Кіріспе

Ежелгі сармат тайпасы Орта Еуропаның.

Иазигтер (/aɪ/'/æ//z//ɪ//dʒ//iː//z/) – б.з.б. 200 жылы Орталық Азиядан батысқа қарай, қазіргі Украина далаларына көшіп келген ежелгі сармат тайпасы. Б.з.б. 44 жылы олар қазіргі Венгрия мен Сербияға, Дунай және Тиса өзендері арасындағы Дакия даласына жақын жерге қоныстанды, онда жартылай отырықшы өмір салтын қабылдады. Риммен арадағы алғашқы қарым-қатынаста Иазигтер римдіктер мен дактар арасындағы буферлік мемлекет ретінде пайдаланылды; кейін бұл қарым-қатынас үстемдік пен тәуелділікке айналды, Иазигтер Римнің номиналды түрде тәуелді поддандылары болды. Осы қарым-қатынас барысында Иазигтер римдік жерлерге шабуылдар жасады, осының салдарынан оларға қарсы жазалау экспедициялары жиі ұйымдастырылды. Иазигтердің тарихындағы маңызды оқиғалардың көбі, мысалы, екі Дакия соғысы – екеуінде де Иазигтер Римге көмектесіп, бірінші соғыста дактарды бағындыруға, ал екінші соғыста жеңуге ықпал етті. Тағы бір соғыс – 169 және 175 жылдар аралығында болған Маркоман соғысы, онда Иазигтер Римге қарсы күресті, бірақ Марк Аврелийден жеңіліп, ауыр жазаға тартылды.

Мәдениет

Иазигтер Тиса жазығына көшіп келгенге дейін көшпелі болғанмен, келген соң жартылай отырықшы болып, қалаларда тұрды, бірақ малдарының жаюы үшін қалалар арасында көшіп-қонып жүрді. Олардың тілі көне иран тілінің бір диалектісі еді, ол көне иран тілінің көптеген сармат диалектілерінен едәуір өзгеше болды. Римдік жазушы Гай Валерий Флакк айтуынша, Иазигтердің еркегі шайқасуға шамасы келмей қартайғанда, ұлдары өлтірген, ал римдік географ Помпоний Меланың сөзіне қарағанда, өздерін жартастан құлатқан.

Этимология

Язигелердің есімі латын тілінде Язиге Метанатастай (Ἰάζυγες Μετανάσται) немесе Язиге, кейде Яксаматае деп латыншаланды. Олардың есімі кейде Язуг деп те жазылатын. Олардың аты Jazamatae, Iasidae, Latiges және Cizyges сияқты түрленулерде де кездеседі. Олардың есімінің басқа қазіргі ағылшын тіліндегі формалары – Iazyigs, Iazygians, Iasians және Yazigs. Бұл атаудың түбірі, болжам бойынша, ежелгі иран тілінен шыққан *yaz сөзі, яғни "құрбан шалу", бұл діни құрбандықтармен айналысатын белгілі бір топты немесе тайпаны білдіруі мүмкін. XIX ғасырдағы француз классик ғалымы Питер Эдмунд Лоранның сөзіне қарағанда, Рим императоры Клавдий тұсында көшіп келген және осы себепті "Метанатас" деген ат алған, соғысқа бейім сармат тайпасы Язиге Метанатас Теисс (Тисса) өзенінің батысындағы және Гран (Хрон) мен Дунайдың арасындағы тауларда қоныстанған. Грек тілінде Metanastæ сөзі "көшпенділер" деген мағынаны білдіреді. Біріккен скифтер мен сарматтар өздерін Язиге деп атаған, ал Лоран бұл атауды көне шіркеу славян тіліндегі [[wikt:ѩзꙑкъ (językŭ, "тіл, халық")]] сөзімен байланыстырған.

