Кіріспе

Инка өркениетінің негізін қалаушылар Инка империясын құруға атсалысты. Бұл шамамен 2500 мильге созылады солтүстік пен оңтүстікке қарай. Инка империясы 1438 жылдан 1533 жылға дейін өмір сүрді. Бұл Америкадағы Колумбқа дейінгі дәуірдегі ең ірі империя болды. Тауантин - төрт нәрседен тұратын топ ("tawa" - "төрт", "ntin" - топты атайтын жұрнақпен); "suyu" - "аймақ" немесе "облыс" дегенді білдіреді. Империя төрт аймаққа бөлінді, олардың бөліктері астанасы Кускода (Коско) кездесті.

Айяр ағайындылары

Пакаритбудан төрт жұп бауырлар мен олардың тайпалары: Айар Качи мен Мама Хуако, Айар Учу мен Мама Ипакура немесе Кура, Айар Аука мен Мама Рауа, Айар Манко мен Мама Окло. Аяр Качи Ванакури тауының басына шығып, жарға бір таспен соққы беріп, оны квебрадаға айналдырды. Ағалары оның күшін көріп, оған сенім артпай, Пакаритбудан алтын бұйымдар әкелуге жіберіп, үлкен таспен бұғаулап қойды. Айяр Качиден құтылғаннан кейін олар бір жыл бойы Ванакуриде тұрып, таудың ар жағына картоп отырғызды, ал Мама Хуако Айяр Манконың тағы бір әйелі болды. Бір жылдан кейін олар Матагуа деген төбеге көшкен, одан олар Куско аңғарына қарап, Алкавизаның тұрғындары мен азаматтарын көрді, ол 30 үйі бар ауылдың басшысы болды, барлығы сабанмен жабылған және өте қираған. Олар бұл жерді жақсы деп санады, сондықтан оны жаулап алып, қоныстандыруға келісті, сонымен қатар олардың біреуі Ванакуриде қалып, уакаға айналып, өздерінің әкесі Күнмен араласқан, балаларын көбейтіп, жақсы уақытты жіберген. Айяр Учу үлкен қанаттар өсіріп, өзін ұсынды, ол ұшып кетті және "аспанда" болғаннан кейін қайтып келді және Айяр Манкоға өзін Манко Капак деп атауды айтты, өйткені Күн осылай бұйырады және олар көрген жерге барсын, өйткені тұрғындар оларды жақсы қабылдайды; ол оған қызмет ету үшін әйелі Мама Кураны берді. Айдар Үшу қанатқа толы тас мүсініне айналды. Манко Капак, Айар Аука, төрт әйел және олардың ayllus, Алкавизаға барды. Оның жеріне кірмес бұрын, жақын маңдағы Акамама деген қалада, Мама Хуако бір адамды боласпен ұрып, сол сәтте-ақ өлтіріп, содан кейін жүрегін қашады, адамдар одан қорқып, Гуалас аңғарына қашып кетті. Сол жерден олар Алкавизамен сөйлесіп, оны қабылдады. Осылайша Куско қаласы құрылды, ағайындар өздері мен төрт әйел үшін үй салды, олар Пакаритмудан әкелген тұқымдармен жүгері егуге арналды. Айяр Аука екі жылдан кейін қайтыс болды және бала таппады; Манко Капак пен Мама Оклоның тек Синчи Рока болды. Бұл Хуан де Бетанзостың айтуынша, осы әңгіменің әртүрлі нұсқалары: Бернабе Кобо, Педро Сармиенто де Гамбоа, Мартин де Муруа, Педро Сиеза де Леон, Хуан де Санта Круз Пачакути және Кристобаль де Молина.

