдыру рәсімінен өтпегендіктен тірідей өртеліп өлтірілді. Чалкучимакты жіберген Квисквиз Жаухадағы испан гарнизонына шабуыл жасауға шешім қабылдады (испандықтар басып алған үш орынның бірі, басқалары Куско және Сан-Мигель колониясы, олар теңіз арқылы күшейтуді қамтамасыз етті), онда Эрнандо де Сотоға қарсы кейбір жеңістерден кейін Франсиско Писарро мен Манко Инканың қолдауымен жеңілді. Ол біршама уақыттан кейін Жаужаға қайта шабуыл жасады, бірақ оны 40 испандық пен 3000 үнділік көмекшілердің (негізінен үйлерін қорғап жүрген және Атауальпаны басып алу кезінде Франсиско Писарроға адалдыққа ант берген Хуанкалар) командасымен капитан Габриэль де Рохас и Кордова жеңді. Ол Хуануко Пампаға шегінуге мәжбүр болды және сол жерден солтүстікке қарай Кусконың жақтастары болған немесе испандарды азат етушілер ретінде көрген көптеген жау халықтармен бетпе-бет келді. Руминьяхуи испан конкистадорларына олар қоныс аударған кезде қарсы тұру қажеттігін сақтаған көрінеді, бірақ оның ақылды кеңесі, тәжірибелі сарбаз ретінде, орындалмаған және Атауальпа өзінің тыңшыларының пікіріне күлуді жөн көрді. Руминьяхуй осылайша қала сыртында шамамен 5000 сарбаздан тұратын әскермен қалды. Атауальпа әскерлері үшін күннің өлімге ұшырағаны анық болған кезде Руминьяхуи Китоға кері шегіну туралы бұйрық берді және өз әскерлерін ешқандай шығынға ұшырамай құтқарып алды. Атауальпа қайтыс болғаннан кейін Руминьяхуи испандықтар оның билігіне жататын аумақтарға да жететінін түсінді және ол соған сәйкес әрекет етуге дайындалды. Алайда, ол бейбіт жан, күш-қуаты жеңілмейтін деп санайтын шетелдіктермен бетпе-бет келгісі келмейтін Илескастың қарсылығына тап болды. Руминьяхуи үшін Атауальпаның заңды мұрагері әлсіздігі әрекет етуге ынталандыру болды. Ол марқұм инканың құрметіне той жасадық деп, Атауальпаның барлық туыстары мен адал адамдарын жинап, тойдың ортасында олардың бәрін тұтқындады. Руминьяхуи алдымен Себастьян де Белальказарға қарсы ғана шайқасты, бірақ ақырында оған Диего де Алмагро мен Педро де Альварадо қолдау көрсетті. Оның әскеріне оңтүстіктен қайтарып алған Квиквиз және Зопэ Зопхауа, Зопзопангуи, Разо Разо және Пинтаг II әскерлері де қолдау көрсетті, алайда үш әскер бөлек соғысты, бұл испандарға артықшылық берді. Соғыстың нәтижесіне ең көп әсер еткен фактор - испандықтардың одақтастары, канарлар және басқа да кішігірім этникалық топтар, олар барлық соғысты, яғни шайқасты немесе жабдықтауды тасымалдауды қамқорлаған. Осыған қарамастан, алғашқы шайқастар өте қатал болды және испандықтар жеңіліске ұшырай бастады, яғни Чимборасо тауының шайқасына дейін. Кито құлағанға дейін Руминьяхуи оны өртеп жіберді, Атауальпаның әйгілі қазыналарын жасырып, 4000 пильяджес, замбизалар мен коллагуазостарды өлтірді. Олар Белальказарды өздерінің азат етушісі ретінде қабылдады, ол 1534 жылы қалаға кірді. Руминьяхуи жеңілісті қабылдауға қарсы болды, сондықтан жаңа одақтастар жинап, Китоға шабуыл жасады және Белальказарды қуды, ол Педро де Альварадомен кездесу үшін Риобамбаға барады және Белальказардың Китоға екінші кіруін үш айға кешіктірді. Белальказар Котопаксидегі Сигхос пукарада Руминьяхуиге соңғы шабуыл жасады. Руминьяхуи, құласайып, жалғыз қалған, тұтқындалып, Атауалпаның жасырын қазынасы туралы ақпарат беру үшін азап шекті, бірақ ол туралы бір сөз айтпады. Олардың сәтсіз әрекеттеріне тап болған испандықтар 1535 жылы 25 маусымда Руминьяхуи, Зопе Зопахуа, Квингалумба, Разо Разо және Синаны өлтіруге шешім қабылдады, кейбіреулері тірідей өртеліп, басқалары дәл осындай қатыгез түрде өлтірілді. Квисквиз инка дворяны Хуайна Палконмен бірге испандарға қарсы күресте стратегияны жоспарлау үшін джунглиге қайтты. Мүмкін, ол өз күшін қайта құрағанға дейін партизандық күресті дамытқысы келген шығар, оған Хуайна Палкон қарсылық білдірді. Ол испандықтармен келісімге келуді қалаған көрінеді. 1535 жылы Хуайна Палкон сүңгісімен Квиквиздің көкірегін тесіп, оны өлтіреді.
