Кіріспе
Сапа менеджменті стандарттарының жиынтығы
ISO 9000 отбасы – Халықаралық стандарттау ұйымының (ISO) бес сапа менеджменті жүйесі (QMS) стандартының жиынтығы. Бұл стандарттар ұйымдарға өнім немесе қызметке қатысты заңдық және реттеу талаптарына сәйкес келіп, клиенттердің және басқа да мүдделі тараптардың қажеттіліктерін қамтамасыз етуге көмектеседі. ISO 9000 стандарты сапа менеджментінің негіздерімен және терминологиясымен айналысады, соның ішінде осы стандарттар отбасының негізін құрайтын сапа менеджментінің жеті қағидасын қамтиды. ISO 9001 стандарты осы стандартқа сәйкес келуді көздейтін ұйымдар орындауы тиіс талаптарды анықтайды. ISO/TS 9002 ISO 9001 стандартын қолдану бойынша ұсынымдар береді. ISO 9004 ұйымның тұрақты табысқа жетуіне бағыт-бағдар береді. Үшінші тараптан сертификаттау органдары ұйымдардың ISO 9001 талаптарына сай келетінін растайды. Әлем бойынша миллионнан астам ұйым тәуелсіз сертификатталған, бұл ISO 9001 стандартын бүгінгі таңда әлемдегі ең көп қолданылатын басқару құралдарының біріне айналдырды. Дегенмен, ISO сертификаттау процесі тиімсіздікке алып келеді және барлық ұйымдар үшін пайдалы емес деп сынға ұшырады.
Өмірбаян
ISO 9000 стандарты алғаш рет 1987 жылы Халықаралық стандарттау ұйымы (ISO) тарапынан жарияланды. Ол 1979 жылы ISO-ға ұсынылған BSI ұйымының BS 5750 стандарттар сериясына негізделген. Дегенмен, оның тарихы осыдан жиырма жыл бұрын, 1959 жылы АҚШ Қорғаныс министрлігінің MIL Q 9858 стандарты және Ұлыбританияның Def Stan 05–21 және 05–24 сияқты мемлекеттік сатып алу стандарттарының жариялануына дейін жетеді. Мемлекеттік сатып алу агенттіктеріне тауар жеткізетін ірі ұйымдар әрбір келісімшарт бойынша әртүрлі сапаны қамтамасыз ету талаптарын орындауға міндетті болды, бұл қорғаныс индустриясын НАТО AQAP, MIL Q және Def Stan стандарттарын өзара мойындауға итермеледі. Соңында, өнеркәсіптер мердігерлерді көптеген, көбінесе ұқсас талаптарды қабылдауға мәжбүрлеудің орнына ISO 9000 стандартын қабылдады.
Пайдалану себептері
ISO 9001 стандарттарының жаһандық қабылдануы бірнеше факторларға байланысты болуы мүмкін. Бастапқыда ISO 9001 (9002 және 9003) талаптары, мердігерлер және жобалау ұйымдары сияқты сатып алушы ұйымдардың өз жеткізушілерімен жасасқан келісімшарттарының негізі ретінде қолданылуы тиіс еді. Бұл, жеткізушіге өнім сапасын қамтамасыз ету үшін қажетті талаптарды белгілеп, субконтракторы жеткізушінің сапасын дамыту қажеттілігін азайтуға көмектесті. ISO 9001 талаптары өнімнің күрделілігіне, бизнес түріне (жобалау жауапкершілігі, тек өндіріс, тарату, қызмет көрсету және т.