Жерлеу дәстүрлері

Иазигтер жасаған қабірлер көбінесе төртбұрышты немесе дөңгелек болған, бірақ кейбіреулері жұмыртқа тәрізді, алтыбұрышты, тіпті сегізбұрышты да кездесетін. Олар қазіргі зираттардағы қабірлер сияқты топтастырылған, жалпақ болған. Көптеген қабірлердің кіреберіс ашықтары оңтүстікке, оңтүстік-шығысқа немесе оңтүстік-батысқа қаратылған. Кіреберіс саңылауларының ені ... мен ... арасында болған. Қабірлердің диаметрі ... мен ... арасында айқындалған. Тиса жазығына көшіп келгеннен кейін, иазигтер ауыр бейшаралыққа ұшырады. Бұл жерлену орындарында табылған қарапайым заттарда көрінеді, олар көбінесе топырақ ыдыстармен, моншақтармен және кейде брошьтармен толтырылған. Темір қылыштар мен қанжарлар қабірлерде өте сирек кездесетін. Олардың брошьтары мен білезіктері Ла Тене стилінде жасалған, бұл дактардың иазигтерге күшті әсер еткенін көрсетеді. Кейінгі қабірлерде материалдық игіліктердің артуы байқалды; 2-ші ғасырдан 4-ші ғасырдың басына дейінгі қабірлердің 86%-ында қару-жарақ, ал 5%-ында зәрлі киімдер табылған. Рим шебіндегі иазигтердің қабірлері римдік мәдениеттің күшті ықпалын көрсетеді.

Диета

Олардың Паннония ойпатына көшіп келгенге дейін, Қара теңіздің солтүстік-батыс жағалауындағы Тирас өзенінен солтүстікке қарай өмір сүрген кезде, географ Страбон олардың тамақтануы негізінен "бал, сүт және ірімшік" тұратындығын айтады. Көшіп келгеннен кейін Язигелер мал өсірумен айналысты; олар еттерін сақтау үшін тұзға мұқтаж болды, бірақ олардың территориясында тұз кендері болған жоқ. Кассиус Дионың мәлімдемесінше, Язигелер римдіктерден астық алған. Язигелер салмағы тең емес, аспалы, асимметриялық, бөшке пішіндес ыдыстарды қолданған. Ыдысты ілуге арналған арқан, қазанның шеттеріне оралған; арқан қазанға берік байланып, оның айналуына мүмкіндік берген деп саналады. Айналу қозғалысына байланысты, ыдыстың мақсатына қатысты бірнеше теория бар. Шағын аспалы ыдыстар балғын тұқымдарынан (Impatiens noli tangere) алкоголь ашыту үшін, ал үлкен аспалы ыдыстар май және ірімшік жасау үшін қолданылған деп есептеледі.

Әскери

Язигтер қант табақшасы тәрізді ауыр қару-жарақ киген, сондай-ақ темірден, қоладан, мүйізден немесе жылқының қанатынан жасалған қабықтанды тор киген. Бұл қабықтар былғары көйлекке тігілген, осылайша қабықтар бір-бірін жартылай жапқан. Олар контус деп аталатын екі қолды ұзын сүңгілерді қолданды; оларды жылқыдан ұстап, жылқыларын да қаруландырған. Олардың әскері тек атты әскерден ғана құралған. Олар жылқыларына атқа отырғыштар (жамылғылар) қолданған деген сенім бар. Карникс, керней сияқты үрмелі аспап бастапқыда галлдік болғанымен, Язигтер оны қолданған деп саналады.

Дін

Иазигиялық қалалардың бірі – Борманонның ыстық сулары болған деп саналады, себебі "Борм" деп басталатын елді мекендердің атаулары еуропалық тайпалардың арасында жиі кездесіп, сол жерде ыстық сулар бар екенін білдірген. Көптеген кельт тайпалары үшін бұл ыстық сулар діни маңызы бар болған. Дегенмен, ыстық сулардың діни маңызы Иазигтерге осы түсінікпен бірге жеткені белгісіз. Иазигтер діни обрядтарында жылқының құйрығын пайдаланған.