Chalcuchimac, Rumiñahui and Quizquiz were the three main Atahualpa's generals during the war. Chalcuchimac, who was also imprisoned in Cajamarca after carrying Atahualpa's ransom, was accused of poisoning Tupac Hualpa on the way to Cusco, for which he was sentenced to death. Refusing to be baptized, Chalcuchimac was burned alive in 1533 in Jaquijahuana, near Cuzco. Quizquiz, who sent Chalcuchimac, decided to attack the Spanish garrison at Jauja (one of the three places occupied by the Spanish, the others being Cusco and the colony of San Miguel, which ensured reinforcements by sea), where after some victories against Hernando de Soto was defeated thanks to the support of Francisco Pizarro and Manco Inca. He attacked Jauja again after a while but was defeated by Captain Gabriel de Rojas y Córdova in command of 40 Spaniards and 3,000 Indian auxiliares (mostly Huancas, who were defending their home and had sworn allegiance to Francisco Pizarro during the capture of Atahualpa), which forced him to retreat to Huánuco Pampa and from there to the north, he had to face many hostile populations who were supporters of Cusco or saw the Spanish as liberators. Rumiñahui seems to have maintained the need to confront the Spanish conquistadors as soon as they landed, but his astute advice, as a consummate soldier, had not been followed and Atahualpa had preferred to laugh at the opinion of his spies. Rumiñahui had thus remained outside the city with an army made up of around 5,000 soldiers. When it became clear that the day had been fatal for the armies of Atahualpa, Rumiñahui gave the order to withdraw to Quito and managed to rescue his troops without suffering any loss. After the death of Atahualpa, Rumiñahui understood that the Spanish would also reach the territories under his jurisdiction and he prepared to act accordingly. However, he met with opposition from Illescas who, with a peaceful soul, didn't want to face foreigners whose strength he believed to be on the brink of invincibility. For Rumiñahui, this weakness of Atahualpa's legitimate successor was an incentive to act. With the excuse of a banquet in commemoration of the deceased Inca, he gathered all the relatives and faithful of Atahualpa and, in the middle of the party, he had them all arrested. Rumiñahui fought at first only against Sebastián de Belalcázar, but he was eventually supported by Diego de Almagro and Pedro de Alvarado. His army was also supported by Quizquiz, who was retrieving from the south, and the forces of Zope Zopahua, Zopozopangui, Razo razo, and Pintag II, however, the three armies fought separately, which gave the Spanish the advantage. The factor that most influenced the outcome of the conflict were the allies of the Spanish, the Cañari and other minor ethnic groups, who took care of all warfare, be it combat or transport of supplies. Despite this, the first battles were very fierce and the Spanish began to taste defeat, that was, until the Battle of Mount Chimborazo. Before Quito fell, Rumiñahui burned it down, hid the famous treasures of Atahualpa and killed 4000 pillajes, zámbizas and collaguazos indigenous people that had received Belalcázar as their liberator, who entered the city in 1534. Rumiñahui refused to accept defeat, so gathering new allies, he fell on Quito and pursued Belalcázar who was going to Riobamba to meet Pedro de Alvarado and delayed Belalcázar's second entry into Quito by three months. Belalcázar gave the final assault on Rumiñahui in the Sigchos pucará, in Cotopaxi. Rumiñahui, limping and alone, was captured and tortured to give information about Atahualpa's supposed hidden treasure, but never said a word about it. Faced with their failed attempts, the Spanish decided to execute Rumiñahui, Zope Zopahua, Quingalumba, Razo razo and Sina on June 25, 1535, some were burned alive and others with equally atrocious forms of execution. Quizquiz, together with the Inca nobleman Huayna Palcon, withdrew into the jungle to plan the strategy to follow in the fight against the Spanish. Perhaps he wanted to develop a guerrilla fight until he redid his forces, which Huayna Palcon opposed. He, apparently, wanted an understanding with the Spanish. In the midst of the heated discussion that broke out, Huayna Palcon took a spear and pierced Quizquiz's chest, killing him c. 1535.
Манко Инканың көтерілісі
Писарроның серіктесі Диего де Алмагро Кусконы өзіне иеленуге тырысты. Манко бұл аралық араздықты өз пайдасына пайдалануға тырысты, 1536 жылы Кусконы қайтадан басып алды, бірақ испандықтар қаланы қайтадан басып алды.
