Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік Македония тарихы – қазіргі Солтүстік Македония мемлекетінің аумағының тарихын қамтиды.
none
the history of North Macedonia
The history of North Macedonia encompasses the history of the territory of the modern state of North Macedonia.
Пеондықтар және басқа тайпалар
Көне заманда қазіргі Солтүстік Македонияның көп бөлігі Паеония патшалығының құрамына кірді, оны фракиялық текті паеондар, сондай-ақ ежелгі Илирияның бір бөлігі қоныстандырған. Ежелгі македониялықтар оңтүстік аймақта көптеген басқа тайпалар мен Дардания арасында өмір сүрді, Дарданияда түрлі иллириялық халықтар қоныстанды, ал Линкестис және Пелагонияны ежелгі грек молос тайпалары мекендеген. Бұл тайпалардың ешқайсысының нақты шекарасы болған жоқ; олар кейде Македония патшаларына бағынып, кейде олардан тәуелсіздік алған.
In antiquity, most of the territory that is now North Macedonia was included in the kingdom of Paeonia, which was populated by the Paeonians, a people of Thracian origins, but also parts of ancient Illyria, Ancient Macedonians populated the area in the south, living among many other tribes and Dardania, inhabited by various Illyrian peoples, and Lyncestis and Pelagonia populated by the ancient Greek Molossian tribes. None of these had fixed boundaries; they were sometimes subject to the Kings of Macedon, and sometimes broke away.
Парсы билігі
Б.з.д. 6 ғасырдың соңында Дарий I басқарған Ахеменид парсылары пеондарды жаулап алып, қазіргі Солтүстік Македонияны өздерінің кең империясына қосты. 479 ж.б.д. Грекияға жасалған екінші парсы жорылысынан кейін парсылар өздерінің еуропалық территорияларынан, оның ішінде қазіргі Солтүстік Македониядан шығып кетті.
In the late 6th century BC, the Achaemenid Persians under Darius the Great conquered the Paeonians, incorporating what is today North Macedonia within their vast territories. Following the loss in the Second Persian invasion of Greece in 479 BC, the Persians eventually withdrew from their European territories, including from what is today North Macedonia.
Македония мен Рим
336 ж.б.д. Македонияның Филипп II Жоғарғы Македонияны, оның солтүстік бөлігі мен оңтүстік Пеонияны толыққанды қосып алды, бұл аймақтар қазір Солтүстік Македонияның құрамында. Филиптің ұлы, Ұлы Александр аймақтың қалған бөлігін жаулап алып, Дарданияны есептемегенде, империясына біріктірді. Римдіктер республиканың көп бөлігін Македония провинциясына қосты, бірақ ең солтүстік бөлігі (Дардания) Моэзияда қалды. Диоклетиан тұсында олар бөлініп, республика Македония Салютарис және Моэзия прима арасында үлестірілді. 5 ғасырға дейінгі славяндар туралы көп мәлімет белгілі емес.
In 336 BC Philip II of Macedon fully annexed Upper Macedonia, including its northern part and southern Paeonia, which both now lie within North Macedonia. Philip's son Alexander the Great conquered most of the remainder of the region, incorporating it in his empire, with the exclusion of Dardania. The Romans included most of the Republic in their province of Macedonia, but the northernmost parts (Dardania) lay in Moesia; by the time of Diocletian, they had been subdivided, and the Republic was split between Macedonia Salutaris and Moesia prima. Little is known about the Slavs before the 5th century CE.
Көші-қон кезеңі
Бұл кезеңде Жиречек сызығынан бөлінген аймақта фрако-римдік немесе иллюро-римдік текті адамдар, сондай-ақ Византия империясының эллинизацияланған азаматтары мен византиялық гректер қоныстанды. Жергілікті фракий-иллюриялықтардың ежелгі тілдері славяндар келгенге дейін жойылған еді, ал олардың мәдени ықпалы ерте орта ғасырларда Балқанға жасалған қайта-қайта шабуылдардың нәтижесінде, тұрақты эллинизация, романизация және кейіннен славянизация салдарынан күрт азайды. Оңтүстік славян тайпалары қазіргі Солтүстік Македония аумағына 6-шы ғасырда қоныстанды. Византиялық грек тарихшылары славян қоныстарын "склавендер" деп атады. Склавендер Византия империясына қарсы бірнеше шабуылдарға қатысты – жалғыз немесе болгарлар мен аварлардың көмегімен. Шамамен 680 жылы хан Кубер басқарымындағы (Дануб болғары хан Аспарухпен бір туыс Дуло руынан шыққан) болгар тобы Пелагония жазығына қоныстанды және Салоники аймағына жорықтар жасады. 7-шы ғасырдың соңында Юстиниан II грек түбегіндегі склавинияға қарсы ірі әскери экспедициялар ұйымдастырды, оның барысында 110 000-нан астам славянды тұтқынға алып, Каппадокияға көшірді. Констанс II (славяндарға қарсы жорықтар ұйымдастырған) тұсында Македония славяндарының көп бөлігі тұтқынға алынып, Кіші Азияның орталық бөлігіне көшірілді, онда олар Византия императорының билігін мойындауға және оның әскерінде қызмет етуге міндеттелді.
At this period the area divided from the Jireček Line was populated from people of Thraco Roman or Illyro Roman origins, as well from Hellenized citizens of the Byzantine Empire and Byzantine Greeks. The ancient languages of the local Thraco Illyrian people had already gone extinct before the arrival of the Slavs, and their cultural influence was highly reduced due to the repeated barbaric invasions on the Balkans during the early Middle Ages, accompanied by persistent hellenization, romanisation and later slavicisation. South Slavic tribes settled in the territory of present day North Macedonia in the 6th century. The Slavic settlements were referred to by Byzantine Greek historians as "Sclavenes". The Sclavenes participated in several assaults against the Byzantine Empire – alone or aided by Bulgars or Avars. Around 680 AD the Bulgar group, led by khan Kuber (who belonged to the same Dulo clan as the Danubian Bulgarian Khan Asparukh), settled in the Pelagonian plain, and launched campaigns to the region of Thessaloniki. In the late 7th century Justinian II organized massive expeditions against the Sklaviniai of the Greek peninsula, in which he reportedly captured over 110,000 Slavs and transferred them to Cappadocia. By the time of Constans II (who also organized campaigns against the Slavs), the significant number of the Slavs of Macedonia were captured and transferred to central Asia Minor where they were forced to recognize the authority of the Byzantine emperor and serve in its ranks.