Манко Капак пен Мама Окло

Бұл аңызды Инка Гарсиласо де ла Вега, Тупак Юпанкидің ана жағынан ұрпағы болған метиз хроникашы айтып берді. Күн, ер адамдардың өмір сүрген жағдайын көріп, оларға жаны ашыды және жер тұрғындарын өркениеттеу үшін Манко Капак есімді ұлын және Мама Окло есімді қызын жіберді. Осы бұйрықпен Күн өзінің балаларын Титикака көлінде қалдырды, оларға қалаған жеріне барып, тамақ жеу немесе ұйықтау үшін тоқтаған жеріне алтын таяқты батыру керектігін айтты, сол таяқ бір соққымен батып кетеді, Күн олардың сол жерде тоқтап, өз үйлерін жасауларын қалады. Олар Титикака көлінен шығып, солтүстікке қарай жүріп, қай жерде тоқтаса да, алтын таяқты жерге тығып, суға батып кетпеді. Олар Пакарик Тампу деп аталатын кішкентай қонақ үйден өтіп, одан таза шөл далаға айналған Куско аңғарына жетті. Олар алғаш рет Хуанакаури деген төбеде тоқтады, онда Манко Капак алтын таяқты жерге батырыуға тырысты, ол бірінші соққыдан кейін өте оңай батып кетті, сондықтан олар оны енді көрмеді. Содан кейін ол әпкесі мен әйеліне: "Біздің әкеміз Күн осы аңғарда тоқтап, оның еркін орындау үшін орын-жай жасап, тұруға бұйырады", - деді. Олар екеуі де Хуанакауриден өз еркімен адамдарды шақыру үшін жолға шықты, солтүстікте Манко Капак, оңтүстікте Мама Окло. Олар кездескен барлық ерлер мен әйелдерге өздерінің әкесі Күн оларды көктен олардың ұстаздары және бүкіл жердің тұрғындарына игілік жасаушылар болуға жібергенін, оларды қатыгез өмірден алып тастау және оларға еркектер сияқты өмір сүруді үйрету үшін айтты. Бір жағынан, сол екі адамның күн сәулесінің берген әшекейлерін киіп, құлақтарын тесіп, ұрпақтарының құлақтарын ашқанына таңғалған халық, екінші жағынан, оларға айтылған уәделерді жақсы көретін олар айтқандарының бәріне сенді, оларды күннің балалары ретінде құлшылық етті және оларға патшалар ретінде мойынсұнды. Көптеген халықтан өздеріне еріп жүргендерін көріп, олар өздерінің қора-қуыстарын қалай салу керектігін және үйлерін қалай салу керектігін де түсіндірді. Осылайша олар Куско қаласын қоныстандыра бастады, олар Ханан Куско (жоғарғы бөлігі) және Хурин Куско (төменгі бөлігі) деп атаған екіге бөлінді, сонымен қатар олар Ханан айлу мен Хурин айлуларын және жоғарғы және төменгі аудандарды, Ханан сая мен Хурин саяны құрып, ұрпақтарды бөліп берді. Манко әкелгендер Ханан Кусконы, ал Коя әкелгендер Хурин Кусконы мекендеді.

Тарихи түсіндірме

Инка этносы, ықтимал, Пукина тілін сөйлейтін иммигранттар кербені ретінде басталған, олар солтүстікке Тиуанаку мәдениетінен көшіп кетуге мәжбүр болды, өйткені оған оңтүстіктен келген әскери күштердің үлкен толқындары шабуыл жасады, ол шабуылшылар аймара деп аталатын этнос тобы болуы мүмкін. 1845 жылы Франсис де Кастельнау ашқан және Макс Уле растаған археологиялық дәлелдер бар, өйткені Тиуанакуға ол тұрғыны болған кезде шабуыл жасалды, өйткені аяқталмаған құрылыстар табылды. Тиуанаку мемлекетінің ыдырауының нақты себептері шабуылдардың жылдамдығы мен күші болуы мүмкін, бұл дұрыс қорғанысты ұйымдастыруға аз уақыт қалдырады, жеңілген әміршілердің басқыншыларға берген қолдауы немесе екеуі де. Карауан Пакаритмуға тап болды, және бірнеше жыл қоныстанғаннан кейін Манко Капак 10 ayllus тобымен бірге кетті. Олар Ванакури тауына жетіп, одан бірнеше жергілікті ayllus-қа тиесілі Хуатанай аңғарын (Куско) алуға жоспарлады. Қаланы жаулап алуда сәттілік болса да, оның іргетасы қатерге ұшыраған еді. Олардың шетелдік басқыншы мәртебесі олардың күшті және үлкен көршілес әмірліктерінен ықтимал соғыстар қаупін тудырады, сондай-ақ өздерінің жерлерін қайтарып алуды көздейтін жеңімпаздардың болашақ көтерілістерінің мүмкіндігі бар.

