Кіріспе

Дакия патшасы (87–106 жж.)

Децебал (Децебал; Δεκεβαλος;), кейде Диурпаней деп аталса, Дакияның соңғы патшасы болды. Ол екі императордың тұсында Рим империясына қарсы үш соғыс жүргізіп, әртүрлі табыстарға жеткенімен белгілі. Децебал Дунайдан оңтүстікке шабуыл жасағаннан кейін, Домицианның билігінде римдік шапқыншылықты жеңіп, тәуелсіздік кезеңін қамтамасыз етті, осы кезде Децебал өкіметін нығайтты. Траян билікке келген соң, оның әскерлері Дакияға басып кіріп, Моэзияның римдік шекаралық аймақтарына қауіпті әлсіретті. Децебал 102 жылы жеңіліске ұшырады, ал оның қарындасы осы уақыт аралығында зорлықпен Рим ақсүйектеріне үйлендіріліп әкетілді. Кейбір тарихшылар оның Децебалдың туысы болған Регалианның арғы тегі екенін жорамалдайды. Ол клиент патша ретінде билікте қалды, бірақ тәуелсіздігін сақтап, 105 жылы Дунайдан солтүстікке жасалған соңғы және күшті римдік шапқыншылыққа себеп болды. Траян 106 жылы Дакияның астанасы Сармизегетузаны қиратты және Дакияның бір бөлігін империя құрамына қосты. Децебал тұтқындалудан құтылу үшін өз-өзіне қол жұмсады.

Ерте өмір

Ұлы патша Буребистаның қайтысынан кейін Дакия төрт, содан кейін бес кіші патшалыққа бөлінді. Децебалдың жастық шағы мен тегі туралы ештеңе белгілі емес. Децебал Дакияның бүкіл аумағына билік етуді қалаған Дакия патшасы Дурас сарайында көзге түскен секілді. Ежелгі дакиялық құмырада "Децебал Скорлилодан" деген сөздер жазылған. Лусиан Бояның айтуынша, бұл ұсыныс бастапқыда "ғылыми әзіл" болған, бірақ бұл теорияны бірнеше авторлар мүмкін деп санайды. "Скорлило" Джордан анықтаған Дурасқа дейінгі дакиялық патша "Корилл" немесе "Скорилл" есімімен бірдей болуы мүмкін деген болжам бар. Дурас Децебалдың інісі болуы мүмкін, ол ағасының қайтысынан кейін мұрагерлік құқығы бойынша таққа отырған. 85 жылы дакиялық әскер Дунайдың оңтүстігінде орналасқан, мықты бекітілген Моэзия Рим провинциясына шағын шабуылдар жасады. 86 жылы патша Дурас Моэзияға оңтүстікке күшті шабуыл жасауға бұйрық берді. Римдік дереккөздерде шабуылды "Диурпаней" (немесе "Дорпаней") басқарған деп көрсетілген. Көптеген авторлар бұл адамды Дурас деп есептейді және оны "Дурас Диурпаней" деп атайды. Басқа ғалымдар Дурас пен Диурпаней екі бөлек тұлға екенін немесе Диурпаней Децебалмен бірдей екенін айтады. Жақындағы дереккөздер "Диурпаней" Децебалдың есімі болуы мүмкін деген пікірде.

Бірінші дакиялық соғыс

98 жылы билікке келген Траян Дунай аймағын бірден аралап, Дакия шекарасындағы бекіністерді нығайтуды бұйырды. Үш жылдан кейін Траян Дакияға қарсы шабуылға кірісуге бел буды. Кассиус Дионың айтуынша, бұл "олардың бұрынғы тарихын есепке алғандықтан, жыл сайын алатын ақшасына наразы болғандықтан және олардың күші мен мақтанышы артып бара жатқанын көргендіктен" болды. Траянның әскері 101 жылы Дунайдан өтіп, Дакияға ілгері жылжыды, дактардың әскерін кері шегіндірді. Дионың айтуынша, Децебал келіссөздер өткізу үшін елшілер жіберді, бірақ Траян жеке кездесуден бас тартты. Екінші Тапей шайқасында Децебал жеңіліске ұшырады, бірақ римдіктерге ауыр зиян келтірді. Траян соғысты көктемге дейін тоқтатуды шешті. Децебал Траянды алдауға тырысып, Моэзияға күтпеген шабуыл жасады, бірақ Адамклиси шайқасында ауыр жеңіліске ұшырады. Римдіктер қатты қарсылыққа қарамастан, 102 жылдың басына қарай Дакия астанасына жақындады. Децебал жеңілгенін мойындап, Траянның талаптарын қабылдауға мәжбүр болды, оған Дунай маңындағы бірқатар аумақтарды жоғалту және бекіністерін бұзу кірді. Алайда, Децебал тағын сақтап қалды.

