Кіріспе

Румыния тарихы 3-13 ғасырлар Румыниядағы ерте орта ғасырлар 270-ші жылдары Дакия провинциясынан Рим әскерлері мен әкімшілігінің шығарылуымен басталды. Келесі мыңжылдықта румынияға бірнеше халықтар келді, олардың көпшілігі қазіргі Румынияны құрайтын онға жуық тарихи аймақтың тек екеуін немесе үшін ғана бақылады. Бұл кезеңде қоғам мен мәдениет түбегейлі өзгеріске ұшырады. Дакияда қала өмірі Римнің кетіп қалуымен аяқталды, ал қазіргі Румыния аумағындағы басқа Рим провинциясы - Скитияда 400 жылдан кейін. Жылдам керамикалық дөңгелектерде жасалған жақсы ыдыстар жоғалып кетті және 450-жылдардан бастап қолмен жасалған қыш бұйымдары басым болды. Жерлеу рәсімдері бірнеше рет кремациядан ингумацияға және керісінше өзгерді, содан кейін 10-ғасырдың аяғында ингумация басым болды. Отырғысыз қоғамда өмір сүрген Шығыс герман готтары мен гепидтері алғашқы жаңа келушілер болды. Готтар 290-шы жылдардан бастап Молдавия мен Валахияда, 330-шы жылдардан бастап Трансильванияның кейбір жерлерінде билік құрды. 376 жылы ғұндар қоныс аударушылардан соққы алғаннан кейін олардың билігі құлдырап кетті. Гунндар Шығыс және Орталық Еуропаны шамамен 400 жылдан бастап басқарып келді, бірақ олардың империясы 454 жылы ыдырап кетті. Осыдан кейін Карпат тауларынан батысқа қарай орналасқан аймақтарда Банат, Кришана, Трансильвания және Ольтения Гепидтер билік құрды. Бір ғасыр ішінде таулардың шығысындағы жерлер антестер мен скрейвендердің маңызды орталықтарына айналды. Славян тектес гидронимдер мен жер атаулары Карпат тауларының батысындағы ерте славяндардың бір кездері болғанын дәлелдейді. Аварлар 568 жылы Гепидтерді басып алып, 800 жылға дейін Карпат алабында билік құрды. Болгарлар 670 жылдары Добруджа мен төменгі Дунай бойындағы басқа да аумақтарды қамтитын күшті империя құрды. Болгария 864 жылы христиан дінінің шығыс православие нұсқасын ресми түрде қабылдады. Болгария мен көшпелі венгрлер арасындағы қарулы қақтығыс соңғыларды Понт даласынан кетуге мәжбүр етті және 895 жылы Карпат алабының бағындыруын бастады. Олардың басып кіруі бірнеше ғасырдан кейін Gesta Hungarorum-да жазылған ең алғашқы сілтемеге жол ашты, бұл Гелу есімді румындық герцог басқаратын мемлекетке қатысты. Сол бір дереккөзде 895 жылы Кришанада секелилердің болғаны туралы да айтылған. Румынияның қазіргі аймақтарында лахтар деп аталатын румындар туралы алғашқы дерек 12-13 ғасырларда жазылған. Сол кезеңде төменгі Дунайдан оңтүстікке қарай орналасқан жерлерді мекендеген Влахтар туралы мәліметтер көп. Банат, Кришана және Трансильвания 11 ғасырда Венгрия Корольдігіне қосылды. Бұл аймақтарда көшпелі печенегтер мен кумандар талай рет шабуыл жасап, таулардың шығысындағы жазық жерлерді иеленді. Венгрия монархтары 1150-жылдардан бастап Батыс Еуропалық қоныстанушылардың Трансильванияға көшіп келуін алға тартты. 13 ғасырдың басында Трансильвания сакстары деп аталатын отаршылардың ұрпақтары 1224 жылы ұжымдық артықшылықтарды алды. Саксондықтар бұрынғы аумақтарында қоныстанғандықтан, секелилер патшалықтың ең шығыс аймақтарына көшірілді. XIII ғасырдың алғашқы онжылдықтарында Еуразия даласында Моңғол империясының пайда болуы аймақтың тарихына ұзақ уақыт әсер етті. 1230 жылдары монғолдар кумандықтарды бағындырып, 1241 және 1242 жылдары Венгрия Корольдігінің көптеген елді мекендерін қиратты, бұл ерте орта ғасырларға тоқтам жасады.

Рим провинциялары мен жергілікті тайпалар

Еуропа тарихындағы ең ірі империяға айналған Рим империясы мен қазіргі Румынияны құрайтын аймақтарда өмір сүрген тұрғындар арасындағы байланыс б.з.д. Бұл аймақтарда дактар, бастарналар және басқа да халықтар өмір сүрді, олардың шабуылдары империяға қауіп төндірді. Римдіктер бастапқыда өздерінің шекараларын әр түрлі тәсілдермен, соның ішінде буферлік аймақтар құру арқылы қорғауға тырысты. Ақырында олар осы қатыгез "варварлардың" жерлерін өзіне қосқан дұрыс деп шешті. Гетелердің Дунай өзені мен Қара теңіз арасындағы аумағы (қазіргі Добруя) империяға қосылған алғашқы аймақ болды. 46 жылы Моэзия римдік провинциясына қосылды. Төменгі Дунай империя мен "Барбарик" арасындағы шекараны белгіледі, бірақ император Траян шекараны Дакия патшалығы басқаратын аумақтарда кеңейтуге шешім қабылдады. Ол өзінің мақсатына екі әскери науқан арқылы жетті, оның екіншісі 106 жылы Дакия мемлекетінің жойылуымен және Дакия провинциясының құрылуымен аяқталды. Ол Ольтения мен Банат, Трансильвания және Валахияның үлкен бөліктерін қамтыды. Келесі онжылдықтарда "Рим империясының түкпір-түкпірінен" көптеген адамдар келіп, жаңа провинцияға қоныстанды. Дакия империяның табиғи шекарасынан тыс жерде орналасқан. Дакияны қазіргі Румынияның бөлігі болып табылатын Кришана, Марамуреш және Молдавия аймақтарында тұратын жергілікті тайпалар қоршап алған. Дакия өлкесін 230-шы жылдардан бастап көрші тайпалар, соның ішінде карптар мен сарматтар, ал 250-ші жылдардан бастап готтар тонаған. Шекаралар қорғаныс мақсатында қысқартылатын болғандықтан, 260-шы жылдары Дакиядан Рим легиондарының шегінуі басталды. Провинция ресми түрде император Аврелиан (270275) кезінде тоқтады, ол "римдіктерді Дакия қалалары мен ауылдарынан алып тастады". Дробета мен Суцидавадағы гарнизондар өзеннің солтүстік жағалауында қалды.