Куско патшалығы

Бұл 13 ғасырдың басында Манко Капактың билігімен Инка қонысының басталуынан бастап, кейіннен Пачакути деп аталатын Куси Юпанкидің шанкаларға қарсы жеңісіне дейін созылды. Ол Кусконы билеген екі әулетке бөлінген: Хурин және Ханан, екеуі де қаланың екі жартысына сәйкес келетін ұрпақтар болды: Хурин Куско (Түсіні Куско) және Ханан Куско (Жоғарғы Куско). Біріншісі Манко Капактан Капак Юпанкиге дейін діни және үкіметтік функцияларды толық бақылауда ұстады, оны Инка Рока Ханан Куско мүшелерінің қолдауымен төңкеріске ұшыратты. Сол кезден бастап Хурин әулеті діни қызметкерлердің ісін басқарып, ал Ханан әулеті азаматтық, саяси, экономикалық, сот және әскери іс-әрекетті қолға алды. Манко Капак пен Синчи Роканың билік ету кезеңдері Кусконың құрылуы туралы оқиғалармен байланысы болғандықтан және олардың өмір сүруін дәлелдеудің қиындығы болғандықтан, олар Панаканың ауызша дәстүріне негізделген хроникашылардың есептерінен тыс. Соңғысы басқа билеушілерге де әсер етеді, бірақ археологиялық зерттеулердің арқасында бұл туралы көбірек нәрсе жасауға болады. Хурин әулетінің үкіметтері Кусконың айналасындағы инкалардың болуын саяси одақтар мен кіші ayllus-тарды жаулап алу арқылы нығайтуға назар аударды. Капак Юпанкидің билігінің соңына қарай Куско айтарлықтай күш жинақтады, бірақ ол әлі де үлкен көршілерінің артында қалды: Айармакалар, Чанкалар, Лупакалар және Коллалар. Инка Роканың билігінен және сол себепті Ханан әулетінен Куско Корольдігі және оның билеушілерінің одан кейінгі реформалары Инка империясы болатынына негіз болды. Мемлекеттердің мұрагерлігі үшін маңызды сәт Чанка инка соғысы кезінде болды, жас ханзада Куси Юпанки өзінің әкесі Виракоча Инка мен заңды мұрагері Инка Урко Кускодан қашып кеткеннен кейін бірнеше асыл адамдармен бірге қаланың қорғанысын ұйымдастырды. Олар қатты қарсылық көрсеткеннен кейін, шанкаларды кері итеріп, ақыр соңында жеңіп алды. Оның бұл жетістігі оған Пачакути деген атпен жаңа Сапа инкасының лауазымын берді, ал оның билігі кезінде енгізілген реформалар, оның экспансионистік амбицияларымен бірігіп, Тавантинсуйудың құрылуына әкелді.