Әр түрлі салалар арасында айтыс
"Склавин" атауын жеке халық ретінде қолдану шамамен 836 жылдан кейін Византия жазбаларында тоқтатылды, себебі Македония аймағындағы славяндар Бірінші Болгар империясының құрамына енді. Бастапқыда екі бөлек халық – склевендер мен болгарлар болған, болгарлар болгарша атауын және империяның атын сақтап, славян тілін/өзін-өзі ұлттық санасын қабылдады. Осы мемлекет өркендеген сайын, аймақтағы славян әсері күшейді және 837 жылы бүкіл аймақты өз билігіне қосты. Салоникада туған византиялық гректер Кирилл мен Мефодий – алғашқы славян глаголица әліпбиін және Ескі Шіркеу Славян тілін жасағандар. Олар сонымен қатар славян әлемін христиандаған елшілер болды. Олардың мәдени мұрасы ортағасырлық Болгарияда дамыды, 885 жылдан кейін Охрид аймағы маңызды діни орталыққа айналды. Кирилл мен Мефодийдің тағы бір шәкірті, Науммен бірге, Охрид маңында гүлденген болгар мәдени орталығын құрды, онда 3000-нан астам оқушы қазіргі Охрид әдеби мектебі деп аталатын глаголица және кириллица әліпбилерін үйренді. 10 ғасырдың соңында қазіргі Солтүстік Македонияның көп бөлігі Самуил патша тұсында Бірінші Болгар империясының саяси және мәдени орталығы болды. Византия императоры Василий II 972 жылы империяның шығыс бөлігін (қазіргі Болгария) басқарды, соның ішінде сол кездегі астанасы Преславты да. Жаңа астана Охридте құрылды, ол сонымен қатар Болгар патриархатының ордасы болды. Осыдан бастап болгар үлгісі жалпы славян мәдениетінің ажырамас бөлігіне айналды. Он жылдар бойы тоқтаусыз соғыстардан кейін, 1018 жылы Болгария Византия билігіне бағынды. Бүкіл Солтүстік Македония Византия империясына Болгарияның Темасы ретінде қосылды, ал Болгар патриархаты Охрид архиепископтығына дейін төмендетілді. Добромир Хрисос императорға қарсы көтерілді және 1197 жылдың күзінде сәтсіз императорлық жорықтан кейін император бейбітшілікке келісім берді және Добромир Хрисостың Стримон мен Вардар арасындағы, Струмица және Просек бекінісін қоса алғандағы жерлерге құқығын мойындады. 13-14 ғасырларда Византия билігі болгар және серб билігімен алмасып отырды. Мысалы, 1257-1277 жылдары Болгария патшасы болған Скопьеден шыққан Константин Асен – бұрынғы дворян. Кейіннен Скопье Стефан Душан басқаруымен Сербия империясының астанасы болды. Империя тарағаннан кейін бұл аймақ Мрнявчевич және Драгаш үйлерінің тәуелсіз жергілікті серб билеушілерінің иелігіне айналды. Мрнявчевич әулетінің иеліктері қазіргі Солтүстік Македонияның батыс бөлігін, ал Драгаш әулетінің иеліктері шығыс бөлігін қамтыды. Мрнявчевичтер әулетінің астанасы Прилеп болды. Мрнявчевич әулетінен екі билеуші ғана белгілі – король Вукашин Мрнявчевич және оның ұлы король Марко. Король Марко Осман империясының вассалы болды және кейін Ровин шайқасында қаза тапты. 12-13 ғасырлар мен 14 ғасырдың басында қазіргі Батыс Солтүстік Македонияның кейбір бөліктері Албанияның асыл Гропа әулетінің билігінде болды, олар Охрид пен Дебар арасындағы аумақтарды басқарды. Гропа дворяндық әулетінің билігі аяқталғаннан кейін Дебар қаласы мен басқа да аумақтар 14 ғасырдың соңы мен 15 ғасырдың бірінші жартысында Кастриоти княздығын басқарған албандық патшалық Кастриоти әулетімен басқарылды. 1437 жылы албан князі Гьон Кастриоти қайтыс болғаннан кейін оның көптеген иеліктерін Осман империясы басып алды және көп ұзамай, 15 ғасырда, олар Гердж Кастриоти Скандербег басқарған Лежа лигасының албандық билігіне қайта оралды. Осы кезеңде қазіргі Солтүстік Македонияның батыс аумақтары албан және Осман әскерлері арасындағы шайқас алаңы болды. Македония аумағында болған шайқастар: Полог шайқасы, Мокра шайқасы, Охрид шайқасы, Отонет шайқасы, Ораник шайқасы және тағы да басқалары. Скандербегтің Македонияға жасаған жорығы да болды. Скандербегтің 1468 жылы 17 қаңтарда қайтыс болуымен албандық қарсылық әлсіреп, құлап кетті. Скандербегтің өлімінен кейін албан лигасы Леке Дукаджени басқарды, бірақ ол бұрынғыдай сәтті болмады және 1479 жылы Шкодер қоршауында соңғы албан бекіністері басып алынды.