Екінші Дакия соғысы

Децебал Римге бағынышты болу немесе жоғалтқан жерлерін қайтару ниетінде болмады. Ол күшіне келген соң, Римді қолдағандардан кек алды. Ол Языгтардан жерлерді жаулап алып, Рим аумағынан қашқандар мен дезертирлерді қабылдап, қайта қаруландырып, бейбітшілік шартын бұзды. Сонымен қатар, ол бұрынғы бекіністерін жаңартты. Бұл жолы Децебал Траянның шабуылдауын күтпеді. 105 жылы ол жаңадан оккупацияланған Рим территориясына, мүмкін Банат бекінісіне тікелей шабуыл жасауға бұйрық берді. Бұл шабуыл Траян мен Сенатты тосыннан шағып алғандай болды. Траян дереу солтүстікке жол тартты, бекіністерді тексеру үшін. Ал Децебал партизандық шабуылдармен Рим позицияларын үздіксіз шабуылдап тұрды. Тиберий Клавдий Максимустың қабірінде Дакия соғыстарындағы ерен еңбегі үшін екі рет марапатталған легионер туралы жазылған, соның бірі – Децебалдың басын алу.

Румынияның ұлттық батыры

Децебал Румынияның ұлттық батыры саналады және көптеген әдеби туындыларда, фильмдерде, қоғамдық мүсіндерде және басқа да естеліктерде бейнеленген. Децебалды осы санатта 19 ғасырда қарастыра бастады, ол кезде ол ұлттық бостандық пен империализмге қарсы күрестің романтикалық идеалдарымен байланысты болды. Румыниялық саясаткер Михаил Когальничану 1843 жылы сөйлеген сөзінде Децебалға «барлық уақыттағы ең ұлы варвар патшасы, Августтың ұрпақтарынан гөрі Рим тағына лайықтырақ» деп баға берді. Алеку Руссо оны ортағасырлық батыр Ұлы Степанмен салыстырып, «Екеуінің де бірдей мақсаты, бірдей ұлы идеясы болды: өз елдерінің тәуелсіздігі! Екеуі де батыр, бірақ Степан – жергілікті батыр, Молдавияның батыры, ал Децебал – әлемнің батыры» деді. Децебал мен Траян көптеген румын банкноттарында бірге бейнеленген. Жаңа билеушілерді таққа отырғызу рәсімінде Децебал мен Траян есімдері жиі айтылды. Екеуі де Фердинанд I Румынияның және оның әйелі Мария Румынияның суреттерінде маңызды орын алды. Румын ақыны Арон Котруш Марияның қайтысынан кейін «Мария Доамна» («Леди Мария») атты ұзын поэма жазып, Децебал мен Траян екеуін Марияның құрметтейтін адамдары ретінде көрсетті. Дакия патшасы, сондай-ақ Дакияны жаулап алған рим императоры кейде румын ұлтының аталары ретінде еске алынады. Ол коммунистік кезеңде де батыр ретінде танылды, әсіресе Георге Георгиу Деждің сталиндік «ұлттық коммунизмінде». Лавиния Стан мен Лучиан Турческудың сөзінше, «Қазіргі сербтердің 1389 жылғы Косово шайқасында Осман империясынан жеңілгенін қабылдауына ұқсас, Децебалдың 101-107 жылдары Траяннан жеңілуі және одан кейін халықтың араласуы румын этникалық сәйкестігінің негізгі тастары ретінде жаңғыртылды». Ұлттық идея Николае Чаушеску кезінде одан әрі дамыды, ол Децебалдың Румынияның он ұлы көшбасшысының бірі екенін жариялады. Ол осы кезеңде екі ірі тарихи фильмде – Сержиу Николаеску түсірген «Дактар» (1967) және Мирча Драган түсірген «Бағана» (1968) фильмдерінде ұлы ұлттық көшбасшы ретінде бейнеленді. Екі фильмде де оның рөлін Амза Пелеа ойнады. Чеушеску кезінде Децебалдың бірнеше ескерткіштері орнатылды, оның ішінде 1978 жылы мүсінші Иоан Жалеа жасаған Девадағы атты мүсін және 1972 жылы орнатылған Дробета-Турну-Севериндегі бюст орнатылған бағана. Ол Румынияны Шығыс Еуропа өркениетінің алғашқы отаны деп жариялаған ұлтшыл протохронизм қозғалысының және румындардың Дактардан таратынын айтқан Дакизм қозғалысының маңызды бөлігі болды. 1990 жылдары мүсіншілер тобы Румынияның Оршова қаласының жанындағы Дунай өзеніне қарап тұрған тасқа 40 метрлік Децебалдың мүсінін ойып жасады. Бұл жобаны протохронист және дакист қозғалыстың қолдаушысы Иосиф Константин Драган ойлап тапты және қаржылады. Ол былай деді: «Кімде-кім «Децебал Рекс Драган Фецит» [Драган жасаған Децебал патшасы] жолына түссе, ол Шығыс Еуропа өркениетінің бастауына да барады және Біріккен Еуропа тарихтың табиғи бағыты екенін түсінеді».