Пачакути

Пачакути Куско корольдігін Тавантинсуйу деп қайта ұйымдастырды, бұл федералистік жүйе орталық үкіметтен тұрады, оның басында Сапа Инка және төрт провинциялық үкімет: Чиначасуйу (NW), Антисуйу (NE), Кунтисуйу (SW) және Кулласуйу (SE) астанадан шыққан төрт негізгі жолға сәйкес. Пачакути Мачу-Пикчуды отбасылық үй немесе баспана ретінде салған деп есептеледі. Пачакути өзінің империясындағы қалаған аймақтарына тыңшыларды жібереді, олар олардың саяси ұйымы, әскери күші мен байлығы туралы есеп береді. Ол сол жерлердің басшыларына өз империясына қосылудың пайдасын айтып, оларға жоғары сапалы маталар сияқты сән-салтанат сыйлықтарын ұсынып, инканың қол астындағы билеуші ретінде материалдық жағынан байыйтынына уәде береді. Көпшілігі инкалардың билігін жүзеге асып қойған факт ретінде қабылдады және бейбітшілікпен келісті. Билеушінің балалары Инка әкімшілік жүйелері туралы білім алу үшін Кускоға әкелінді, содан кейін өздерінің туған жерлерін басқаруға оралды. Бұл инкаларға бұрынғы билеушінің балаларын инка дворяндары қатарына жатқызуға және сәттілікпен олардың қыздарын империяның әртүрлі бұрыштарындағы отбасыларға үйлендіруге мүмкіндік берді.

Амару Топа Инканың қос билеушісі

Пачакути өзінің ұлы Амаруды өзінің тең билеушісі және мұрагері етіп тағайындады. Алайда ол әскери істерге қызығушылық танытпайды. Әскери қабілетінің жоқтығына байланысты Пачакути өз шешімін өзгертіп, Амаруды ауыстыруға мәжбүр болды. Бірақ бұл іске аспас бұрын, оның қос билеушісі биліктен бас тартты.

Тупак Юпанкимен бірге билік ету

Пачакутидің ұлы Тупак Инка 1463 жылы солтүстікке басып алуды бастады және оларды 1471 жылы Пачакутидің өлімінен кейін Сапа Инка ретінде жалғастырды. Оның ең маңызды жаулауы - Кимор патшалығы, Инканың орталық Анд жағалауындағы жалғыз маңызды қарсыласы.

Тупак Инка Юпанки

Ол уақытының көп бөлігін жаулап алу немесе "бейбітшілікке" арналған және тіпті барлау үшін әскери науқандарға арнады. Соңғысы оны солтүстікке қарай Китоға және оңтүстікке қарай Мауле өзеніне алып барды, алайда ол үкіметке белсенді түрде қатысты. Осылайша ол алғашқы жалпы санақты жүргізді, жұмыс түрлерін (Мита мен Минка) бөлді, салықтар тағайындады, мимиталарды белгіледі, жолдар салуды жалғастырды, Күн құрметіне айналдырды және оған негізделген күнтізбе орнатты.

Хуайна Капак

Тупак Инканың ұлы Хуайна Капак оңтүстікке елеулі аумақ қосты. Өзінің биіктігінде Таухантинсуй Перуді, оңтүстік-батыстағы Эквадорды, батыс және оңтүстік орталық Боливияны, солтүстік-батыстағы Аргентинаны, солтүстік Чилиді және оңтүстік-батыстағы Колумбияның шағын бөлігін қамтыды. Тауаантинсуйда тілдер, мәдениеттер мен халықтар бір-біріне ұқсамайтын. Империяның құрамдас бөліктерінің барлығы бірдей адал болған жоқ, сондай-ақ жергілікті мәдениеттердің бәрі де толықтай біріктірілмеген. Чачапояның жаулап алынған бөліктері инкаларға ашықтан-ашық жаулық танытты, ал инкалардың ақсүйектері испандықтармен болған қиындықтардан кейін өз патшалықтарында баспана ұсынудан бас тартты. Мысалы, Чиму саудада ақшаны қолданған, ал Инка империясының экономикасы сән-салтанат тауарлары мен еңбекке салық салуға негізделген (Инка салық жинаушылары сал болып қалғандардың және қарттардың бас түліктерін символикалық сый ретінде алатын). Экономикалық өнімділік бүкіл қоғамдастыққа пайда әкелетін ұжымдық еңбекке негізделген. Айни қауымның мұқтаж мүшелеріне, мысалы, ауырып қалған қауым мүшелеріне көмек көрсету үшін пайдаланылған. Минка немесе командалық жұмыс қоғамдық қызметті білдірді, ал мита инкаға еңбек түрінде төленген салық болды. Инкалар валюта қолданбаған, экономикалық алмасулар өзара қарым-қатынас арқылы және катус деп аталатын нарықтарда жүргізілген.