An associate of Pizarro's, Diego de Almagro, attempted to claim Cusco for himself. Manco tried to use this intra Spanish feud to his advantage, recapturing Cusco in 1536, but the Spanish retook the city.
Вилкабамбаға шегіну
Манко Инка Вилкабамба тауларына кетіп, Нео-Инка мемлекетін құрды, онда ол және оның мұрагерлері тағы 36 жыл билік жүргізді, кейде испандарға шабуыл жасады немесе оларға қарсы көтерілістерді қоздырды. 1572 жылы соңғы инка бекінісі ашылып, соңғы билеушісі Тупак Амару, Манконың ұлы, тұтқындалып, өлтірілді.
Manco Inca then retreated to the mountains of Vilcabamba and founded the Neo Inca State, where he and his successors ruled for another 36 years, sometimes raiding the Spanish or inciting revolts against them. In 1572 the last Inca stronghold was discovered, and the last ruler, Túpac Amaru, Manco's son, was captured and executed, bringing the Inca empire to an end.
Испанияның жаулап алуынан кейінгі кезең
Тауаантинсуй құлағаннан кейін жаңа испан билеушілері халық пен олардың дәстүрлерін басқарды. Инка мәдениетінің көптеген аспектілері, оның ішінде олардың күрделі шаруашылық жүйесі жүйелі түрде жойылған. Испандықтар кен орындары мен плантацияларына жұмысшыларды алу үшін инка митасын (міндетті мемлекеттік қызмет) қолданды. Әр отбасынан бір адам алтын мен күміс кен орындарында жұмыс істеуге мәжбүр болды, оның ең бастысы Потосидегі күміс кен орны болды. Отбасының бір мүшесі қайтыс болған кезде, әдетте бір-екі жыл ішінде, отбасынан оның орнын басатын адамды жіберу талап етілетін. Католик шіркеуі Анд өңірінде Ізгі хабарды уағыздау үшін империяның негізгі тілдері кечуа және аймара тілдерін қолданды. Кейбір жағдайларда бұл тілдер бастапқыда басқа жергілікті тілдерде сөйлейтін халықтарға үйретілді. Бүгінде кечуа және аймара тілдері америкалық түпкүлдіктердің ең кең таралған тілдері болып табылады. Вице-патшалық орнағаннан кейін, инка дворяндарының жағдайы инкомендорлар тарапынан қабылданбады, өйткені олар бұл әлеуметтік тап көтерілістер мен төңкерістерді басқара алады деп сенді, бұл Манко инка көтерілісі кезінде болғандай, алайда бір ғасыр бойы дворяндар танылды және қабылданды. Сондай-ақ, Король өзінің позициясын нығайтуға тырысты, curacas үшін арнайы колледждер құрды. Оларда дұрыс евангелияланғанынан басқа, олар грамматика мен ғылымды да үйренді. Вице-король Хосе де Армендарис өздерінің ата-бабаларын дәлелдейтін инка дворяндарын Кастилияның Хидальгосы деп тану жүйесін қалпына келтірді. Бұл жергілікті дворяндардың ашуына әкелді, олар өздерінің мәртебесін заңды ету үшін өзінің асыл атақтарын дәлелдеуге мәжбүр болды. Бірақ бұл жағдай 1780 жылы Тупак Амару II-нің бүлігімен нашарлады, ол бұл артықшылықтардан айырылды.
After the fall of Tahuantinsuyu, the new Spanish rulers repressed the people and their traditions. Many aspects of Inca culture were systematically destroyed, including their sophisticated farming system. The Spanish used the Inca mita (mandatory public service) system to get labourers for mines and plantations. One member of each family was forced to work in the gold and silver mines, the foremost of which was the silver mine at Potosí. When one family member died, which would usually happen within a year or two, the family would be required to send a replacement. The major languages of the empire, Quechua and Aymara, were employed by the Catholic Church to evangelize in the Andean region. In some cases, these languages were taught to peoples who had originally spoken other indigenous languages. Today, Quechua and Aymara remain the most widespread Amerindian languages. Once the viceroyalty was established, the condition of the Inca nobility was not accepted by the encomenderos, since they believed that this social class could lead uprisings and revolutions, as happened during the Manco Inca rebellion, however, for a century, the nobility was recognized and accepted. The Crown also sought to consolidate its position, creating special colleges for curacas. In them, in addition to being correctly evangelized, they learned grammar and science. Viceroy José de Armendáriz reestablished the system by which Inca nobles who could prove their ancestry were recognized as Hidalgos of Castile. This led to a frenzy on the part of the indigenous nobility, who had to prove their noble titles to legitimize their status. But this situation worsened in 1780 with the rebellion of Tupac Amaru II, when they lost these privileges.