Румыниялықтардың шығу тегі

Румындар "Жиречек сызығының" солтүстігіндегі Рим провинцияларының диалекттерінен шыққан тілде сөйлейді. Бұл шекара Рим дәуірінде грек тілінде сөйлейтін оңтүстік аймақтарды латын тілінде сөйлейтін аймақтардан бөліп тұрды. Прото-румын тілінің латын тілінен пайда болуы 587 немесе 588 жылы Шығыс Римнің әскери іс-қимылы кезінде жазылған "torna, torna, frater" ("артқа бұрылыңыз, артқа бұрылыңыз, бауырласым") сөздерімен дәлелденген. Сол кезде ол "оның ана тілінде" Балқан тауларының шығыс роман диалектісінде сөйлеген. Григор Нандрис румын сөздіктерінен румын ата-бабаларының "Рим билігінің құлдырауынан кейін тауларда мал бағушылыққа және жайылым жерлерінің етегінде ауыл шаруашылығымен айналысуға мәжбүр болғанын" айтады. Румын тілінде пайда болған көптеген сөздердің шығу тегі белгісіз, олар мал шаруашылығымен байланысты: баци ("бас бағушы"), balegă ("түп"), және brânză ("сыр"), мысалы, осы топқа жатады. Мал шаруашылығының тұрақты түріне байланысты көптеген сөздер славян тілінен алынған, соның ішінде coteţ ("құс үйі"), grajd ("тұрақ") және stână ("жасалған жайылым"). Румын тілінде ауыл шаруашылығы үшін латын терминдері мен белгілі бір дақылдардың латынша атаулары сақталған, бірақ оның ауыл шаруашылығы лексикасының едәуір бөлігі славян тілінде сөйлейтін халықтан шыққан. Хунндар Дробета мен Суцидаваны 440-шы жылдары жойды, бірақ форттар император Юстиниан I (527-565) кезінде қалпына келтірілді. VI ғасырдың бірінші жартысындағы шығыс римдік монеталар Ольтенья аймағында маңызды әскери қатысуды көрсетеді, сонымен қатар рим дәстүрінің пішіндері бар қыш бұйымдарының басымдығымен сипатталады. Шығыс Рим императорлары Балқандағы бейбітшілікті сақтау үшін көрші халықтарға жыл сайын төлем жасаса да, аварлар 580-жылдардан бастап Кіші Скитияға үнемі шабуыл жасады. Римдіктер Сукидаваны 596 немесе 597 жылы тастап кетті, бірақ кіші Скитиядағы басқыншыларға қарсы тұрған соңғы қала - Томис 704 жылы ғана құлдырады.

Лимнен солтүстікке қарай (шамамен 270° с. 330° с.)

Трансильвания мен Дакия провинциясына қараған солтүстік Банат 270-жылдардан бастап Рим империясымен тікелей байланыс жасамады. Келесі онжылдықтарда олардың басып алынуына ешқандай дәлел жоқ. Қалалар, соның ішінде Апулум және Ульпия Траяна Сармизегетуса және оның айналасындағы аудандарда тұрғындар әлі де өмір сүруде, бірақ қалалық аудандар азайды. Жергілікті христиан қауымдарының болуы Поролисс, Потайсса және басқа да елді мекендерде болуы мүмкін. Екінші жағынан, археологтар Хейнс пен Хансонның айтуынша, негізінен "Чи ро" (Х Р) белгілері мен басқа да христиандық рәміздері бар қыш бұйымдар "көктемді және нашар түсініледі". III ғасырдың аяғында Безид, Медиас және басқа Трансильвания қоныстарынан табылған урналар Карпат тауларынан шығысқа қарай орналасқан жерлерге ұқсастығы бар, бұл Карпалықтар көршілес аймақтардан бұрынғы провинцияға алғаш келгендер болғандығын көрсетеді. Готтар тарапынан қысымға ұшыраған басқа да карптық топтар 300 жылы өз отандарын тастап, Рим империясына бас сауғалап кетті. Алайда "Карпо-дакиялықтар" "гундармен араласқан" халықтардың қатарына 379 жылы ғана енгізілген. Банат сарматтары империяның одақтастары болды, бұл 332 жылы олардың жаулары готтарға қарсы римдік шабуылмен дәлелденді. Сарматтар 379 жылы империяға қосылды, бірақ басқа сармат топтары 460-шы жылдарға дейін Тиса жазығында қалды.

Гуттиуда: готтардың жері (шамамен 290 - 455 жж.)