Азаматтық соғыс

1525 жылы инкаларға беймәлім аурудың эпидемиясы болды, оны кейінірек тарихшылар әдетте талма немесе қызылша деп атаған, бұл Китодағы Хуайна Капактың өліміне себеп болды. Ол қайтыс болғанға дейін Хуайна Капак Нинан Куючиді мұрагер ретінде тағайындаған, бірақ ол да ауырып, Томебамбада әкесі білместен қайтыс болған. Бір топ куракалар Сапа инкасының және оның мұрагері бүлік шығармау үшін оның өлімін құпия ұстауға тырысқанмен, Хуаскар бұл туралы оның анасы Раура Оклодан білген, ол Китодан Кускоға тез арада жолға шыққан. Сондай-ақ, обадан екі инканың абыройы қаза тапты. Бұл Хуаскарды әкесі үшін ең жақсы таңдау ретінде қалдырды. Бұл таңдау Кусконың абыройымен бекітілді. Хуаскар атасының жорықтарында он жыл бойы күресіп, көптеген адамдардың қолдауына ие болғандықтан, Атауальпаны өз билігіне ең үлкен қауіп деп санады. Ол марқұм әкесі қалағандықтан, Китоның губернаторы болып қалуына қарсы болмады, бірақ екі шартпен: ол өз аумақтарын кеңейту үшін әскери науқандар жүргізбеді және өзін оның вассалы деп таныды және оған құрмет көрсетті. Атауальпа келісті. Өзінің туған ағасымен қарым-қатынасы нашарлай келе, ол Томебамбаға барып, Хуаскардың құрметіне бірнеше ғимарат салуды тапсырды, бірақ ол қол жеткізген жалғыз нәрсе - Куско үкіметінің интригалары мен сенімсіздіктерін арттыру. Хуаскар жақтастары Атауальпаның әрбір іс-әрекетінде сатқындықтың белгісін көрді және Атауальпа жақтастары империяның пайдасы мен байлығын өздері үшін, оларды қоспағанда, қалайды деп есептеді. Сол кезде Улько Колла, Томебамбаның кюракасы, Хуаскарға хабаршыларын жіберіп, Атауальпаның бүлік шығаратынын айтты. Китодан келген Атауальпа ағасына құрмет пен танылу белгісі ретінде сыйлықтар жіберді, бірақ Хуаскар хабаршыларды өлтіріп, басқаларын кемсітуші сыйлықтармен (әйелдердің киімдері мен әшекейлері) және Атауальпаға Кускоға баруға бұйрық беретін хабармен жіберді. Атауальпаны Китодағы генералдар Кускоға барса, оны өлтіреді деп сендірді және Хуаскарды жеңу жақсы деп ойлады, сондықтан ол оны билікте алмастырады.

Испандық жаулап алу

Франсиско Писарро бастаған испан конкистадорлары Панамадан оңтүстікке қарай барлап, 1526 жылы инка аумағына жетті. Олар бай елге жетіп, мол байлық табуға үміттенгені анық болды. 1529 жылы тағы бір экспедиция жасағаннан кейін, Писарро Испанияға барып, патшаның рұқсатын алып, аймақты жаулап алып, оның вице-падишасы болды.

