Кіріспе

Крагуевац (серб. Крагујевац) – Сербиядағы төртінші ірі қала және Шумадия облысының әкімшілік орталығы. Ол Сербияның орталық бөлігіндегі Шумадия географиялық аймағының тарихи орталығы болып табылады және Лепеница өзенінің жағасында орналасқан. 2022 жылғы халық санауы бойынша Крагуевац қаласының халқы 171 186 адамды құрайды. Крагуевац – қазіргі Сербияның алғашқы астанасы және Балқандағы алғашқы конституция – Сретень конституциясы 1835 жылы осы қалада қабылданған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Шотландия әйелдерінің шетелдегі ауруханаларының бірі осы қалада орналасқан. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Крагуевацта нацистер 2778 серб еркек және баласын қырғынға ұшыратқан. Қазіргі Крагуевац – ірі қару-жарақ (Zastava Arms) және автомобиль (FCA Srbija) өнеркәсібімен, сондай-ақ аймақтың ірі жоғары білім беру орталықтарының бірі – Крагуевац университеті орналасқан білім беру орталығы ретінде танымал.

Этимология

Крагуевац атауы серб тіліндегі "крагуж" деген құстың атынан шыққан. Бұл құс орта ғасырларда аймақтың ормандарында көп кездесіп, аң аулауда қолданылған. Қаланың аты "крагуж мұнарасы" деп аударылады, ал құстың суреті қаланың елтаңбасында бейнеленген.

Ерте және ортағасырлық

Шумадиядағы 200-ден астам археологиялық орын, аймақтың алғашқы адам қонысы шамамен 40 000 жыл бұрын Палеолит дәуірінде болғанын растайды. Баточинаға қарайтын Градак ауылының жанында орналасқан Джерина үңгірі шамамен 37 000 – 27 000 жыл бұрын адамдар мекендеген деп дауланады. 5000 ж.б. дейінгі қазбалар қала маңында, Гривац, Кусовац, Дивостин, Донье Грбице және Доброводица сияқты жерлерде табылды. Бұл қалдықтар Лепеница және Гружа өзендерінің аңғарларымен тараған неолиттік Старчево мәдениетіне жатады. Ең танымал артефакттар – «Дивостин қыздары» деп аталатын құнарлылық бейнешіктері. 9 жылы Римнің басып алу кезінде қазіргі қала аумағын негізінен Иллирийліктер (көбінесе Дардандар) және Кельттер (Скордискилер) мекендеген. «Крагуйфоса» деп аталған елді мекен Османдық жаулап алудан кейін, бұрын базар ретінде пайдаланылған алаңдағы 32 үйден тұрды. Айналасы көбінесе бос болды, тіпті бұл аймақта бұрын басым болған ормандар да өртеліп кеткен. Алайда, сол ғасырдың соңына қарай Османдық әкімшілігі қала аумағын қайта қоныстандыруды баяу бастады. 1536 жылғы кадастрлық сараптамада қалада барлығы 56 үйі бар 7 мұсылмандық махалласы және 29 үйден тұратын христиан қауымы болды. Лепеницаның сол жағалауында мешіт салынды.