Готтар 230-шы жылдары Днестр өзенінің батысындағы аумақтарға енуді бастады. Олардың арасында өзенмен бөлінген екі топ - Тервингтер мен Греутгунгилер тез пайда болды. Дакия провинциясын 350 жылы "Тайфали, Виктохали және Тервингтер" иеленді. Готтардың табысы көп ұлтты "Сантана де Муреш Черняхов мәдениеті" кеңейтілуімен белгіленеді. Мәдениеттің қоныстары Молдавия мен Валахияда 3 ғасырдың соңында, ал Трансильванияда 330 жылдан кейін пайда болды. Бұл жерлерді егіншілікпен және мал шаруашылығымен айналысатын тұрақтанған халық мекендеген. Ауылдарда қыш құмыра жасау, шеге жасау және басқа да қолөнер өсіп-өркендеді. Бұл дәуірде дөңгелекпен жасалған жақсы қыш бұйымдар кең тараған; жергілікті дәстүрге сай қолмен жасалған тостағандар да сақталған. Бұл аймақтарда сауда-саттық байланысы болғандықтан, Рим провинцияларында жасалғанға ұқсас арақ тақталары мен скандинавия стиліне ұқсас брошкалар қолданылған. "Сантхана де Муреш Черняхов" ауылдары, кейде аумағы 100 мыңнан асатын, бекініссіз және екі типті үйлерден тұратын: қабырғалары ватт және дабтан жасалған суға батқан қоралар және қабырғалары ағаш қабырғалары бар жер үсті ғимараттары. Ал енді олар Понт даласының алыс аймақтарында пайда болды. Көп ұлтты Гуттиуда кіші саяси бірліктерге немесе куниге бөлінді, олардың әрқайсысын рубасылар немесе рейктер басқарды. Қауіпсіздік жағдайында тайпа басшыларының кеңесі жоғарғы басшыны сайлады, ол iudex regum ("патшалардың төрешісі") ретінде белгілі болды. Готтар арасында алғашқы миссионерлер христиан әскери тұтқындары болды. Ол Каппадокиядан тұтқынға алынған адамның ұрпағы еді. 348 жылы Гутфиудадан қуылған Олфилас Моэзияға қоныстанды. Готиканың үстемдігі 376 жылы ғұндар келіп, тервингтерге шабуыл жасағаннан кейін құлдырады. Тервингтердің көпшілігі Рим империясынан баспана іздеді, содан кейін Греутхуңгилер мен Тайфалилердің үлкен топтары болды. Алайда готтардың едәуір бөлігі Дунайдан солтүстікке қарай орналасқан аймақтарда қалды. Мысалы, Афанарик "барлық адамдарымен бірге Кавкаландаға" қайтып кетті, мүмкін Олт өзенінің аңғарына, содан олар "сарматтарды қуып шығарды". Валентиан I мен Валент кезінде шығарылған римдік монеталардың қоры Ульпия Траянадағы амфитеатр қақпаларының шамамен сол уақытта жабылғанын көрсетеді. 450 жылы жасырылған Пьетроазеле қазынасы сондай-ақ Карпаттар мен Төменгі Дунай арасындағы жерлерде готика тайпасының немесе діни көшбасшысының бар екенін білдіреді. Онда "GUTANI O WI HAILAG" деген жазуы бар торк бар, оны Малкольм Тодд "Готтарды қорғайтын, ең қасиетті және қол сұғылмайтын Құдай" деп түсіндіреді.

Гепидия: Гепидтер жері (шамамен 290-630 жылдар)

Гепидсанның шығыс герман тайпасына қатысты ең алғашқы сілтеме 291 жылы ресми сөйлеуде табылған готтармен тығыз байланысты. Аноним автор Тервингтер сол кезде "Вандалдар мен Гепидтермен шайқасқа" қосылғанын жазды. Ертедегі Гепидияның орталығы Месеш тауларының солтүстік-батысындағы жазықтарда, Римнен шыққан құнды заттар 5 ғасырдың басында қазылған Шимлеу Сильвании айналасында орналасқан көрінеді. Гунндар 420-жылдарға қарай Гепидтер үстінен билігін орнатты, бірақ соңғылары Ардарик есімді патшаның билігімен бірікті. Ол ғұндар патшасы Аттиланың сүйіктілерінің бірі болғанымен, 453 жылы Аттила қайтыс болғанда, ғұндарға қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Гепидтер өз тәуелсіздігін қайтарып алып, "барлық Дакияны жеңіп, билік жүргізді". Апахидада табылған үш сәнді қабір Гепид патшаларының Шығыс Рим империясымен байланыстары арқылы жинақтаған байлығын дәлелдейді. Қабірлердің бірінен табылған айқыш ағаштармен алтын сақина оның иесінің мәсіхшілік сенімін білдіреді. Иоанн Бикляр Гепидтердің ариандық епискобына сілтеме жасайды, бұл олардың ариандық готтармен байланысы арқылы христиандықты қабылдағанын білдіреді. Мюреш, Сомеш және Тарнава өзендерінің бойында пайда болған жаңа қоныстар Гепидияда 568 жылға дейін тыныштық кезеңін көрсетеді. Бихария, Сенад, Морешти және басқа ауылдардағы қарапайым адамдар үйлері суға батып кеткен, төбелері екі қабатты, бірақ от пен пешсіз үйлерде тұратын. Олар негізінен шаруалар болған, бірақ тоқыма, тарақ және басқа да өнімдер жергілікті шеберханалардың бар екендігін дәлелдейді. Гепидия мен алыс аймақтар арасындағы сауда байланыстары Қырымда, Мазовияла немесе Скандинавияда өндірілген янтарь буындар мен брошкалар табылғаннан көрінеді. 568 жылғы аварлық шабуыл тәуелсіз Гепидияны жойды. Жазбаша дереккөздер Авар империясы ішіндегі Гепид топтарының тірі қалғанын дәлелдейді. Мысалы, 599 немесе 600 жылы Тиса жазығында шығыс рим әскерлері "Гепидтердің үш қонысына тап болды".

Хун империясы (шамамен 400-460 жж.)