Испандықтардың келуі

1532 жылы испандықтар Перуге оралған кезде, Хуайна Капактың ұлдары Хуаскар мен Атауальпа арасындағы мұрагерлік соғыс және жаңадан жаулап алынған аумақтардағы тәртіпсіздіктер болды. Орта Америкадан тараған жұқпалы ауру империяны әлсіретті. Писарроның қатаң әскері жоқ еді; 170 адам, 1 пуля және 27 атпен, оған жиі өзінің партиясын оңай жоя алатын ықтимал қақтығыстардан аулақ болу керек еді. Олардың алғашқы соғысы қазіргі Гуаякильдің маңында болған Пунна шайқасы болды; Писарро 1532 жылдың шілдесінде Пьюра қаласын құрды. Ернандо де Сото ішкі жерлерді зерттеу үшін елге жіберілді және азаматтық соғыста ағасын жеңіп, Кахамаркада 80 000 жасақпен демалып жатқан инка Атауальпамен кездесуге шақырумен қайтып келді. Пизарро инкамен кездесіп, онымен бірге аздаған адамдарын алып келді де, аудармашылар арқылы христиан дінін қабылдауын талап етті. Көптеген адамдар арасында айтылып жүрген аңыз бойынша, Атауальпаға Киелі кітап беріліп, оны жерге лақтырып жіберді, испандықтар бұл әрекетті соғысқа жеткілікті себеп ретінде түсіндірді. Кейбір хроникашылар Атауалпаның кітап деген ұғымды түсінбейтінін айтса да, басқалары Атауалпаны шын мәнінде қызығушылықпен және жағдайды зерттеумен айналысқан адам ретінде суреттейді. Соған қарамастан, испандықтар инканың сапқасына шабуыл жасап, Атауальпаны басып алды. Осылайша, салыстырмалы түрде аз испандық күштердің жеңісін испандықтардың Pizarro келгенге дейін инкаларға белгісіз болған испандық жылқылардың болуымен, сондай-ақ испандықтардың қару мен пушкаларды қолдануымен байланыстыруға болады. Сонымен қатар, экономикалық өсу мен дамуға әсер еткен жергілікті білім беру инвестициялары испандықтарға тең келмеді, Перу инка индейлерінің сандық деңгейі испан басқыншыларының жартысына тең болды. Писарро Атауальпаны тұтқындап, ол үшін алтын төлеген. Атауальпа испандарға өзі тұтқындалған бөлмені толтыруға жеткілікті алтын және екі есе күміс ұсынды. Инкалар осы төлемді орындады. Төрт ай ішінде 8 тоннаға жуық алтын жиналды. Пизарро төлем төленгеннен кейін инкалардың билеушісін босатуы керек еді, бірақ ол инканы босатудан бас тартты және оны жұрт алдында бауыздатты. Атауальпа тұтқында болған кезде Хуаскар өлтірілді. Испандықтар бұл Атауальпаның бұйрығы деп мәлімдеді; бұл іспандықтар 1533 жылдың тамызында оны өлімге кесу туралы шешім қабылдағанда, Атауальпаға қарсы қолданылған айыптардың бірі болды.