Use of the name "Sklavines" as a nation on its own was discontinued in Byzantine records after circa 836 as those Slavs in the Macedonia region became a population in the First Bulgarian Empire. Originally two distinct peoples, Sclavenes and Bulgars, the Bulgars assimilated the Slavic language/identity whilst maintaining the Bulgarian demonym and name of the empire. Slavic influence in the region strengthened along with the rise of this state, which incorporated the entire region to its domain in AD 837. Saints Cyril and Methodius, Byzantine Greeks born in Thessaloniki, were the creators of the first Slavic Glagolitic alphabet and Old Church Slavonic language. They were also apostles Christianizators of the Slavic world. Their cultural heritage was acquired and developed in medieval Bulgaria, where after 885 the region of Ohrid became a significant ecclesiastical center. In conjunction with another disciple of Saints Cyril and Methodius, Saint Naum, he created a flourishing Bulgarian cultural center around Ohrid, where over 3,000 pupils were taught in the Glagolitic and Cyrillic script in what is now called Ohrid Literary School. At the end of the 10th century, much of what is now North Macedonia became the political and cultural center of the First Bulgarian Empire under Tsar Samuel; while the Byzantine emperor Basil II came to rule the eastern part of the empire (what is now Bulgaria), including the then capital Preslav, in 972. A new capital was established at Ohrid, which also became the seat of the Bulgarian Patriarchate. From then on, the Bulgarian model became an integral part of wider Slavic culture as a whole. After several decades of almost incessant fighting, Bulgaria came under Byzantine rule in 1018. The whole of North Macedonia was incorporated into the Byzantine Empire as Theme of Bulgaria and the Bulgarian Patriarchate was reduced in rank to an archbishopric, the Archbishopric of Ohrid. Dobromir Chrysos rebelled against the emperor and after an unsuccessful imperial campaign in autumn 1197, the emperor sued for peace and recognized Dobromir Chrysus' rights to lands between the Strymon and Vardar, including Strumica and the fortress of Prosek. In the 13th and 14th centuries, Byzantine control was punctuated by periods of Bulgarian and Serbian rule. For example, Konstantin Asen – a former nobleman from Skopje – ruled as tsar of Bulgaria from 1257 to 1277. Later, Skopje became a capital of the Serbian Empire under Stefan Dušan. After the dissolution of the empire, the area became a domain of independent local Serbian rulers from the Mrnjavčević and Dragaš houses. The domain of the Mrnjavčević house included western parts of present day North Macedonia and domains of the Dragaš house included eastern parts. The capital of the state of Mrnjavčević house was Prilep. There are only two known rulers from the Mrnjavčević house – king Vukašin Mrnjavčević and his son, king Marko. King Marko became a vassal of the Ottoman Empire and later died in the Battle of Rovine. During the period in the 12th, 13th and early 14th century, parts of modern western North Macedonia were under the rule of the Albanian Noble Gropa family, which ruled territories between Ohrid and Debar. The city of Debar and some other territories after the ending rule of Gropa Noble family, were ruled by the Albanian Royal House of Kastrioti which ruled the Principality of Kastrioti during the end of the 14th century and the first half of the 15th century. After the death of the Albanian Prince Gjon Kastrioti in 1437, many parts of his domains were conquered by the Ottoman Empire and shortly after this, during the 15th century were again restored into the Albanian rule of League of Lezhë led by Gjergj Kastrioti Skanderbeg. During this period, western territories of modern North Macedonia became battleground between the Albanian and Ottoman armies. Some of the battles that took place in the territory of Macedonia were the Battle of Polog, Battle of Mokra, Battle of Ohrid, Battle of Otonetë, Battle of Oranik and many others. Skanderbeg's Campaign into Macedonia also took place. With the death of Skanderbeg on 17 January 1468 the Albanian Resistance began to fall. After the death of Skanderbeg the Albanian League was led by Lekë Dukagjini, but it did not have the same success as before and the last Albanian strongholds were conquered in 1479 in the Siege of Shkodër.
Осман дәуірі
14 ғасырдың соңында Осман әскері бағындырған аймақ 500 жылдан астам уақыт бойы Осман империясының құрамында болып келді, Румелия провинциясының (эялет) бір бөлігі ретінде. Осы кезеңде, 15 ғасырдың екінші жартысында Леже лигасының албандық басшысы Скандербег қазіргі Батыс Солтүстік Македониядағы Осман билігіндегі Охрид қаласын (албан тілінде Охер) және Охрид шайқасындағы басқа да маңызды жерлерді басып алды. Тетово (Полог шайқасы) және тағы да көптеген елді мекендер оның билігінде болды. Скандербегтің әскері Мокра шайқасында қазіргі Солтүстік Македонияның тереңіне енді. Алайда, бұл ұзаққа созылмады және Османдықтар бұл жерлерді қайта басып алды. Румелия (түрікше: Rumeli) түрік тілінде «Римдіктердің елі» деген мағынаны білдіреді, бұл Осман түріктері Византия империясынан бағындырған жерлерге сілтеме жасайды. Ғасырлар бойы Румелия эялеті әкімшілік реформалар нәтижесінде кішірейді, 19 ғасырға қарай ол қазіргі Солтүстік Македонияның орталық және солтүстік-батыс бөлігін, астанасы Манастыр (қазіргі Битола) болатын аймақты қамтыды. Румелия эялеті 1867 жылы таратылды, ал Солтүстік Македония аумағы 1912 жылға дейін Осман империясының құлауына дейін Манастыр, Косово және Салоника вилайеттерінің құрамына кірді. Осман билігі кезінде аймақта елеулі түркі азшылығы қалыптасты, әсіресе діни тұрғыдан мұсылмандығымен ерекшеленді, олардың кейбіреуі дінге кіргенімен. Осман билігі тұсында Скопье және Монастыр (Битола) жеке Осман провинцияларының (эялеттер) астаналары болды. Кейіннен Солтүстік Македонияның орталық аймағына айналатын Вардар өзенінің аңғары 1912 жылғы Бірінші Балқан соғысына дейін Осман империясының билігінде болды, тек 1877-1878 жылдардағы Ресей-Түрік соғысынан кейін қысқа мерзімге Осман билігінен босатылып, Болгарияның құрамына кірді. 1903 жылы қазіргі Солтүстік Македонияның оңтүстік-батыс бөлігінде Илинден-Преображенье көтерілісінің көтерілісшілерімен жарияланған қысқа ғұмырлы Крушево Республикасы құрылды. Осман билігі кезінде этнографтар мен саяхатшылардың көпшілігі Македониядағы славян тілінде сөйлейтін халықты болгарлар деп жіктеді. Мысалы, 17 ғасыр саяхатшысы Евлия Челеби өзінің «Сейхатнаме: Саяхаттар кітабында» және 1904 жылғы Хилми-пашаның Осман санағында осыған сілтеме жасайды. Алайда, олар Македонияда сөйленетін тілдің ерекше екенін де атап өтті, оны көбінесе қазіргі Батыс Болгариядағы басқа болгар тілдері сияқты «Батыс болгар диалектісі» деп сипаттады. Сонымен қатар, кейбір македондық славяндар, әсіресе солтүстік аймақтардағылар, өздерін сербтер санайтынына дәлелдер бар, ал Оңтүстік Македонияда Грекияға қосылуға ұмтылыс басым болды, мұны славян тілінде сөйлейтін халықтың көп бөлігі де қолдады. Македониядағы славяндардың болгарлар ретінде танылғанына қатысты сілтемелер болғанымен, кейбір ғалымдар орта ғасырлардағы этникалық қатынастардың қазіргідей біртекті болмағанын, бұл түсінік 19 ғасырдың ұлтшылдық идеалдарынан туындағанын болжайды. Болгарияның ұлттық жаңару кезеңінде (1762-1878) Вардар Македониясынан келген көптеген болгарлар болгар мәдени, білім беру және діни мекемелерін құру үшін күресті, соның ішінде Болгар экзархатын құруды қолдады. Кейінгі Македония күресі (1893-1908) шешімсіз аяқталды.