Габсбургтер-Осман соғысы және ірі көтерілістер

Түрік билігі кезінде жаңадан бекітілгенімен, Габсбург монархиясы мен Осман империясы арасындағы стратегиялық шекаралық аймақта орналасқан қала, жаңа заманда жиі қақтығыстар ошағына айналды. Ұлы түрік соғысы кезінде Баденнің Людовигі бастаған австриялықтар түріктерді қаладан оңтүстікке ығыстырды. Бұл оккупация қысқа болғанымен, аймақтағы Осман билігінің нығаюына соңғы нүкте қойды. 1718 жылы, осыдан кейін, Крагуевац Савой князі Евгенийдің басып алуы және Пассаровиц шартының қолдануымен Габсбург Сербия Корольдігінің құрамына кірді. Австриялық оккупация кезінде Крагуевац бекітілді, мұсылман халқы қуылды және ол ускок қаласына айналды. Онда тек серб православиесіне жататын ұлттық жасақтың мүшелері мен олардың отбасылары тұрды. Бұған қоса, қала Осман шекарасына жақын жатқандықтан, ол (шекараны күзеткен он төрт ротаның бірі) ускок ротасының бақылауында болды және әскери юрисдикцияға бағынды. Сәйкесінше, оның басшысы серб әскери офицері, бірінші капитан Станиша Маркович Млатишума, серб жасағының екінші жоғары лауазымды тұлғасы болды. 1725 жылы Крагуевацта вампиризмнің алғашқы ресми тіркелген жағдайлары орын алды, онда екі күдікті вампир 42 адамды өлтірген деп айыпталды. Габсбург билігіндегі Сербия Корольдігінің басқа аймақтарында да осыған ұқсас оқиғалар болды, содан кейін серб тіліндегі "вампир" сөзі неміс тіліне, содан кейін басқа әлем тілдеріне енді. 1739 жылы Османдықтар қаланы қайта басып алды, бірақ 1789 жылы оны тағы да сол жаудан жоғалтты, осылайша қала жаңа билікке дайын болды – бұл жолы серб көтерілісшілері. Осман билігі кезінде Смедерево санджағының орталық елді мекені ретінде Крагуевац, оның агитациялық, көбінесе ауылдық серб тұрғындары үшін ең маңызды стратегиялық мақсат болып табылды. Сондықтан ол Сербия революциясының орталығына айналды, сербтердің ұлттық оянуы, оны воевода Караджордже бастады. 1804 жылдың 5 сәуірінде Бірінші серб көтерілісі кезінде алғаш босатылған қала, 1815 жылғы Екінші серб көтерілісі кезінде императорлық биліктен толық азат болды. 1818 жылы Крагуевац, бұрынғы ғасырлардағы қақтығыстардың салдарынан халқы азайып, 1818 жылдың 6 мамырында Милош Обренович Орта ғасырлық Врачевшница монастырында Сербия Княздығының астанасы деп жариялады. Бұл оқиғаны белгілеу үшін ол Амиджа Конакты салдырды, бұл Осман билігінің бірден-бір мәдени ескертігі болды. Сербияның алғашқы конституциясы – Сретенье конституциясы – 1835 жылдың 15 қыркүйегінде қалада жарияланды. Бұл Еуропа таныған ең либералды конституциялардың бірі болды.

Өнеркәсіптік даму

1841 жылы Крагуевац астана мәртебесін Белградқа өткізгенмен, 19 ғасырдың қалған бөлігінде оның маңызы артты, себебі ол өнеркәсібімен танымал қалаға айналды. Ғасырлар бойы экономикалық дамудың тоқырауынан кейін, қаланың жаңаруының негізі – Сербияның негізгі қару-жарақ өндірушісі «Застава Армз» 1835 жылы қаланың құю комбинатын іске қосумен қаланды. Серб тілінде VTZ аббревиатурасымен белгілі, комбинаты 1850 жылы аяқталды, ал алғашқы зеңбірек 1853 жылы құйылды. «Кнездің арсеналы» деп аталған оның алғашқы директоры – француз инженері Шарль Лубри, ол бұл міндетті серб кнезінен гөрі әлдеқайда ықпалды тұлға – Франция императоры Наполеон III-тен атқаруға уәкілеттік алды. VTZ құрылғаннан кейін өнеркәсіптік даму бұрынғыдан бетер қарқынмен жалғасты. 1858 жылы алғашқы телефон станциясы орнатылды, ал 1868 жылы Никола Месарович алғашқы өнеркәсіптік сыра зауытын ашты. 1870 жылы алғашқы баспахана құрылды. Қаланың дамыған әскери өнеркәсібін, сондай-ақ темір соқаларды Сербияның басқа аймақтарымен байланыстыру үшін 1886 жылы Белград-Ниш темір жолы салынды. Өнеркәсіптік жұмысшыларға қызмет көрсету үшін Сербияның алғашқы гимназиясы, қаланың алғашқы дәріханасы және жергілікті кафанада орналасқан алғашқы кинотеатры 19 ғасырдың соңында, Крагуевацтың Ұлы (немесе Жоғарғы) паркімен және 1891 жылы қаланың алғашқы жоспарланған қала құрылысымен бірге салынды. Қаланың индустриализмі оны еуропалық әріптестерінің арасында ерекшелендірді, сондай-ақ жұмысшылардың «Қызыл ту» демонстрацияларымен танымал болды, алғаш рет 1876 жылдың 27 ақпанында өткізілді. Шотландиялық әйелдер ауруханасының әйелдерге арналған қызметінің бөлімшесі 1914 жылдың желтоқсанынан 1915 жылдың қарашасына дейін осы қалада орналасқан. Ауруханада жұмыс істегендердің тізімін «Императорлық соғыс мұражайы: Бірінші дүниежүзілік соғыстың өмірі» веб-сайтында қарауға болады, ал осы бөлімшелер туралы толық ақпарат төменде келтірілген. Соғыс кезінде Крагуевац халқының шамамен 15% қаза тапты. 1918 жылдың 2 маусым күні түнде, Австро-Венгрияның 71-ші жаяу әскер полкіне қарасты словак сарбаздарының тобы қала орталығында көтеріліс жасады. Виктор Колибик басқарған сарбаздар жақында ғана Ресейдегі тұтқындықтан оралған және Италия майданына жөнелтілуге тиіс болған. Көтеріліс сәтсіз аяқталып, 44 көтерілісші атылып өлтірді.