Азамат соғысының аяқталуы

Халкучимак, Руминьяхуи және Квиквиз - соғыста Атауальпаның үш басты генералдары. Атауальпаның төлемін алып келгеннен кейін Кахамаркада тұтқындалған Халкучимак, Кускоға бара жатқанда Тупак Хуальпаны уландырған деп айыпталып, өлім жазасына кесілді. Чалкучимак 1533 жылы Куско маңындағы Жакихауана қаласында шомылдыру рәсімінен өтпегендіктен тірідей өртеліп өлтірілді. Чалкучимакты жіберген Квисквиз Жаухадағы испан гарнизонына шабуыл жасауға шешім қабылдады (испандықтар басып алған үш орынның бірі, басқалары Куско және Сан-Мигель колониясы, олар теңіз арқылы күшейтуді қамтамасыз етті), онда Эрнандо де Сотоға қарсы кейбір жеңістерден кейін Франсиско Писарро мен Манко Инканың қолдауымен жеңілді. Ол біршама уақыттан кейін Жаужаға қайта шабуыл жасады, бірақ оны 40 испандық пен 3000 үнділік көмекшілердің (негізінен үйлерін қорғап жүрген және Атауальпаны басып алу кезінде Франсиско Писарроға адалдыққа ант берген Хуанкалар) командасымен капитан Габриэль де Рохас и Кордова жеңді. Ол Хуануко Пампаға шегінуге мәжбүр болды және сол жерден солтүстікке қарай Кусконың жақтастары болған немесе испандарды азат етушілер ретінде көрген көптеген жау халықтармен бетпе-бет келді. Руминьяхуи испан конкистадорларына олар қоныс аударған кезде қарсы тұру қажеттігін сақтаған көрінеді, бірақ оның ақылды кеңесі, тәжірибелі сарбаз ретінде, орындалмаған және Атауальпа өзінің тыңшыларының пікіріне күлуді жөн көрді. Руминьяхуй осылайша қала сыртында шамамен 5000 сарбаздан тұратын әскермен қалды. Атауальпа әскерлері үшін күннің өлімге ұшырағаны анық болған кезде Руминьяхуи Китоға кері шегіну туралы бұйрық берді және өз әскерлерін ешқандай шығынға ұшырамай құтқарып алды. Атауальпа қайтыс болғаннан кейін Руминьяхуи испандықтар оның билігіне жататын аумақтарға да жететінін түсінді және ол соған сәйкес әрекет етуге дайындалды. Алайда, ол бейбіт жан, күш-қуаты жеңілмейтін деп санайтын шетелдіктермен бетпе-бет келгісі келмейтін Илескастың қарсылығына тап болды. Руминьяхуи үшін Атауальпаның заңды мұрагері әлсіздігі әрекет етуге ынталандыру болды. Ол марқұм инканың құрметіне той жасадық деп, Атауальпаның барлық туыстары мен адал адамдарын жинап, тойдың ортасында олардың бәрін тұтқындады. Руминьяхуи алдымен Себастьян де Белальказарға қарсы ғана шайқасты, бірақ ақырында оған Диего де Алмагро мен Педро де Альварадо қолдау көрсетті. Оның әскеріне оңтүстіктен қайтарып алған Квиквиз және Зопэ Зопхауа, Зопзопангуи, Разо Разо және Пинтаг II әскерлері де қолдау көрсетті, алайда үш әскер бөлек соғысты, бұл испандарға артықшылық берді. Соғыстың нәтижесіне ең көп әсер еткен фактор - испандықтардың одақтастары, канарлар және басқа да кішігірім этникалық топтар, олар барлық соғысты, яғни шайқасты немесе жабдықтауды тасымалдауды қамқорлаған. Осыған қарамастан, алғашқы шайқастар өте қатал болды және испандықтар жеңіліске ұшырай бастады, яғни Чимборасо тауының шайқасына дейін. Кито құлағанға дейін Руминьяхуи оны өртеп жіберді, Атауальпаның әйгілі қазыналарын жасырып, 4000 пильяджес, замбизалар мен коллагуазостарды өлтірді. Олар Белальказарды өздерінің азат етушісі ретінде қабылдады, ол 1534 жылы қалаға кірді. Руминьяхуи жеңілісті қабылдауға қарсы болды, сондықтан жаңа одақтастар жинап, Китоға шабуыл жасады және Белальказарды қуды, ол Педро де Альварадомен кездесу үшін Риобамбаға барады және Белальказардың Китоға екінші кіруін үш айға кешіктірді. Белальказар Котопаксидегі Сигхос пукарада Руминьяхуиге соңғы шабуыл жасады. Руминьяхуи, құласайып, жалғыз қалған, тұтқындалып, Атауалпаның жасырын қазынасы туралы ақпарат беру үшін азап шекті, бірақ ол туралы бір сөз айтпады. Олардың сәтсіз әрекеттеріне тап болған испандықтар 1535 жылы 25 маусымда Руминьяхуи, Зопе Зопахуа, Квингалумба, Разо Разо және Синаны өлтіруге шешім қабылдады, кейбіреулері тірідей өртеліп, басқалары дәл осындай қатыгез түрде өлтірілді. Квисквиз инка дворяны Хуайна Палконмен бірге испандарға қарсы күресте стратегияны жоспарлау үшін джунглиге қайтты. Мүмкін, ол өз күшін қайта құрағанға дейін партизандық күресті дамытқысы келген шығар, оған Хуайна Палкон қарсылық білдірді. Ол испандықтармен келісімге келуді қалаған көрінеді. 1535 жылы Хуайна Палкон сүңгісімен Квиквиздің көкірегін тесіп, оны өлтіреді.