Conquered by the Ottoman army at the end of the 14th century, the region remained a part of the Ottoman Empire for over 500 years, as part of the province or Eyalet of Rumelia. During this in the second half of the 15th century the Albanian Leader of the League of Lezhë, Skanderbeg was able to occupy places in modern western North Macedonia that were under Ottoman rule like the then well known city of Ohrid (Albanian Ohër) in the Battle of Ohrid. Tetovo (Battle of Polog) and many other places. The Albanian forces under Skanderbeg penetrated deep into modern North Macedonia in the Battle of Mokra. But this did not last long and the places were again occupied by the Ottomans. Rumelia (Turkish: Rumeli) means "Land of the Romans" in Turkish, referring to the lands conquered by the Ottoman Turks from the Byzantine Empire.). Over the centuries Rumelia Eyalet was reduced in size through administrative reforms, until by the nineteenth century it consisted of a region of central Albania and north western part of the current state of North Macedonia with its capital at Manastir or present day Bitola. Rumelia Eyalet was abolished in 1867 and the territory of North Macedonia subsequently became part of the provinces of Manastir Vilayet, Kosovo Vilayet and Salonica Vilayet until the end of Ottoman rule in 1912. During the period of Ottoman rule the region gained a substantial Turkish minority, especially in the religious sense of Muslim; some of those Muslims became so through conversions. During the Ottoman rule, Skopje and Monastir (Bitola) were capitals of separate Ottoman provinces (eyalets). The valley of the river Vardar, which was later to become the central area of North Macedonia, was ruled by the Ottoman Empire prior to the First Balkan War of 1912, with the exception of the brief period in 1878 when it was liberated from Ottoman rule after the Russo Turkish War (1877–78), becoming part of Bulgaria. In 1903, a short lived Kruševo Republic was proclaimed in the south western part of present day North Macedonia by the rebels of the Ilinden–Preobrazhenie Uprising. Most of the ethnographers and travellers during Ottoman rule classified Slavic speaking people in Macedonia as Bulgarians. Examples include the 17th century traveller Evliya Çelebi in his Seyahatname: Book of Travels to the Ottoman census of Hilmi Pasha in 1904 and later. However, they also remarked that the language spoken in Macedonia had somewhat of a distinctive character — often described as a "Western Bulgarian dialect" as other Bulgarian dialects in modern western Bulgaria. Evidence also exists that certain Macedonian Slavs, particularly those in the northern regions, considered themselves as Serbs, on the other hand the intention to join Greece predominated in southern Macedonia where it was supported by substantial part of the Slavic speaking population too. Although references are made referring to Slavs in Macedonia being identified as Bulgarians, some scholars suggest that ethnicity in medieval times was more fluid than what we see it to be today, an understanding derived from nineteenth century nationalistic ideals of a homogeneous nation state. During the period of Bulgarian National Revival (1762–1878), many Bulgarians from Vardar Macedonia supported the struggle for creation of Bulgarian cultural educational and religious institutions, including the Bulgarian Exarchate. The subsequent Macedonian Struggle (1893–1908) remained inconclusive.
Балқан соғыстары мен Бірінші дүниежүзілік соғыс
Аймақ 1912 жылғы Бірінші Балқан соғысы барысында Сербия Корольдігі тарапынан басып алынды және соғыстан кейінгі бейбіт шарты бойынша, 1912 және 1919 жылдар аралығында Струмица аймағы Болгария құрамында болғаннан басқа, Караджорджевичтер әулеті тұсында Сербияға қосылды. Аймақтың әкімшілік тәуелсіздігі болмады және ол Оңтүстік Сербия (Južna Srbija) немесе "Ескі Сербия" (Stara Srbija) деп аталды. 1915-1918 жылдар аралығында Болгария Корольдігімен оккупацияланды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Сербия Корольдігі, жаңа құрылған Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігіне қосылды.
The region was captured by the Kingdom of Serbia during First Balkan War of 1912 and was subsequently annexed to Serbia under the Karađorđević dynasty in the post war peace treaties except Strumica region was part of Bulgaria between 1912 and 1919. It had no administrative autonomy and was called South Serbia (Južna Srbija) or "Old Serbia" (Stara Srbija). It was occupied by the Kingdom of Bulgaria between 1915 and 1918. After the First World War, the Kingdom of Serbia joined the newly formed Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes.
Корольдік Югославия кезеңі
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін (1914–1918 жж.) Сербиялық Македониядағы ("Вардар Македониясы") славяндар оңтүстік сербтер деп есептелді, ал олардың сөйлейтін тілі оңтүстік серб диалектісі саналды. Болгар, грек және румын мектептері жабылды, болгар дін қызметкерлері мен серб емес барлық мұғалімдер қуылды. 1920-1930 жылдардағы сербтілендіру саясаты Болгариядан еніп келген Ішкі Македония революциялық ұйымының (ИМРО) жасақтарының қоздырған болгарлық көзқарастарымен қақтығысты, ал жергілікті коммунистер өзін-өзі анықтау жолын қолдады. 1925 жылы Скопьедегі британдық вице-консулы Д. Футман Сыртқы істер министрлігіне егжей-тегжейлі баяндама ұсынды. Ол "Оңтүстік Сербияның көпшілігі православие христиан дініндегі македониялықтар, этнологиялық тұрғыдан сербтерге қарағанда болгарларға жақын. Ол сондай-ақ Салониканы астана еткен тәуелсіз Македония құруға ұмтылыс бар екенін көрсетті." 1929 жылдың 6 қаңтарында Александр I Карагеоргевич патша төңкеріс жасап, 6 қаңтар диктатурасын орнатты, Видовдан конституциясын жойды және Сербтер, хорваттар және словендер патшалығын Югославия патшалығы деп атады. Ол бановиналар деп аталатын провинцияларға бөлінді. Вардар бановинасының астанасы Скопье болды және ол ақырында қазіргі Солтүстік Македонияның құрамына кірді (сонымен қатар қазір Сербия мен Косовоның бөлігіне кіретін солтүстігіндегі бірнеше аймақтар да кірді). Александрдың диктатурасы парламенттік демократияны жойды, патшаның автократиялық үкімшілігіне наразылық күшейгеннен кейін, ол 1934 жылы Францияда Ішкі Македония революциялық ұйымы (ИМРО) тарапынан өлтірілді.