Югославия

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Крагуевац Сербтер, хорваттар және словендер патшалығының құрамына кірді, кейіннен Югославия патшалығы деп аталды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңде қала өзінің мәдени және экономикалық дамуын жалғастырды, Гундулич театры мен Крагуевац академиялық театрының құрылуымен қатар бірнеше жаңа зауыттар ашылды. Нацистер Югославияны басып алғаннан кейін, қала тікелей нацистік оккупацияға түсті. Жақын маңдағы Горни Милановацтағы неміс күштеріне жасалған біріккен партизан-четник шабуылынан кейін генерал-фельдмаршал Вильгельм Кейтель әрбір жараланған неміс әскері үшін 50 адамды, ал әрбір қаза тапқан неміс әскері үшін 100 адамды атуды бұйырды. Сондықтан Франц Бёме 1941 жылдың 19-21 қазаны аралығында Крагуевацта шамамен 2800 ер адам мен ұлды өлтіруге бұйрық берді. Қаза тапқандардың арасында қаланың Бірінші гимназиясының бір сыныбы болды; бүгінде қаза тапқан оқушыларға арналған ескерткіш қаланың символы болып табылады. Бұл қырғын Десанка Максимовичтің «Крвава бајка» («Қанды ертегі») атты өлеңіне шабыттандырды. Қала 1944 жылдың 21 қазанында нацистік Германиядан азат етілді. Zastava Automobiles автомобиль компаниясының алғашқы өнімі FIAT 750 1955 жылы Fiat Automobiles (қазір FCA) лицензиясы бойынша өндірілді. Келесі үш онжылдықта әлемнің 74 елінде бес миллионнан астам жолаушы автокөлігі (FIAT 750, Zastava 1300, Zastava 101, Zastava 128, Zastava Yugo, Yugo Florida, Fiat 500L) өндіріліп, сатылды. Бұл автомобильдердің арасында ең танымал болғаны – Yugo, сондай-ақ Zastava Korral деген атпен де сатылды. 1990 жылдары Милошевич кезеңінде қаланың индустриясы халықаралық экономикалық санкциялардан ауыр зардап шекті, ал 1999 жылы НАТО-ның Югославияны бомбалауы салдарынан кейбір бөліктері қирап кетті.

Көлік

Крагуевац қаласы дамыған көлік инфрақұрылымына ие, онда Сербия астанасы Белградқа түрлі жол байланыстары бар. Қалаға Сербияның 24 (тез жылдамдықты жол) және 25 IB класындағы жолдары арқылы жетуге болады. Алдағы жылдары қалаға X жалпыеуропалық дәлізі немесе Сербиядағы A1 автожолы арқылы да қол жеткізуге болады. Қала Ягодина және Горни Милановац қалаларымен ІІА класындағы 170 және 176 нөміріндегі жолдар арқылы байланысты (176 жол Бар, Черногория арқылы өтеді). Крагуевац елдегі дерлік барлық қалалармен автобус бағдарлары арқылы байланысқан. Белградқа ең көп рейстер (жарты сағат сайын) жасалады. Орталық автобус станциясы қала орталығынан шамамен бір километр қашықтықта орналасқан. Крагуевацқа пойызбен де баруға болады. Орталық теміржол станциясы орталық автобус станциясына жақын орналасқан. Крагуевац қаласындағы қоғамдық көліктің жауапты ұйымы – Қалалық көлік агенттігі (GSA). Біріктірілген қоғамдық көлікті екі компания жүзеге асырады: Arriva Litas және Vulović Transport. Белгіленген кестеге сәйкес жұмыс істейтін 22 қалалық автобус бағдары және 22 ауылдық аймақтарды байланыстыратын 14 бағдар бар. Сонымен қатар, Крагуевацта 7 такси және 3 автокөлік жалға беру компаниясы қызмет көрсетеді. 10 тұрақ және аймақтық көше тұрағымен (үш аймақ, 4244 тұрақ орыны) автотұрақ жүйесін Parking Service Kragujevac мемлекеттік қызмет көрсету компаниясы басқарады.