б.) және сатып алушыға қатысты тәуекелдерге байланысты нақты келісімшарттық жағдайларға бейімделуге болатын. Мысалы, тамақ өнеркәсібі ISO 9000 сериясын HACCP жүйесімен біріктіріп, бірыңғай басқару жүйесін құрды. Егер таңдалған жеткізушінің өлшеу құралдарын (калибровкалау) бақылауы нашар болса, нәтижесінде QC/тексеру нәтижелері дұрыс болмаса, осы талап келісімшартта ескерілетін. Бір сапаны қамтамасыз ету талабын қабылдау, сапа нұсқаулықтары мен процедураларын бірнеше рет сақтаудың әкімшілік жүктемесін азайту арқылы, бүкіл жеткізу тізбегіндегі шығындарды үнемдеуге мүмкіндік береді. Бірнеше жылдан кейін, Ұлыбритания үкіметі cmd 8621 басылымынан кейін ұлттық бәсекеге қабілеттілікті арттыру үшін шаралар қабылдады, нәтижесінде Ұлттық аккредиттеу кеңесінің сертификаттау органдары (NACCB) басшылығымен үшінші тараптың сапа менеджменті жүйелерін сертификаттау пайда болды, ол кейіннен Ұлыбритания аккредиттеу қызметіне (UKAS) айналды. Көптеген мүдделі тараптардың пайдасына қоса, бірнеше зерттеулер ISO 9001 стандартына сертификатталған ұйымдар үшін маңызды қаржылық пайданы анықтады, ал ISO жүргізген 42 зерттеудің талдауы стандартты енгізудің қаржылық көрсеткіштерді жақсартатынын көрсетті. Корбет және авторлар сертификатталған ұйымдардың сертификатталмаған ұқсас ұйымдарға қарағанда активтерден жоғары қайтаруды қамтамасыз еткенін көрсетті, бұл статистикалық тұрғыдан маңызды екенін және ұйымның мөлшеріне байланысты емес екенін дәлелдеді. Naveha және Marcus ISO 9001 стандартын енгізудің АҚШ автомобиль өнеркәсібінде операциялық өнімділікті арттырғанын мәлімдеді. Sharma ұқсас операциялық жақсартуларды анықтады және оны жоғары қаржылық өнімділікпен байланыстырды. Chow Chua және авторлар Даниядағы компаниялардың жалпы қаржылық өнімділігінің жақсарғанын көрсетті. Rajan және Tamimi (2003) ISO 9001 сертификатының қор нарығындағы жоғары өнімділікке әкелетінін көрсетті және акционерлер ISO 9001 жүйесіне инвестиция салғаны үшін лайықты сыйақы алатынын болжады. Жоғары қаржылық өнімділік пен ISO 9001 арасындағы байланыс келтірілген мысалдарда көрініп тұрғанымен, Корбет және авторлардың (2005) сияқты ұзақ мерзімді зерттеулеріне қарамастан, тікелей себеп-салдарлық байланысқа дәлел жоқ. Ұйымдардағы ішкі процестерді жақсарту сыртқы ортада байқалатын жақсартуларға әкеледі. Халықаралық сауда мен ішкі нарықтағы үлестің артуы, клиенттердің қанағаттануы, ведомствоаралық байланыс, жұмыс процестері және клиенттермен/жеткізушілермен серіктестік сияқты ішкі пайдалар бастапқы инвестициядан әлдеқайда артық.