After World War I (1914–1918) the Slavs in Serbian Macedonia ("Vardar Macedonia") were regarded as southern Serbs and the language they spoke a southern Serbian dialect. The Bulgarian, Greek and Romanian schools were closed, the Bulgarian priests and all non Serbian teachers were expelled. The policy of Serbianization in the 1920s and 1930s clashed with pro Bulgarian sentiment stirred by Internal Macedonian Revolutionary Organization (IMRO) detachments infiltrating from Bulgaria, whereas local communists favoured the path of self determination. In 1925, D. J. Footman, the British vice consul at Skopje, addressed a lengthy report for the Foreign Office. He wrote that "the majority of the inhabitants of Southern Serbia are Orthodox Christian Macedonians, ethnologically more akin to the Bulgarians than to the Serbs. He also pointed to the existence of the tendency to seek an independent Macedonia with Salonica as its capital." On 6 January 1929, king Alexander I Karađorđević committed a coup d'état and installed the so called 6 January Dictatorship, abolishing the Vidovdan Constitution and renaming the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes to the Kingdom of Yugoslavia. It was divided into provinces called banovinas. The territory of Vardar Banovina had Skopje as its capital and it included what eventually became modern North Macedonia (plus some lands north of it that are now part of Serbia and Kosovo). Alexander's dictatorship effectively ruined parliamentary democracy, and after growing popular resentment against the king's autocratic rule, he was assassinated in 1934 in France by the Internal Macedonian Revolutionary Organization (IMRO).
Екінші дүниежүзілік соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Вардар бановинасы 1941 және 1944 жылдар аралығында итальяндық Албания және неміс жақтасы Болгария тарапынан оккупацияланды. Албания албан тілінде сөйлейтін батыс аймақтарын аннексиялады, ал Болгария қалған бөлігін басып алды. Оккупациялық биліктер провинция тұрғындарының, режимге қарсы шыққандардың қудалауына ұшыратты, бұл олардың кейбіреулерін Йосип Броз Титоның коммунистік қарсылық қозғалысына қосылуға итермеледі. Алайда, болгар армиясы Македонияға кірген кезде көптеген адамдар тарапынан жылы қабылданып, жергілікті тұрғындардан әскер жинауға мүмкіндік алды, олар кейбір батальондардағы сарбаздардың 40-60% құрады.
During World War II, the Vardar Banovina was occupied between 1941 and 1944 by Italian ruled Albania, which annexed the Albanian populated western regions, and pro German Bulgaria, which occupied the remainder. The occupying powers persecuted those inhabitants of the province who opposed the regime; this prompted some of them to join the Communist resistance movement of Josip Broz Tito. However, the Bulgarian army was well received by most of the population when it entered Macedonia and it was able to recruit from the local population, which formed as much as 40% to 60% of the soldiers in certain battalions.
1944-1949 жылдар
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Югославия Титоның Югослав Коммунистік партиясының басшылығымен федеративтік мемлекет ретінде қайта құрылды. 1944 жылы бұрынғы Вардар провинциясы құрылғанда, оның аумағының көп бөлігі жеке республикаға берілді, ал провинцияның ең солтүстік бөліктері Сербияда қалды. 1946 жылы жаңа республикаға Югославия Социалистік Федеративтік Республикасының құрамында автономды «Македония Халық Республикасы» ретінде федералды мәртебе берілді. 1963 жылғы Югославия Конституциясында басқа Югославия республикаларымен үйлестіру үшін оның атауы сәл өзгертілді, ол Македония Социалистік Республикасы болып өзгерді. Грекия Югослав үкіметінің бастамаларына алаңдады, себебі олар тарихи Македонияның басым бөлігін құрайтын Грекияның Македония аймағына қарсы болашақ аумақтық талаптарға сылтау ретінде қарастырылды. Югославия билігі сондай-ақ македониялықтардың этникалық ерекшелігі мен тілінің дамуын қолдады. Македония тілі 1944 жылы (Keith 2003) Велес маңындағы славян диалектісінің негізінде жасалды. Бұл Грекия мен Болгарияны ашуландырды, себебі Балқан соғыстарынан кейін алынған Македонияның тарихи аймағының грек және болгар бөліктеріне жаңа мемлекеттердің болашақ аумақтық талаптары болуы мүмкін еді. Грек азаматтық соғысы кезінде (1944–1949) көптеген македониялықтар (этностық тегіне қарамастан) Грекия Коммунистік партиясы ұйымдастырған ELAS қарсылық қозғалысына қатысты. ELAS пен Югославия 1949 жылға дейін жақсы қарым-қатынаста болды, бірақ Титоның Иосиф Сталинге адал болмауына байланысты араздасып қалды (салыстыр, Коминформ). Соғыс аяқталғаннан кейін оңтүстік Югославия мен Болгарияға қашқан ELAS жауынгерлерінің барлығына Грекияға оралуға рұқсат берілмеді: тек өздерін грек деп санағандарға ғана рұқсат берілді, ал өзін болгар немесе македониялық славян деп санағандарға тыйым салынды. Бұл оқиғалар Македония аймағындағы Югославия мен Грекия арасындағы қарым-қатынастың нашарлауына әсер етті.