Гунндар - белгілі бір дәуірде пайда болған халық. Олар ат үстінде садақ атып, көрші халықтардың үстінен билік жүргізетін атақты жауынгерлер еді. Олардың бірінші билеушісі, оның ордасы Төменгі Дунай аймағында орналасқан, Ульдин болды, ол бастапқыда маңызды одақтас, кейіннен 401 және 408 жылдар аралығында Шығыс Рим империясының жауы болды. Шығыс Рим үкіметі 420-жылдардан бастап ғұндарға жыл сайын алым төледі. Империядан ағып жатқан алтын ғұндар қоғамын өзгертті. Орталық монархияның пайда болғаны 448 жылы Гунн билеушісі Аттилаға жіберілген шығыс римдік елші Прискус Паньонның баяндамасында дәлелденген. Сол кезде гот тілі патша сарайында кең тараған, өйткені "гундар" "өздерінің барбар тілдерімен қатар, гундар немесе готтар, немесе батыс римдіктермен сауда-саттық жасайтын көптеген адамдармен" сөйлейтін. Гунндар өз билігін тұрақтанған халыққа таңулап отырды. Паниумдық Приск өзінің және қасындағыларының "топырақ орнына қара бидай" және "шарап орнына медос (медос) " алған ауылды еске алады. VI ғасырдың басындағы Склавендер немесе Антерлердің басшыларының есімдері белгісіз. Бұл ежелгі авторлардың екі этнос та "демократиялық режимде" өмір сүргенін растайды. Прокопийдің "жалған Чильбудиус" туралы жазған есебіне сүйенсек, ол 545 жылы Шығыс Рим империясымен келіссөздер жүргізу үшін өзінің тайпа мүшелері жіберген "латын тілінде сөйлейтін" жас антиандық крепостной. Төменгі Дунайдан солтүстікке қарай орналасқан жерлерден қола және алтын монеталардың жоғалуы 545 және 565 жылдар аралығында Шығыс Рим империясының "шекарасының экономикалық жабылуын" көрсетеді. Осы кезең Молдавия, Ольтень және Валахияның мәдени бірігуіне бағытталған үрдіспен сипатталады. Қолдан жасалған ыдыстар өте ұқсас кесінді дизайнымен "өңірлер аралық символдар жиынтығының бар екендігін дәлелдейді" құмырашылар немесе тұтынушылар. Қандешти, Лозна және басқа да жерлерден кресттер мен свастикалармен безендірілген ыдыстар, орамдар мен басқа да бұйымдар табылған. Нан пісіру үшін қолмен жасалған қыш табаларды пайдалану Карпат тауларының оңтүстігінде және шығысында Днестр мен Төменгі Дунайдан кейінгі жерлерге қарай таралды.

Авар империясы (шамамен 565-800 жылдар)

Аварлар Гепидияны Еуропаға келгеннен кейін он жылдан аз уақыт өткен соң, 567 жылы басып алды. Олар - қоныстанбай, жазық жерлерде қоныстанған көшпелі малшылар. Санпетру герман жерінде табылған шыршалар румыниядағы аварға тиесілі ең алғашқы табылғандардың бірі болып табылады. Олар өздерінің иелігінде тұратын ауыл шаруашылығы өнімдерін және олардың билігіне бағынған көрші халықтардан ауыл шаруашылығы өнімдерін алған. 578 жылы император Юстин II аварларды жалдап, сол кезде империяға қарсы тонау шабуылдарын қайта бастаған склевендерге шабуыл жасады. Кейбір славян басшыларының есімдері келесі кезеңде алғаш рет жазылған. Олардың бірі - Мосоций "барбарвар тілінде рекс деп аталды". Айуд пен Бандтан табылған аттармен бірге жерленген еркектердің қабірлері 7 ғасырдың басында Трансильванияда авандардың қоныстануын дәлелдейді. Олардың зираттары тұз кен орындарының айналасында орналасқан. Аварлар арасында ешқашан кездеспеген, бірақ Батыс славян аймақтарында кеңінен қолданылған шпорлар Шура Мика мен Медишору Мареде табылған, бұл 8-ғасырда авар емес аттылардың жұмыс істегенін көрсетеді. 700 және 800 жылдар аралығында бірнеше ұрпақ пайдаланған "Соңғы авар" зираттары бүкіл қоғамның "орындықтылығының жоғары дәрежесін" білдіреді. Авар империясы 791 және 803 жылдар аралығында франктардың батыс авар аумақтарына қарсы үш жорығын бастағаннан кейін құлдырады. Көп ұзамай болгарлар оңтүстік-шығыстан аварларға шабуыл жасады, ал Карл Ұлы Паннонияға авар топтарын қоныстандырды.

Жаңа өкілеттіктердің пайда болуы (шамамен 600-895 жж.)