Сертификаттау
Халықаралық стандарттау ұйымы (ISO) ұйымдарды өзі сертификаттамайды. Ұйымдарды аудиттен өтізіп, ISO 9001 сәйкестік сертификаттарын табысты аяқтаған жағдайда беретін көптеген сертификаттау органдары бар. Көбінесе "ISO 9000" сертификациясы деп айтылғанымен, ұйымның сапа менеджменті жүйесін сертификаттауға болатын нақты стандарт ISO 9001:2015 (ISO 9001:2008 стандарты шамамен 2018 жылдың қыркүйегінде тоқтап қалды). Көптеген елдер сертификаттау органдарын уәкілеттендіру ("аккредиттеу") үшін аккредиттеу органдарын құрды. Аккредиттеуші және сертификаттаушы органдар өз қызметтері үшін ақы алады. Әртүрлі аккредиттеу органдары аккредиттелген сертификаттау органдарының (АК) берген сертификаттарының бүкіл әлемде мойындалуын қамтамасыз ету үшін бір-бірімен өзара келісімдерге келді. Сертификаттау органдары ISO/IEC 17021 стандартына сәйкес жұмыс істейді, ал аккредиттеу органдары ISO/IEC 17011 стандартына сәйкес жұмыс істейді. ISO 9001 сертификатын алуға ниеттенген ұйымның орындары, функциялары, өнімдері, қызметтері және процестерінің кең ауқымды үлгісі бойынша аудит жүргізіледі. Аудитор басқаруға проблемалар тізімін ұсынады (бұл проблемалар "сәйкессіздіктер", "байқаулар" немесе "жақсарту мүмкіндіктері" деп анықталады). Егер маңызды сәйкессіздіктер болмаса, сертификаттау органы сертификат береді. Маңызды сәйкессіздіктер анықталған жағдайда, ұйым сертификаттау органына жақсарту жоспарын ұсынады (мысалы, проблемалардың қалай шешілетінін көрсететін түзету шаралары туралы есептер); сертификаттау органы ұйымның жеткілікті түзету шараларын іске асырғанына көз жеткізгеннен кейін сертификат береді. Сертификаттың қолданылу аймағы белгілі бір саламен шектеледі (мысалы, гольф доптарын өндіру) және сертификатта көрсетілген мекенжайлар көрсетіледі. ISO 9001 сертификаты бір рет берілмейді, ол ISO 17021 талаптарына сәйкес сертификаттау органы ұсынатын белгілі бір интервалдарда, әдетте үш жыл сайын жаңартылуы керек. ISO 9001 стандартында біліктілік деңгейлері қарастырылмаған: компания сертификатталған (яғни стандартта сипатталған сапа менеджменті әдісі мен моделіне адал) немесе сертификатталмаған болады. Осы тұрғыдан алғанда, ISO 9001 сертификациясы өлшемдерге негізделген сапа жүйелерімен қарама-қайшы келеді.
1994 жылғы нұсқа
ISO 9000:1994 соңғы өнімді тексерумен ғана шектеліп қоймай, алдын алу шаралары арқылы сапаны қамтамасыз етуге баса назар аударды және құжатталған процедураларға сәйкестіліктің дәлелдерін ұсынуды талап етті. Алғашқы басылымдағыдай, компаниялар оның талаптарын орындау үшін көптеген процедуралық нұсқаулықтар жасап, ISO бюрократиясымен ауыртпалық көрушілікке ұшырады. Кейбір компанияларда сапа менеджменті жүйесі процестерді жақсарту мен дамытуға кедеріс келтіруі мүмкін.
Аудиторлық
Стандартқа тіркелу үшін аудиттің екі түрі талап етіледі: сыртқы сертификаттау органы жүргізетін аудит (сыртқы аудит) және осы процеске арнайы дайындалған ішкі қызметкерлер жүргізетін аудит (ішкі аудит). Мақсаты – жүйе қалай жұмыс істеуі керек екенін тексеру, жақсартуға болатын жерлерді анықтау және анықталған мәселелерді түзету немесе алдын алу үшін үздіксіз тексеру және бағалау процесін қамтамасыз ету болып табылады. Ішкі аудиторлардың әдеттегі басқару тізбегінен тыс аудит жүргізуі олардың бағалауларына тәуелсіздік әкелу үшін тиімді деп есептеледі. ISO 9001 аудитілік практикалар тобы қолдау материалдарын ұсынады. Бұл ISO Техникалық комитеті 176 Сапа менеджменті және сапаны қамтамасыз ету (ISO/TC 176) және Халықаралық аккредиттеу форумынан (IAF) тартылған сапа менеджменті жүйесі (QMS) сарапшылары, аудиторлары және тәжірибелі мамандардан құралған бейресми топ болып табылады.