Following World War II, Yugoslavia was reconstituted as a federal state under the leadership of Tito's Yugoslav Communist Party. When the former Vardar province was established in 1944, most of its territory was transferred into a separate republic while the northernmost parts of the province remained with Serbia. In 1946, the new republic was granted federal status as an autonomous "People's Republic of Macedonia" within the new Socialist Federal Republic of Yugoslavia. In the 1963 Constitution of Yugoslavia it was slightly renamed, to bring it in line with the other Yugoslav republics, as the Socialist Republic of Macedonia. Greece was concerned by the initiatives of the Yugoslav government, as they were seen as a pretext for future territorial claims against the Greek region of Macedonia, which formed the bulk of historical Macedonia. The Yugoslav authorities also promoted the development of the Macedonians' ethnic identity and language. The Macedonian language was codified in 1944 (Keith 2003), from the Slavic dialect spoken around Veles. This further angered both Greece and Bulgaria, because of the possible territorial claims of the new states to the Greek and Bulgarian parts of the historic region of Macedonia received after the Balkan Wars. During the Greek Civil War (1944–1949), many Macedonians (regardless of ethnicity) participated in the ELAS resistance movement organized by the Communist Party of Greece. ELAS and Yugoslavia were on good terms until 1949, when they split due to Tito's lack of allegiance to Joseph Stalin (cf. Cominform). After the end of the war, the ELAS fighters who took refuge in southern Yugoslavia and Bulgaria were not all permitted by Greece to return: only those who considered themselves Greeks were allowed, whereas those who considered themselves Bulgarian or Macedonian Slavs were barred. These events also contributed to the bad state of Yugoslav Greek relations in the Macedonia region.
1990 жылдар
1990 жылы үкімет түрі бейбіт жолмен социалистік мемлекеттен парламенттік демократияға өзгерді. 1990 жылдың 11 және 25 қарашасында, сондай-ақ 9 желтоқсанында алғашқы көппартиялық сайлаулар өтті. Владимир Митков басқарған ұжымдық президенттік таратылғаннан кейін Киро Глигоров 1991 жылдың 31 қаңтарында Македония Республикасының демократиялық жолмен сайланған тұңғыш президенті болды. 1991 жылдың 16 сәуірінде парламент елдің ресми атауынан «Социалистік» деген сөзді алып тастауға бағытталған конституциялық түзетуді қабылдады, ал сол жылдың 7 маусымында «Македония Республикасы» деген жаңа атау ресми түрде бекітілді. 1991 жылдың 8 қыркүйегінде елде тәуелсіздік туралы референдум өтті, онда сайлаушылардың 95,26 пайызы Югославиядан тәуелсіздікке қолдау көрсетті, мемлекеттің атауы – Македония Республикасы. Референдумдағы сұрақ мынадай формулировкада берілді: «Сіздер Югославияның тәуелсіз мемлекеттерінің болашақ одағына кіру құқығы бар тәуелсіз Македонияны қолдайсыз ба?» (македон тілінде: Дали сте за самостојна Македонија со право да стапи во иден сојуз на суверени држави на Југославија?). 1991 жылдың 25 қыркүйегінде Македония Парламенті Македония Республикасының тәуелсіз мемлекет екенін жариялайтын Тәуелсіздік декларациясын ресми түрде қабылдады. Дегенмен, Македонияда тәуелсіздік күні референдум күні – 8 қыркүйек ретінде тойланады. 1991 жылдың 17 қарашасында Македония Республикасының жаңа Конституциясы қабылданды. Югославияның ыдырауынан кейін жаңа Македония Республикасының алғашқы жылдарында этникалық албандардың мәртебесі белгісіз болды. Әр түрлі албан саяси партиялары құрылды, олардың ішінде Демократиялық өркендеу партиясы (ДӨП) ең ірі және белгілісі болды. ДӨП Солтүстік Македониядағы албандардың мәртебесін жақсартуды, атап айтқанда, білім беру құқығын кеңейтуді, албан тілін қолдануды, конституциялық өзгерістерді, саяси тұтқындарды босатуды, пропорционалды сайлау жүйесін және кемсітушілікті тоқтатуды талап етті. Албандардың ұжымдық құқықтарын конституциялық деңгейде мойындамау PDP басшысы Невзат Халилидің партиясы конституцияны жарамсыз деп санайтынын және автономияға ұмтылатынын жариялауына әкеп соқты, ол 1992 және 2014 жылдары Илирида Республикасын жариялады. Бұл ұсыныс Македония үкіметі тарапынан конституцияға қайшы деп танылды. Болгария жаңа Македония мемлекетін оның конституциялық атауымен мойындаған алғашқы ел болды. Алайда, жаңа мемлекеттің халықаралық танылуы Грекияның елдің грек аты мен ұлттық символдарына, сондай-ақ Республика Конституциясының даулы ережелеріне қарсылығына байланысты кейінге шегерілді, бұл мәселе Македонияның атау дауы деп белгілі. Келісімге қол жеткізу үшін ел 1993 жылдың 8 сәуірінде Біріккен Ұлттар Ұйымына «Бұрынғы Югослав Македония Республикасы» деген уақытша атаумен қабылданды. Грекия бұл шешімге қанағаттанбады және 1994 жылдың ақпан айында сауда эмбаргосын енгізді. Македония өз туын және конституциясының басқа да аспектілерін, басқа елдердің ішкі ісіне араласу құқығын беретіндей деп есептелгендерін өзгерткеннен кейін 1995 жылдың қыркүйегінде санкциялар алынып тасталды. Екі көрші ел бірден қарым-қатынастарын жақсартуға кірісті, бірақ мемлекеттің атауы жергілікті және халықаралық деңгейде дау тудыруда. Әр атаудың қолданылуы екінші тараптың жақтастары үшін де әлі де даулы болып табылады. Мемлекет Біріккен Ұлттар Ұйымына «Бұрынғы Югослав Македония Республикасы» деген уақытша атаумен қабылданғаннан кейін, басқа халықаралық ұйымдар да осы тәжірибені қабылдады. БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің жартысынан астамы елді Македония Республикасы деп мойындады, оның ішінде Америка Құрама Штаттары, ал қалғандары уақытша атау «Бұрынғы Югослав Македония Республикасы» деп атайды немесе елмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатпады. 1999 жылы Косово соғысы салдарынан 340 000 албан босқыны Косоводан Македония Республикасына қашып келді, бұл аймақтағы қалыпты өмірге елеулі нұқсан келтірді және македондықтар мен албандар арасындағы тепе-теңдікті бұзу қаупін тудырды. Елде босқындар лагерлері құрылды. Афина Югославия Федеративтік Республикасына ықтимал шабуылға дайындалып, НАТО күштері аймаққа және одан өтетін кезде Республика ісіне араласпады. Салоники аймаққа гуманитарлық көмек жеткізудің негізгі хабы болды. Македония Республикасы қақтығысқа араласпады. Соғыс аяқталғаннан кейін Югославия президенті Слободан Милошевич НАТО-мен келісімге келді, бұл босқындарға БҰҰ қорғауында оралуға мүмкіндік берді. Алайда, соғыс жағдайды шиеленістірді және македондықтар мен албан азшылығы арасындағы қарым-қатынас нашарлады. Жағымды жағынан, Афина мен Анкара «араласпау» біртұтас позициясын ұсынды. Грекияда НАТО мен АҚШ-қа қарсы күшті реакция болды.