Манко Инканың көтерілісі

Писарроның серіктесі Диего де Алмагро Кусконы өзіне иеленуге тырысты. Манко бұл аралық араздықты өз пайдасына пайдалануға тырысты, 1536 жылы Кусконы қайтадан басып алды, бірақ испандықтар қаланы қайтадан басып алды.

Вилкабамбаға шегіну

Манко Инка Вилкабамба тауларына кетіп, Нео-Инка мемлекетін құрды, онда ол және оның мұрагерлері тағы 36 жыл билік жүргізді, кейде испандарға шабуыл жасады немесе оларға қарсы көтерілістерді қоздырды. 1572 жылы соңғы инка бекінісі ашылып, соңғы билеушісі Тупак Амару, Манконың ұлы, тұтқындалып, өлтірілді.

Испанияның жаулап алуынан кейінгі кезең

Тауаантинсуй құлағаннан кейін жаңа испан билеушілері халық пен олардың дәстүрлерін басқарды. Инка мәдениетінің көптеген аспектілері, оның ішінде олардың күрделі шаруашылық жүйесі жүйелі түрде жойылған. Испандықтар кен орындары мен плантацияларына жұмысшыларды алу үшін инка митасын (міндетті мемлекеттік қызмет) қолданды. Әр отбасынан бір адам алтын мен күміс кен орындарында жұмыс істеуге мәжбүр болды, оның ең бастысы Потосидегі күміс кен орны болды. Отбасының бір мүшесі қайтыс болған кезде, әдетте бір-екі жыл ішінде, отбасынан оның орнын басатын адамды жіберу талап етілетін. Католик шіркеуі Анд өңірінде Ізгі хабарды уағыздау үшін империяның негізгі тілдері кечуа және аймара тілдерін қолданды. Кейбір жағдайларда бұл тілдер бастапқыда басқа жергілікті тілдерде сөйлейтін халықтарға үйретілді. Бүгінде кечуа және аймара тілдері америкалық түпкүлдіктердің ең кең таралған тілдері болып табылады. Вице-патшалық орнағаннан кейін, инка дворяндарының жағдайы инкомендорлар тарапынан қабылданбады, өйткені олар бұл әлеуметтік тап көтерілістер мен төңкерістерді басқара алады деп сенді, бұл Манко инка көтерілісі кезінде болғандай, алайда бір ғасыр бойы дворяндар танылды және қабылданды. Сондай-ақ, Король өзінің позициясын нығайтуға тырысты, curacas үшін арнайы колледждер құрды. Оларда дұрыс евангелияланғанынан басқа, олар грамматика мен ғылымды да үйренді. Вице-король Хосе де Армендарис өздерінің ата-бабаларын дәлелдейтін инка дворяндарын Кастилияның Хидальгосы деп тану жүйесін қалпына келтірді. Бұл жергілікті дворяндардың ашуына әкелді, олар өздерінің мәртебесін заңды ету үшін өзінің асыл атақтарын дәлелдеуге мәжбүр болды. Бірақ бұл жағдай 1780 жылы Тупак Амару II-нің бүлігімен нашарлады, ол бұл артықшылықтардан айырылды.