Төменгі Дунай аймағы Авар империясы құрылғаннан кейін тұрақтылық кезеңін бастан кешірді. Молдавия, Ольтень және Валахиядағы археологиялық орындар саусақ іздері бар қолмен жасалған ыдыстардың кең таралуымен және көрінетін зираттардың азаюымен сипатталды. VII ғасырдағы армян географы Анания Ширак "Дакияның үлкен елі" славяндар мекендейтін "жиырма бес ру" деп сипаттады. Трансильванияда 600-ші жылдары тас пештері бар, суға батқан қоралар салынған ауылдар пайда болды. Олардың желісі Мюреш, Олт және Сомеш өзендері бойымен кеңейе түсті. Бұл кезеңде тұз шахталарының жанында "Медиас тобы" деп аталатын кремациялық немесе аралас зираттар пайда болды. Венгрия мен Румыния тілдеріндегі тұз өндіру сөздіктері славян тілінен алынған, бұл славяндар ғасырлар бойы шахтада жұмыс істегенін көрсетеді. Бистрица ("тез"), Красна ("жақсы" немесе "қызыл"), Сибиу ("сары") және басқа да көптеген өзендер мен есімдері славян тектес елді мекендер де Трансильванияда славяндардың бар екеніне дәлел. Түркі тілді болгарлар 670 жылы Днестр өзенінің батысындағы аумақтарға келді. Оңгал шайқасында олар 680 немесе 681 жылы Шығыс Рим (немесе Византия) императоры Константин IV-ті жеңіп, Добруджаны басып алды және Бірінші Болгария империясын құрды. Көп ұзамай олар көршілес рулардың кейбіреулеріне билік жүргізді. Жерлеу рәсімдерінің үлкен әртүрлілігі Болгария империясының көп ұлтты болғанын дәлелдейді. Бұл мәселеде тіпті болгарлар да екіге бөлінді: олардың кейбіреулері жерлеуді, ал басқалары кремацияны жүзеге асырды. Бастапқыда болгарлар мен олардың азаматтары арасында айқын айырмашылық болды, бірақ көп ұзамай болгарларды славяндыққа айналдыру басталды. Опреану "Дриду мәдениеті" деп аталатын "жаңа мәдени синтез" 680 жылы төменгі Дунай аймағында дамығанын жазды. Жаңа қоныстар мен ірі зираттар VIII ғасырда аймақтың тұрақты демографиялық өсуін көрсетті. Үлкен, бекінісі жоқ "Дриду" қоныстары дәстүрлі жартылай суға батып кеткен қоралармен сипатталған, бірақ Додешти, Спиноаса және басқа жерлерде жер деңгейінде қабаттары бар бірнеше үйлер табылған. "Дриду" қауымдастықтары сұр немесе сары түсті жақсы қыш бұйымдар жасап шығарып, пайдаланатын, бірақ қолмен жасалған ыдыстар әлі де басым болды. Сондай-ақ, Трансильваниядағы "мәдени анклавты" құрайтын Альба-Юлия аймағындағы 9-ғасырдағы "Бландиана А" зиратында нәзік, сұр ыдыстар табылды. Бұл зираттардың жанында батыстан шығысқа қарай бағытталған қабірлер "Ciumbrud тобы" болып табылады. "Цюмбруд қабірлеріндегі" әйелдердің киім-кешектері Болгария мен Моравиядағы христиан зиратындағы киім-кешектерге өте ұқсас. Бұрынғы уақытта Трансильванияның солтүстік-батысындағы "Нушфалау Сомешені тобының" кремациялық зираты, оның 8-ші және 9-шы ғасырдағы құмдары Шығыс славян аумақтарындағы кургандарға ұқсас. Қазіргі заманғы авторлар ерте ортағасырлық Оңтүстік-Шығыс Еуропаға сирек тоқталған. Мысалы, "Франк патшалық жылнамалары" 824 жылы Ахен қаласына елшілері келгенде, "Дакияда Дунайға жақын болгар шекарасында" тұратын абодриттер туралы қысқаша мәлімет береді. Болгарияның аумағы Крум (803-814 жж.) тұсында кеңейді, ол Адрианопольді басып алып, 813 жылы қала тұрғындарының кемінде 10 000-ын төменгі Дунайдан солтүстікке қоныстандыруға мәжбүр етті. Оның ұлы Омуртагтың (814-831) Днепр мен Тиса өзендерінің аймақтарында ұмтылыстарын әскери жорықтар кезінде осы өзендерде суға батып кеткен болгар әскери басшыларының есіне орнатылған екі бағана дәлелдейді. 894 жылы император Арнульф болгарларға елшілерін жіберіп, "моравиялықтарға тұз сатпауларын" өтінді. Бұл болгарлардың Трансильвания тұз шахталарын немесе Моравияға баратын жолдарды бақылауын ұсынды. Сол жылы 837 немесе 838 жылы Шығыс Еуропа даласынан төменгі Дунай аймағына келген көшпелі мажарлар Болгария мен Византия империясы арасындағы қақтығысқа қатысты. Болгариялықтар тағы бір көшпелі тайпаны - печенегтерді мажарларға шығыстан шабуыл жасауға итермеледі, ал болгарлар оларға оңтүстіктен шабуыл жасады. Екі қатарлы шабуылдар мажарларды жаңа отанын іздеу үшін Карпат тауларын кесіп өтуге мәжбүр етті. Шамамен 300 жылдан кейін "Геста-Унгарорум" кітабының авторы Аноним IX-X ғасырлардың басында Карпат алабындағы мемлекеттер мен халықтардың толық тізімін жазды. Ол осы аумақты венгрлер басып алғаны туралы жазды, бірақ Болгарияның Симеон I, Моравияның Сватоплюк және заманауи көздерден белгілі жаулардың қарсыластарын атаған жоқ. Қайта, ол басқа да тарихшылар білмейтін бірнеше тұлғаларды ата�...

Карпат алабындағы венгрлер (895-1000 жылдар)

Карпат бассейінін жаулап алуды бастаған мажарлардың Карпат таулары арқылы өткен жолы әр қайнар көзге байланысты әр түрлі. Gesta Hungarorum-ға сәйкес, венгрлер Трансильванияны айналып өтіп, солтүстік өткелдер арқылы төменгі жерлерге түсіп, тек батыс аймақтарды жаулап алғаннан кейін ғана Тизаның шығысындағы аймақтарды жаулап алды. Gesta Hungarorum Трансильванияның Влах Гелу мажарлармен соғысып қайтыс болғанын, ал оның бағыныстылары "өздері үшін мажар басшыларының бірі - лорд Тетеньді" таңдағанын айтады. Аноним де Менуморуттың жеңілісі туралы жазды, бірақ ол өз қызын мажарлардың басшысы Арпадтың мұрагері Золтаға үйлендіру арқылы өлгенге дейін Кришанадағы билігін сақтап қалды. Ал "Аңғалған хроника" кітабында мажарлардың Карпат тауларының шығыс асулары арқылы Трансильванияға қашып кетіп, батысқа қарай жылжымас бұрын біраз уақыт "тыныш тұрып", "қораларын демалдырғаны" туралы жазылған. Апусени тауларының екі жағында 900 жылы пайда болған батыстан шығысқа қарай бағытталған, көбінесе жылқылардың қалдықтары бар шағын зираттардың "Клуж тобы" пайда болды. Олардың әскери сипаты оларды қолданған адамдардың печенегтерге қарсы ұйымдастырылған "қос қорғаныс желісін" құрағанын дәлелдейді. Трансильваниядағы "Клуж тобының" зираттары тұз шахталарының айналасында топталған. Император Константин VII Порфирогенит 950 жылы Венгрияның "барлық елді мекенін" Криш, Муреш, Тимиш, Тиса және Тути өзендері орналасқан жерлермен бірдейледі. Мұреш пен Тиса өзендерінің тұсымындағы Византиялық заттардың шоғырлануы бұл аумақтың аймақтық билік орталығы болғанын көрсетеді. Осыған сәйкес, 952 жылы Константинополде шомылдыру рәсімінен өткен венгр әміршісі Гюланың ордасы осы аймақта болған болуы мүмкін. Ал мажар жылнамалары Гюланың отбасын Трансильваниямен байланыстырады. Венгерлік топонимиканың көшпелі қабатынан алынған жер атаулары, бұл өз есімдері немесе венгерлік тайпалық есімдерге сәйкес келетіндер, соның ішінде Децеа, Хотоан және Инью, сондай-ақ 950-жылдардан бастап Трансильванияда негізгі венгер топтарының қоныстанғанын дәлелдейді. Девада бүкіл Карпат алабынан табылған табылмалармен бірге 10 және 11 ғасырлардағы археологиялық мәдениетке жататын ерте "Бижело Брдо" зираты табылды.