Климат

Крагуевацтың ылғалды субтропикалық климаты бар (Кёппен климаттық жіктелуі: Cfa), және шілде айының орташа температурасы... Желдер көбінесе оңтүстік-батыс және солтүстік-батыс бағыттарынан соғады, ал қаңтар, ақпан және наурыз айларында оңтүстік-шығыс бағытынан соғады.

Демография

2022 жылғы санақ нәтижесі бойынша, қаланың әкімшілік аумағында 171 186 адам тұрады. Олардың шамамен 70%-ы (126 312 адам) еңбекке жарамды жасқа (15-64 жас) жатады. 2014 жылы жұмыс істегендердің саны 42 148 адамды құрады, олардың 47,0%-ы әйелдер. Олардың көпшілігі металл өңдеу саласында (22%) және медициналық және әлеуметтік қызметтерде (13%) жұмыс істейді. 15 жастан асқандардың 54,6%-ы орта білім алса, 17,7%-ы жоғары білімге ие. Қаланың жалпы аумағының шамамен 93%-ы сумен жабдықтау жүйесімен, 78%-ы кәріз жүйесімен, 72%-ы табиғи газ құбырымен және 92%-ы ұялы байланыс желісімен қамтылған.

Білім

Крагуевацта 22 бастауыш және 8 орта мектеп бар. Сонымен қатар 3 арнайы мектеп бар: есту қабілеті бұзылған балаларға арналған мектеп, «Доктор Милоє Милоєвич» атындағы музыка мектебі және «Вукашин Маркович» атындағы мүмкіндігі шектеулі балаларға арналған мектеп. Крагуевац университеті 1976 жылдың 21 мамырында құрылған. Ол Сербиядағы төртінші ірі университет болып табылады және 12 факультеттен және екі институттан тұрады. Олар алты жақын қалада (Крагуевац, Чачак, Кральево, Ужице, Ягодина және Врнячка Баня) орналасқан. Қазіргі уақытта университетте 16 000-ға жуық студент оқып жатыр. Онда 1350-ге жуық қызметкер жұмыс істейді, оның 900-і оқытушылар мен ғылыми қызметкерлер. Крагуевац университетінің кітапханасы негізінен ғылыми сипаттағы және оның негізгі пайдаланушылары университет оқытушылары мен студенттері болып табылады. Оның ауданы бірнеше қойма, оқу залы және университет галереясын қамтиды. Кітапханада шамамен 100 000 кітап, 2 500 докторлық және магистрлік диссертация, 450 атаулы отандық және 105 атаулы шетелдік журнал сақталады.

Спорт

Крагуевацта Чика Дача стадионы орналасқан, бұл Сербиядағы орындық сыйымдылығы бойынша үшінші үлкен стадион. Крагуевацтағы ең ірі және маңызды спорттық ұйым – «Радницки», ол 19 клубты біріктіреді: футбол, жеңіл атлетика, волейбол, гандбол, бокс, күрес және т.б. «FK Radnički 1923» қаланың ең табысты футбол клубы және Сербия Суперлигасында өнер көрсетеді. Крагуевац сонымен қатар Сербия Корольдігінде 1903 жылы құрылған ең көне серб футбол клубы – «FK Šumadija» клубының орналасқандығымен де танымал. «KK Radnički» қаланың жетекші баскетбол командасы. Сербия баскетбол лигасынан басқа, ол жергілікті Адриатика баскетбол лигасына да қатысады. «Радницки» волейбол клубы Сербиядағы ең күшті волейбол командаларының бірі, ал су полосы клубы «VK Radnički Kragujevac» Сербия су полосы лигасының А тобында өнер көрсетеді және 2013 жылы отандық лига мен LEN кубогын жеңіп алды. Қалада «CROSS OVER» баскетбол жазғы лагері және Сербия Банди федерациясы орналасқан. Крагуевац командасы Суботица командасымен ойнайды. Крагуевац университетінің экономика факультеті «KMF Ekonomac» футзал клубының негізін қалаушы болып табылады. Клубты профессор Веролюб Дугалић, бірнеше оқытушының көмекшілері және экономика факультетінің студенттері 2000 жылдың 7 қарашасында құрды. Клуб Сербияның Бірінші футзал лигасына қатысады және Сербия чемпионатын сегіз рет, ал Сербия футзал кубогын екі рет жеңіп алды.