Өнеркәсіпке тән түсіндірме
ISO 9001 стандарты жалпылама болып табылады; оның бөліктері нақты бір ұйымда мағыналы болу үшін мұқият түсіндірілуі тиіс. Бағдарламалық жасақтаманы әзірлеу, ірімшік жасау немесе кеңес беру қызметтері сияқты емес, бірақ ISO 9001 нұсқаулары, бизнес-басқару нұсқаулары болғандықтан, олардың әрқайсысына қолданылуы мүмкін. Полиция бөлімдері (АҚШ), кәсіби футбол командалары (Мексика) және қалалық кеңестер (Ұлыбритания) сияқты әртүрлі ұйымдар ISO 9001 жүйесін сәтті енгізді. Уақыт өте келе, әртүрлі салалар өз нарықтарында нұсқауларды стандарттастыруды қалады. Бұл олардың ISO 9000 нұсқаларының ерекше талаптарын қамтамасыз ету үшін, сондай-ақ оларды бағалау үшін тиісті білімі мен тәжірибесі бар аудиторлар жіберуді қамтамасыз ету үшін жасалды. TickIT нұсқаулары – ақпараттық технологиялар саласының, әсіресе бағдарламалық жасақтаманы әзірлеу процестеріне сәйкес келетін, Ұлыбритания Сауда кеңесі жасаған ISO 9000 стандартының интерпретациясы. AS9000 – негізгі аэроғарыш сапа жүйесі стандарты, ірі аэроғарыш өндірушілер әзірлеген интерпретация. Бұл ірі өндірушілерге AlliedSignal, Allison Engine, Boeing, General Electric Aircraft Engines, Lockheed Martin, McDonnell Douglas, Northrop Grumman, Pratt & Whitney, Rockwell Collins, Sikorsky Aircraft және Sundstrand кіреді. Қазіргі нұсқасы AS9100D. PS 9000 * QS 9000 – ірі автомобиль өндірушілер (GM, Ford, Chrysler) келіскен интерпретация. Ол FMEA және APQP сияқты техникаларды қамтиды. QS 9000 енді ISO/TS 16949 стандартымен алмастырылды. ISO/TS 16949:2009 – ірі автомобиль өндірушілер (американдық және еуропалық өндірушілер) келіскен интерпретация; соңғы нұсқа ISO 9001:2008 стандартына негізделген. ISO 9001:2008 стандартына қарағанда процестік тәсілге көбірек мән беріледі. ISO/TS 16949:2009 стандарты ISO 9001:2008 стандартының толық мәтінін және автомобиль өнеркәсібіне арналған ерекше талаптарды қамтиды. ISO 9001:2015 стандартының жаңа басылымынан кейін ISO/TS 16949:2009 стандарты да толыққанды қайта қаралып, IATF (Халықаралық автомобильдік жұмыс тобы) жаңадан шығарылды. IATF 16949:2016 енді ISO 9001:2015 талаптарын қамтымайтын, бірақ оларға сілтеме жасайтын және ISO 9001 стандартына қосымша автомобильдік ерекше талап ретінде жұмыс істейтін дербес стандарт болып табылады. TL 9000 – телекоммуникациялық сапаны басқару және өлшеу жүйесі стандарты, оны телекоммуникациялық консорциум QuEST Forum әзірледі. 1998 жылы QuEST Forum әлемдік телекоммуникация индустриясының жеткізу тізбегінің сапа талаптарын қанағаттандыру үшін TL 9000 сапа менеджмент жүйесін әзірледі. TL 9000 стандарты екі нұсқаулықтан тұрады: QMS талаптары нұсқаулығы және QMS өлшеу нұсқаулығы. Талаптар мен өлшемдер нұсқаулығының қазіргі нұсқасы 6.0. ISO 9001 немесе басқа салалық стандарттардан айырмашылығы, TL 9000 стандартталған өнім мен процесс өлшемдерін қамтиды, олар орталық репозиторийге хабарлануы керек, бұл ұйымдарға негізгі процесс салаларындағы өнімділігін әріптес ұйымдармен салыстыруға мүмкіндік береді. TL 9000 R6.0 стандарты ISO 9001:2015 стандартының толық мәтінін қамтиды. ISO 13485:2016 – медицина саласындағы ISO 9001 стандартына балама. ISO 13485:2016 – дербес стандарт. ISO 