Пацинакия: печенегтер жері (шамамен 895-1120 жылдар)

Түркі тілді печенегтер 895 жылы мажарлардан Карпат тауларының шығысындағы аумақтарды басып алды. Император Константин VII 950 жылы Молдавия мен Валахияда екі печенег "облысы" немесе "кланы" ("Като Гыла" және "Гиазичопон") бар екенін жазды. Доминионның өзгеруі аймақтағы тұрақтанған "Дриду" ауылдарына үлкен әсер етпеді. Молдавия мен Валахиядағы қоныстар, олардың көпшілігі өзен жағалауында немесе көл жағалауында салынған, бекініссіз қалды. Ат қоласының және басқа да "көші-қон" заттарының кездейсоқ табылған жерлері "Дриду" қауымдастықтарында печенегтердің бар екеніне дәлел болып табылады. 10 ғасырдың басындағы қатаң ауыздықтары мен дөңгелек шанақтары бар жаңалықтар Молдавия мен Валахияда да табылған. Жергілікті тұрғындардың зираттары 10-ғасырдың аяғында жерлеудің кремацияны алмастырғанын көрсетеді. Эймундтың сағасында 1019 жылы Киев Русының тағына таласқа түскен Блюкуменмен бірге печенегтер (тиркiрлер) "және басқа да көптеген жағымсыз адамдар" қатысқаны баяндалады. Готландтағы тасқа 11 ғасырдағы рун жазуы бойынша, блякумен варягты "шетелге саяхатта" өлтірген. Блокумен мен Блакумен екеуі де Карпаттардың шығысындағы аймақтарды мекендейтін Влахтарға қатысты болуы мүмкін, дегенмен олардың "қара адамдар" деген аудармасын алып тастауға болмайды. Скандинавия стилімен жасалған кемелер мен айдаһарларды бейнелейтін граффитилер Мурфатлардағы Басраби үңгір кешенінен табылды. Оуздар шығыстан қысым жасаған үлкен топ печенегтер 1046 және 1047 жылдары Византия империясында баспана алды. Дегенмен, печенегтер сол уақыттан кейін де төменгі Дунайдан солтүстікке қарай орналасқан аймақтарда қалды. Кейбіреулері келесі онжылдықтарда Венгрия Корольдігіне қабылданды, олар оңтүстік Трансильванияда және басқа да аймақтарда қоныстанды.

Византияның қайта өркендеуі және Екінші Болгария империясы (970-шы жылдар)

971 жылы император Иоанн I Цимискес Балқан таулары мен Төменгі Дунай арасындағы аумақтарда Паристрионның тематикалық немесе "ауданы" орнатқан. Теңіз базалары Капидава, Новиодунум және Пэчуйлуи Соареде өзенде салынған. Қоса беріліп отырған аумақтарда тұратын болгарлар мен влахтар императорлық билікке қарсылық білдірді. Анна Комнена 1094 жылы баскын болған кумандарға жергілікті влаштардың Балқан тауларындағы "жолдарды" қалай көрсеткені туралы айтады. Алайда, влахтар император әскерінде қызмет етті, мысалы, императордың 1166 жылы Венгрия патшалығына қарсы жорығы кезінде. Император билігі енгізген жаңа салықтар 1185 жылы Влахалар мен болгарлардың көтерілісіне себеп болды, бұл Екінші Болгария империясының құрылуына әкелді. Влахтардың жаңа мемлекет ішіндегі беделді мәртебесі Роберто Кларидің және басқа да батыс авторларының жазбаларынан көрінеді, олар жаңа мемлекетті немесе оның таулы аймақтарын 1250-жылдарға дейін "Влахия" деп атайды.

Венгрия Корольдігі (шамамен 10001241)