In 1990, the form of government peacefully changed from socialist state to parliamentary democracy. The first multi party elections were held on 11 and 25 November and 9 December 1990. After the collective presidency led by Владимир Мітков was dissolved, Kiro Gligorov became the first democratically elected president of the Republic of Macedonia on 31 January 1991. On 16 April 1991, the parliament adopted a constitutional amendment removing "Socialist" from the official name of the country, and on 7 June of the same year, the new name, "Republic of Macedonia", was officially established. On 8 September 1991, the country held an independence referendum where 95.26% voted for independence from Yugoslavia, under the name of the Republic of Macedonia. The question of the referendum was formulated as "Would you support independent Macedonia with the right to enter future union of sovereign states of Yugoslavia?" (Macedonian: Дали сте за самостојна Македонија со право да стапи во иден сојуз на суверени држави на Југославија?). On 25 September 1991 the Declaration of Independence was formally adopted by the Macedonian Parliament making the Republic of Macedonia an independent country – although in Macedonia independence day is still celebrated as the day of the referendum 8 September. A new Constitution of the Republic of Macedonia was adopted on 17 November 1991. Following the breakup of Yugoslavia, the position of ethnic Albanians was uncertain in the early years of the new Macedonian republic. Various Albanian political parties emerged, of which the Party for Democratic Prosperity (PDP) was the largest and most prominent. The PDP called for the improvement of the status of Albanians in North Macedonia, such as extended education rights and Albanian language usage, constitutional changes, release of political prisoners, proportional voting system and an end to discrimination. Discontent with the lack of constitutional recognition of collective rights for Albanians resulted in PDP leader Nevzat Halili declaring his party would regard the constitution as invalid and move toward seeking autonomy, declaring a Republic of Ilirida in 1992 and again in 2014. The proposal has been declared unconstitutional by the Macedonian government. Bulgaria was the first country to recognize the new Macedonian state under its constitutional name. However, international recognition of the new country was delayed by Greece's objection to the use of what it considered a Hellenic name and national symbols, as well as controversial clauses in the Republic's constitution, a controversy known as the Macedonia naming dispute. To compromise, the country was admitted to the United Nations under the provisional name of "the former Yugoslav Republic of Macedonia" on 8 April 1993. Greece was still dissatisfied and it imposed a trade blockade in February 1994. The sanctions were lifted in September 1995 after Macedonia changed its flag and aspects of its constitution that were perceived as granting it the right to intervene in the affairs of other countries. The two neighbours immediately went ahead with normalizing their relations, but the state's name remains a source of local and international controversy. The usage of each name remains controversial to supporters of the other. After the state was admitted to the United Nations under the temporary reference "the former Yugoslav Republic of Macedonia", other international organisations adopted the same convention. More than half of the UN's member states have recognized the country as the Republic of Macedonia, including the United States of America while the rest use the temporary reference "the former Yugoslav Republic of Macedonia" or have not established any diplomatic relations with the country. In 1999, the Kosovo War led to 340,000 Albanian refugees from Kosovo fleeing into the Republic of Macedonia, greatly disrupting normal life in the region and threatening to upset the balance between Macedonians and Albanians. Refugee camps were set up in the country. Athens did not interfere with the Republic's affairs when NATO forces moved to and from the region ahead a possible invasion of the Federal Republic of Yugoslavia. Thessaloniki was the main depot for humanitarian aid to the region. The Republic of Macedonia did not become involved in the conflict. In end the war, Yugoslav president Slobodan Milošević reached an agreement with NATO which allowed refugees to return under UN protection. However, the war increased tensions, and relations between Macedonians and the Albanian minority became strained. On the positive side, Athens and Ankara presented a united front of 'non involvement'. In Greece, there was a strong reaction against NATO and the United States.
2000 жылдар
2001 жылдың көктемінде өзін Ұлттық азаттық армиясы деп атаған этникалық албан көтерілісшілері (олардың кейбіреулері Косово Азаттық Армиясының бұрынғы мүшелері) Солтүстік Македония Республикасының солтүстігі мен солтүстік-батысында қарулы күшке көшті. Олар конституцияны қайта жазуды талап етті, оның ішінде тіл құқықтары сияқты албан азшылықтарының мүдделерін бекітуді қалады. Көтерілісшілер НАТО бақылауындағы Косовотағы албандардан және Косово пен Сербияның қалған бөлігі арасындағы демилитаризацияланған аймақтағы албан көтерілісшілерінен қолдау алды. Шайқастар елдің бесінші ірі қаласы – Тетово және оның айналасында, сондай-ақ елордасы Скопье және үшінші ірі қаласы Кумановоның кең аудандарында орын алды. НАТО мен серб күштерінің бірлесіп Косоводағы албан көтерілісшілеріне қарсы өткізген операциясынан кейін, Еуропалық Одақ (ЕО) өкілдері маусым айында атысты тоқтату туралы келісімге қол жеткізді. Үкімет албан тегіндес азаматтарға кеңейтілген азаматтық құқықтар беретін болды, ал көтерілісшілер өз қаруларын НАТО бақылаушыларына ерікті түрде тапсыруға келісті. Бұл келісім сәтті аяқталды және 2001 жылдың тамызында 3500 НАТО әскері қаруды қайтару мақсатында "Essential Harvest" операциясын жүргізді. Қыркүйек айында операция аяқталғаннан кейін NLA ресми түрде таратылды. Этникалық қатынастар одан бері айтарлықтай жақсарды, бірақ екі тараптың да радикалдық топтары алаңдаушылық тудыруда және полицияға бағытталған төмен деңгейдегі зорлық-зомбылық эпизодтары жалғасуда. 2004 жылдың 26 ақпанында президент Борис Трайковски Босния және Герцеговинаның Мостар қаласының жанындағы ұшақ апатында қаза тапты. Ресми тергеу нәтижелері ұшақ апатының себебінің Мостар әуежайына қонуға дайындалған кезде экипаж жасаған процедуралық қателіктер екенін көрсетті. 2004 жылдың наурызында ел Еуропалық Одаққа мүшелікке өтініш берді және 2005 жылдың 17 желтоқсанында Еуропалық Одақ төрағалығының қорытындыларында "Бұрынғы Югославия Македония Республикасы" ретінде мүшелікке кандидат ретінде тізілді. Алайда, Грекияның қарсылығына байланысты Македонияның атауын анықтау жөніндегі даудың 2018 жылы шешілгенге дейін, содан кейін Болгарияның екі ел арасындағы аймақтың тарихы бойынша шешілмеген дауларға және "болгарға қарсы идеология" деп есептелетін мәселелерге байланысты мүшелікке қабыл алу процесі кешіктірілді.