13485 медициналық құрылғылар өндірушілеріне қатысты болғандықтан (барлық салаларға қолданылатын ISO 9001 стандартынан айырмашылығы) және екі стандарттың үздіксіз жақсартуға қатысты айырмашылықтары болғандықтан, ISO 13485 стандартына сәйкестік ISO 9001 стандартына сәйкестікті білдірмейді (және керісінше). ISO/IEC 90003:2014 стандарты ISO 9001 стандартын компьютерлік бағдарламалық қамтамасыз етуде қолдану бойынша нұсқаулықтарды ұсынады. ISO/TS 29001 – мұнай, мұнай-химия және табиғи газ салалары үшін өнімдерді жобалау, әзірлеу, өндіру, орнату және қызмет көрсету үшін сапа менеджменті жүйесінің талаптары. Ол Монограмма қосымшасы жоқ API Q1 спецификациясына тең. ISO 18091 – жергілікті басқаруда ISO 9001 стандартын қолдану бойынша нұсқаулар. ISO/TS 54001 – бұл ISO 9001:2015 стандарттарын барлық деңгейдегі мемлекеттік органдардың сайлау ұйымдарына қолдану бойынша ерекше талаптарды қамтитын сапа менеджменті жүйесі. ISO 17025:2017 – тек сынау және калибрлеу зертханаларына қолданылатын сапа менеджменті жүйесі.
Артықшылықтар
Сапаны дұрыс басқару бизнесті жақсарта алады, бұл көбінесе инвестицияларға, нарық үлесіне, сатудың өсуіне, сату маржасына, бәсекеге қабілеттілікке және сот дауларын болдырмауға оң әсер етеді. ISO 9000:2000 сапа принциптері де дұрыс, Уэйдтің айтуынша, стандарттың 2015 жылғы нұсқасы мынадай артықшылықтарды береді: Ұйымдар өздерінің контекстін бағалау арқылы өз жұмысына кімнің әсер ететінін және олар нені күтетінін анықтай алады. Бұл нақты бизнес мақсаттарын қоюға және жаңа бизнес мүмкіндіктерін анықтауға мүмкіндік береді. Ұйымдар өз ұйымдарымен байланысты тәуекелдерді анықтап, оларды жоюға болады. Клиенттерді бірінші орынға қою арқылы ұйымдар клиенттердің қажеттіліктерін үнемі қанағаттандыратынына және клиенттердің қанағаттануын арттыратынына көз жеткізе алады. Бұл қайта оралатын клиенттерге, жаңа клиенттерге және ұйым үшін бизнестің өсуіне әкелуі мүмкін. Ұйымдардың барлық процестері үйлесімді және барлығына түсінікті болғандықтан, олар тиімдірек жұмыс істейді. Бұл өнімділікті және тиімділікті арттырады, ішкі шығындарды төмендетеді. Ұйымдар қажетті заңнамалық және нормативтік талаптарды орындайды. Кейбір секторлар мен клиенттер бизнес жасау үшін ISO 9001 талап ететініне байланысты ұйымдар жаңа нарықтарға кеңейе алады.
By assessing their context, organizations can define who is affected by their work and what they expect. This enables clearly stated business objectives and the identification of new business opportunities. Organizations can identify and address the risks associated with their organization. By putting customers first, organizations can make sure they consistently meet customer needs and enhance customer satisfaction. This can lead to more repeat customers, new clients and increased business for the organization. Organizations work in a more efficient way as all their processes are aligned and understood by everyone. This increases productivity and efficiency, bringing internal costs down. Organizations will meet necessary statutory and regulatory requirements. Organizations can expand into new markets, as some sectors and clients require ISO 9001 before doing business.