1000 немесе 1001 жылы билік құрған Венгрияның алғашқы патшасы Стефан I Карпат алабының бірлігін нығайтты. 1003 жылы ол "анасының ағасы, король Гюлаға" қарсы жорық бастады және Трансильванияны басып алды. Кейінірек Стефан I "Видинде православие дініне шомылдыру рәсімінен өткен" Ахтумға қарсы шығып, Банатты жаулап алды. Степан І-нің хагиографы Хартвик патша "өз аумақтарын он епископтық аймаққа бөлді" деп жазды. Қазіргі Румыния аумағында үш Рим-католик епархиясы Alba Iulia, Biharea (XI ғасырдың соңғы онжылдықтарынан бастап Орадеада) және Cenad қалаларында құрылды. Бүкіл патшалықтағы патшалық әкімшілік корольдік қамалдар айналасында ұйымдастырылған округтерге негізделген. Қазіргі Румыния аумағында 1097 жылы Алба испан немесе графына және 1111 жылы Бихор графына сілтеме жасау графтық жүйенің пайда болуын дәлелдейді. Банат пен Кришанадағы округтер тікелей патша өкіметіне бағынышты болды, бірақ 12 ғасырдың соңынан бастап Трансильвания округтерінің испандарын патшалық биліктің ұлы офицері воевода бақылады. 11 ғасырда Муреш бойындағы "Байело Брдо" ауылдарының шығысқа қарай кеңейуі жалғасты. Бұл дәуірдің ерекшелігі - топыраққа ойылып жасалған қазандар мен шатырлар. Дегенмен, Сфанту Георге, Шимонешти және басқа ауылдардағы тас пештері бар жартылай суға батып кеткен қоралар жергілікті халықтың тірі қалғанын дәлелдейді. Карпаттар мен Тиса арасындағы жерлерді 1010 жылдары және 1068 жылы печенегтер, 1085 жылы узелер, 1091 жылы кумандар талан-таражға салды. Клуж, Дабака және басқа да патшалық бекіністер топырақ пен ағаштан салынған, олар 1068 жылғы шабуылдан кейін нығайтылды. Бұл бекіністерде "Citfalău зираттары" деп аталатын, 11 ғасырдың аяғында патша заңдарына байланысты қарапайым халықты шіркеулердің айналасына зираттар орнатуға мәжбүр етті. Секелилердің Кришанадағы Тилеагтта және Трансильваниядағы Гарбова, Сащиц және Себес қалаларында ерте кезде болғаны патша жарғыларымен расталған. 1150 жылы Секелилер Гарбова, Сашиз және Себес қалаларынан Трансильванияның шығыс аймақтарына көшірілді. Секелилер округтер орнына "орындықтарға" ұйымдастырылды, ал 1220-жылдардан бастап корольдік офицер, "Секелилер графы" олардың қауымының басшысы болды. Секелилер монархтарға әскери қызмет көрсетті және патшалық салықтан босатылды. 1150 жылы Трансильванияға көптеген фламанд, неміс және валлон "қоныстанушылары" келді. Шемберден табылған Тюрингиядағы аналогтармен дөңгелек жасайтын жақсы ыдыстар олардың жаңа үйіне енгізген озық технологияны көрсетеді. 1190 жылдардағы патшалық кірістердің есебі патшалық кірістердің оннан бір бөлігі олардың төлеген салықтарынан алынғандығын көрсетеді. 1224 жылы король Андрей II Ораштия мен Бараолт арасындағы аймақты мекендегендерге ұжымдық артықшылықтар берді. Диплома Андреан өздерінің діни қызметкерлерін және жергілікті басшыларды еркін сайлау дәстүрін бекітті; тек монархтар үшін олардың қауымының басшысын, "Сибиу графын" тағайындау құқығы сақталды. Трансильваниялық саксондар, олар 13 ғасырдың басында жалпы аталды, сонымен қатар осы халықтармен бірге "румындар мен печенегтердің ормандарын пайдалану" құқығын алды. Трансильваниядағы румындарға қатысты ең ерте патша жарғысы 1202 жылы Картадағы цистерциан абатшылығының негізіне байланысты, оған сол уақытқа дейін румындар ие болған жер берілді. Тағы бір патша жарғысында румындар 1210 жылы Сибиу графының басшылығымен сакстар, секелилер мен печенегтермен бірге Болгария үшін соғысқаны туралы айтылған. Православ румындар барлық католик шаруалар шіркеуге төлейтін оннан бір бөлігін төлеуден босатылды. Олар мал басынан "елуінші бөлігін" ғана төлейтін. Ұйымдастырылған қоныстану 1211 жылы Тютон рыцарларының Тара-Барсейге келуінен кейін жалғасты. 1222 жылы оларға "секелилер мен влаштар жері" арқылы еркін жүріп-тұру құқығы берілді. Жоғарғы әскер монархтың билігінен босатуға тырысты, сондықтан патша Андрей II оларды 1225 жылы аймақтан қуып жіберді. Содан кейін патша өзінің мұрагері Беланы Трансильванияны басқаруға тағайындады. Герцог Бела 1230 жылдары Ольтеньді басып алып, Северин банаты деп аталатын жаңа провинция құрды.

Кумания: Кумандардың жері (шамамен 1060 1241)

Құмандардың Төменгі Дунай аймағына алғаш рет 1055 жылы келгені туралы деректер бар. Түркі елшілігінің 17 ғасырдағы нұсқасы Огузнамда ежелгі кумандық батыр Кипчак басқа халықтармен бірге улактарға (румындар) қарсы соғысқаны айтылған. Кумандық топтар 1186 және 1197 жылдар аралығында Византияға қарсы көтерілген болгарлар мен влахтарға көмектесті. Карпаттардың шығысындағы жазық жерлердегі дриду ауылдары 1050 және 1080 жылдар аралығында тасталды, осы уақыт аралығында Прут өзенінің екі жағалауындағы биік жерлерде жаңа қоныстар пайда болды. Археологиялық ескерткіштердің саны 300-ден 35-ке дейін төмендеу, қоныстар, зираттар мен монеталар саны 13-ші ғасырға дейін жалғасқан халық санының төмендеуін дәлелдейді. 1166 жылы Карпат тауларының шығыс жағындағы Трансильванияға қарай аттанған Византия әскерлері "адамнан мүлдем айырылған жерді" кездестірді. 1223 жылы Калка өзенінің шайқасында монғолдар Рус княздері мен Куман тайпаларының одақтастығын қатты жеңді. Көп ұзамай Куман әміршісі Бориций шомылдыру рәсімінен өтіп, Венгрия патшасының билігін қабылдады. 1228 жылы оның аумақтарында Куманияның Рим-католик епархиясы құрылды. 1234 жылы папа Григорий IX жазған хатында "Куман епархиясының ішіндегі Валати (Влахи) деп аталатын кейбір адамдар" тіпті католик венгрлер мен немістерді православиелік прелаттардың шіркеулік билігін қабылдауға көндіргені айтылған.

Моңғол шапқыншылығы (12411242)

1235 жылы Еуропаға шабуыл жасауға бел буған монғолдар 1238 жылы кумандарға шабуыл жасады. Көптеген кумандықтар Болгария мен Венгрияға бас сауғалап кетті. 1241 жылы наурыз айында моңғолдар Карпат тауларын кесіп өтіп, көп ұзамай "немістердің бай ауылы" (Родна) жойылып, Бистрица, Клуж және Орадеяны басып алды. Моғолдардың тағы бір әскері "Қара Улах" ("Қара Влахтар") арқылы өтіп, "Мишлав" деген атпен аталған басшыларын жеңді. Ташнад пен Залау қалалары қалыңдықтан айырылды. 1252 жылы жазылған тағы бір жарғыда Олт өзеніндегі Зек ауылының мүлдем бос қалғаны туралы айтылған. Өңірді қиратып, олар үлкен ауылды бірнеше татардың біріккен күшімен, орыс, құман және олардың венгр тұтқындарымен қоршады. Олар алдымен мажар тұтқындарын жіберіп, солардың бәрін өлтірген соң, орыс, исмаил және кумандықтар шайқасқа аттанды. Солардың артында тұрған татарлар олардың күйзелісі мен күйреуімен күлді, шайқастан қайтқандарды өлтірді, мүмкіндігінше көп адамды жалмап жатқан семсерлеріне ұшыратты, сондықтан бір апта бойы күндіз-түні соғысып, қазбаларды толтырып, ауылды басып алды. Олар соғыс жасақтарын және әйелдерді бір далаға, ал басқа жақтағы шаруаларды тұрғызды. Олар ақшаларын, киімдерін және басқа да заттарын тартып алып, оларды балтамен және семсермен қатыгездікпен өлтірді. Олар тек кейбір әйелдер мен қыздарды тірі қалдырды, оларды ойын-сауық үшін алды.