In the spring of 2001, ethnic Albanian insurgents calling themselves the National Liberation Army (some of whom were former members of the Kosovo Liberation Army) took up arms in the north and northwest of the Republic of Macedonia. They demanded that the constitution be rewritten to enshrine certain Albanian minority interests such as language rights. The guerillas received support from Albanians in NATO controlled Kosovo and Albanian guerrillas in the demilitarized zone between Kosovo and the rest of Serbia. The fighting was concentrated in and around Tetovo, the fifth largest city in the country, and in the wider regions of Skopje, the capital, and Kumanovo, the third largest city. After a joint NATO Serb crackdown on Albanian guerrillas in Kosovo, European Union (EU) officials were able to negotiate a cease fire in June. The government would give to the citizens of Albanian descent greater civil rights, and the guerrilla groups would voluntarily relinquish their weapons to NATO monitors. This agreement was a success, and in August 2001 3,500 NATO soldiers conducted "Operations Essential Harvest" to retrieve the arms. Directly after the operation finished in September the NLA officially dissolved itself. Ethnic relations have since improved significantly, although hardliners on both sides have been a continued cause for concern and some low level violence continues particularly directed against police. On 26 February 2004, President Boris Trajkovski died in a plane crash near Mostar, Bosnia and Herzegovina. The results of the official investigation revealed that the cause of the plane accident was procedural mistakes by the crew, committed during the approach to land at Mostar Airport. In March 2004, the country submitted an application for membership of the European Union, and on 17 December 2005 was listed by the EU Presidency conclusions as an accession candidate (as "the former Yugoslav Republic of Macedonia"). However, accession proceedings were delayed due to opposition by Greece until the 2018 resolution of the Macedonia naming dispute, and later by Bulgaria due to unresolved differences between the two countries on the history of the region and what is perceived as "anti Bulgarian ideology".
2010-2020 жылдар
2017 жылдың маусым айында Македонияның Социал-демократиялық одағынан (СДСМ) Зоран Заев алты ай бұрын өткен мерзімінен бұрынғы сайлаудан кейін жаңа премьер-министр болды. Жаңа орталық-солшыл үкімет бұрынғы премьер-министр Никола Груевский басқарған консервативті ВМРО ДПМНЕ-нің 11 жылдық үкімділігін аяқтады. 2018 жылдың маусым айында Грекия мен Республика Македония үкіметтері арасында Преспа келісіміне қол қойылды, оған сәйкес соңғысының атауы Солтүстік Македония Республикасы немесе қысқаша Солтүстік Македония болып өзгертілді. Бұл келісім екі елдің тиісті заң шығару органдары бекіткеннен кейін 2019 жылдың 12 ақпанында күшіне енді, осылайша даулар шешілді. 2019 жылдың мамыр айында Стьево Пендаровский (СДСМ) Солтүстік Македонияның жаңа президенті болып ант берді. Мерзімінен бұрынғы парламент сайлауы 2020 жылдың 15 шілдесінде өтті. Зоран Заев 2020 жылдың тамыз айынан бастап Солтүстік Македония Республикасының премьер-министрі қызметін қайта атқаруда. Премьер-министр Зоран Заев 2021 жылдың қазан айында өткен жергілікті сайлауда партиясы – Социал-демократиялық одақ жеңіліске ұшырағаннан кейін отставкаға кетуін жариялады. Ішкі партиялық басшылық сайлаудан кейін Димитар Ковачевский 2021 жылдың 12 желтоқсанында СДСМ төрағасы болып сайланды және 2022 жылдың 16 қаңтарында Солтүстік Македонияның премьер-министрі болып ант берді, Парламенттегі жаңа СДСМ басқаратын коалициялық кабинетке 62–46 дауыспен сенім көрсетілді.
In June 2017, Zoran Zaev of Social Democratic Union of Macedonia (SDSM) became new Prime Minister six months after early elections. The new center left government ended 11 years of conservative VMRO DPMNE rule led by former Prime Minister Nikola Gruevski. In June 2018, the Prespa agreement was reached between the governments of Greece and the then Republic of Macedonia to rename the latter the Republic of North Macedonia, or North Macedonia for short. This agreement, after it had been accepted by the respective legislatures of both countries, came into effect on 12 February 2019, thus ending the disputes. Stevo Pendarovski (SDSM) was sworn in as North Macedonia's new president in May 2019. The early parliamentary elections took place on 15 July 2020. Zoran Zaev has served as the Prime Minister of the Republic of North Macedonia again since August 2020. Prime Minister Zoran Zaev announced his resignation after his party, the Social Democratic Union, suffered losses in local elections in October 2021. After internal party leadership elections, Dimitar Kovačevski succeeded him as leader of the SDSM on 12 December 2021, and was sworn in as Prime Minister of North Macedonia on 16 January 2022, securing a 62–46 confidence vote in Parliament for his new SDSM led coalition cabinet.