Салдары

Моңғолдар кеткеннен кейін Банат, Трансильвания және Венгрия Корольдігінің басқа аймақтарында қарқынды қоныстанудың жаңа кезеңі басталды. Бела IV патша да госпитальгерлік ер азаматтарын Карпат пен Төменгі Дунай аралығындағы жерлерге орналастыруды қарастырды. Оның 1247 жылғы Жоғарғы Лицарлық дипломы аймақта төрт румындық политтің бар екендігін дәлелдейді. Олар воеводтар Литовой мен Сенеслау, княздар Фаркаш пен Джонның билігі астында болды. XIII ғасырдың соңғы онжылдықтарында Венгрия Корольдігінде ішкі қақтығыстар орын алды. Мысалы, патша Бела мен оның ұлы Стефан арасындағы қақтығыс 1261 жылдан 1266 жылға дейін созылып жатқан азамат соғысына себепші болды. 1270 жылдары пайдаланып, Литовский воевода мажар монархтарының билігінен арылуға тырысты, бірақ патша әскерлерімен күрескенде шайқаста құлдырады. Оның мұрагерлерінің бірі Валахияның Басараб I 1330 жылы Посада шайқасында Венгрия королі Карл І-ге жеңіске жеткеннен кейін егемендігі халықаралық деңгейде танылған алғашқы румын монархы болды.

Негізгі дереккөздер

Аммиан Марцеллин: Кейінгі Рим империясы (б.з. 354378) (Вальтер Гамильтон таңдап, аударған, Эндрю Уоллес Хадрилдің кіріспесі мен жазбаларымен) (2004). "Пингвин кітаптары". Анна Комнена: Алексиада (Е. Р. А. Сеутер аударған) (1969). "Пингвин кітаптары". Аноним, Король Беланың нотариусы: Мажарлардың істері (Мартайн Ради мен Ласло Веспреми редакциялады, аударды және түсіндірді) (2010). In: Rady, Martyn; Veszprémy, László; Bak, János M. (2010); Anonymus and Master Roger; CEU Press; Constantine Porphyrogenitus: De Administrando Imperio (Гүла Моравчик редакциялаған грек мәтіні, ағылшынша аудармасы Romillyi J. H. Jenkins) (1967). Дэмбартон Оукс Византиялық зерттеулер орталығы. Джон Киннамостың "Джон мен Мануэль Комненнің іс-әрекеттері" (Чарльз М. Брэнд аударған) (1976). Колумбия университетінің баспасы. Эймундтың сағасы (1989). Викингтер Ресейде: Ингвардың сагасы және Эймундтың сагасы (Херман Палссон мен Пол Эдвардс аударған және таныстырған). Эдинбург университетінің баспасы. 69-89 бет. Евтропий: Бревиарий (Х. В. Бердтің кіріспесі мен түсініктемесімен аударылған) (1993). Ливерпуль университетінің баспасы. Максимиан Августтың генетлиякусы Анонимді оратордың (291) (Роджерстің аудармасы мен жазбалары) (1994). In: In Praise of Later Roman Emperors: The Panegyrici Latini (Introduction, Translation, and Historical Commentary with the Latin Text of R. A. Б. Майнорс, К. Э. В. Никсон және Барбара Сейлор Роджерс) (1994); Калифорния университетінің баспасы; Хартвич, Венгрия королі Стивеннің өмірі (Нора Берендтің аудармасы) (2001). In: Head, Thomas (2001); Medieval Hagiography: An Anthology; Routledge; Master Roger's Epistle to the Sorrowful Lament upon the Destruction of the Kingdom of Hungary by the Tatars (János M. Bak және Martyn Rady аударған және түсіндірген) (2010). In: Rady, Martyn; Veszprémy, László; Bak, János M. (2010); Anonymus and Master Roger; CEU Press; Maurice's Strategikon: Handbook of Byzantine Military Strategy (George T. Dennis аударған) (1984). Пенсильвания университетінің баспасы. Филосторгий: шіркеу тарихы (Филип Р. Амидонның кіріспесі мен жазбаларымен аударылған, С. Ж.) (2007 ж.) Киелі кітап әдебиеттері қоғамы. Прокопий: Соғыс тарихы (VI.16VII.35. кітаптар) (Х. Б. Дьюингтің ағылшын тіліндегі аудармасымен) (2006). Гарвард университетінің баспасы. Патшалық франк жылнамалары (1972). Каролингтік хроникалар: Корольдік франк жылнамалары және Нитардтың тарихы (Бернхард Уолтер Шолц пен Барбара Роджерс аударған); Мичиган университеті баспасы; Фулда жылнамалары (Тоғызыншы ғасыр тарихы, ІІ том) (Тимоти Ройтер аударған және түсіндірген) (1992). Манчестер университетінің баспасы. Теофанның мойындаушы хроникасы: Византия және Таяу Шығыс тарихы, 284813 (Сирил Манго мен Роджер Скотттың кіріспесі мен түсініктемесімен Джеффри Греатрекстің көмегімен аударылған) (2006). Оксфорд университетінің баспасы. Шірактың Ананиясының географиясы (АШАРХАЦОЙЦ): Ұзын және қысқа сын-пикірлер (Кіріспе, Роберт Хьюсеннің аудармасы мен түсіндірмесі) (1992). Доктор Людвиг Райхерт баспасы. The Gothic History of Jordanes (Ағылшын тіліндегі нұсқасы Charles Christopher Mierow, Ph. Д., Принстон университетінің классика пәні бойынша оқытушысы) (2006). Эволюция баспасы. Теофилак Симокат тарихы (Ағылшын тіліне аударма кіріспе және жазбалармен: Майкл және Мэри Уитби) (1986). Кларендон баспасы. Венгриялық жарық жылнамасы: Chronica de Gestis Hungarorum (Dezső Dercsényi редакторы) (1970). Корвина, Таплингер баспасы. Шыңғыс ханның мұрагерлері (Рашид Аль Диннің парсы тілінен аударған Джон Эндрю Бойль) (1971). Колумбия университетінің баспасы. .