Экономика

Иазигтер Тиса мен Дунай арасындағы жазыққа көшіп келгенде, олардың экономикасы ауыр күйзеліске ұшырады. Мұның себептеріне қатысты көптеген түсіндірмелер ұсынылды, мысалы, олардың Понт даласы және Қара теңізбен сауда байланысы үзіліп қалды, ал олардың аумағында пайдалы қазбалардың болмауы сауда мүмкіндіктерін шектеді. Сонымен қатар, Римге шабуыл жасау Иазигтердің бұрынғы көршілеріне қарағанда қиын болды, себебі Римнің әскері жақсы ұйымдастырылған еді. Иазигтер тарихының көп бөлігінде ірі масштабты, ұйымдастырылған тауар өндірісі болған жоқ. Сондықтан, олардың сауда тауарларының көп бөлігі көрші халықтарға жасалған ұсақ шабуылдар арқылы алынды, бірақ олар шағын бау-бақша шаруашылығымен де айналысты. Банат аймағында, Иазигтердің аумағында, Риммен шекарасына жақын жерде бірнеше керамика шеберханалары табылды. Бұл шеберханалар 3 ғасырдың соңында салынған және Вршац–Крвенка, Градинари–Селиште, Тимишоара–Фрейдорф, Тимишоара–Драгашина, Ходони, Панчево, Долово және Извин-ши-Ябука елді мекендерінде орналасқан. Иазигтердің Понт даласы және Қара теңізбен саудасы олардың экономикасы үшін маңызды болды. Маркоман соғысынан кейін Марк Аврелий оларға Роксоландармен сауда жасау үшін Дакия арқылы өтуге рұқсат берді, бұл оларды Понт даласының сауда желісімен қайта байланыстырды. Бұл сауда жолы 260 жылға дейін сақталды, содан кейін готтар Тирас және Ольбияны басып алып, Роксоландар мен Иазигтердің Понт даласымен сауда жасауына кедергі келтірді. Иазигтер римдіктермен де сауда жасады, бірақ бұл сауда көлемі шағын болды. Римнің қола монеталары Римнің Дунай бойындағы бекіністерінің барлық жерінде кездессе де, олардың ең көп шоғырлануы Иазигтердің аумағында байқалды.

Импорт

Иазигтер тарихының көп бөлігінде ұйымдастырылған өндіріс болмағандықтан, импортталған қыш ыдыстардың табылуы сирек. Кейбір тауарлар, мысалы, қола немесе күміс ыдыстар, амфоралар, терракота бұйымдары және шамдар өте сирек кездеседі немесе тіпті табылмайды. Кейбір амфоралар мен шамдар Иазигия аумағында, көбінесе Риммен шекаралас үлкен өзендер арқылы өтетін жерлерге жақын жерлерде табылған. Алайда, табылған орындардың орналасуы осы тауарлардың Иазигиялық қонысқа, елді мекенге немесе зиратқа жататынын, әлдеме сол жерде орналасқан немесе жақын жердегі римдік әскерлердің жоғалған мүліктері ме екенін анықтауға мүмкіндік бермейді. Ең көп таралған импорттық тауар – Terra sigillata. Банат аймағындағы Иазигия зираттарында бір толық Terra sigillata ыдысы және көптеген сынықтар табылды. Иазигиялық елді мекендерден табылған Terra sigillata кейбір жағдайларда түсініксіздік тудырады, кейде ыдыстардың аймаққа қатысты уақытын анықтау мүмкін емес, сондықтан олардың римдік кезеңде ме, әлде Иазигтер билікке келгеннен кейін ме тоқтағанын анықтау қиын. Белгісіз жастағы Terra sigillata Дета, Ковачица–Чапаш, Кувин, Банацка Паланка, Панчево, Вршац, Зреньянин–Батка, Долово, Делибата, Перлез, Арадак, Ботош және Бочарда табылған. Иазигиялық билік кезінде жасалған, бірақ мерзімі белгісіз Terra sigillata Тмишоара–Чорени, Ходони, Иеча Мика, Тмишоара–Фрейдорф, Сачинез, Кричиова, Бечичерекул Мик және Фени–Селиштеде табылды. Terra sigillataның пайда болу уақыты нақты анықталған жалғыз табылысы – Тмишоара–Фрейдорфтен табылған, ол біздің заманымыздың 3 ғасырына жатады. Амфора фрагменттері Тмишоара–Чорени, Иеча Мика, Тмишоара–Фрейдорф, Сачинез және Биледтен табылды. Олардың барлығы Иазигиялық шығу тегіне жатады деп расталған, бірақ олардың ешқайсысының нақты мерзімі белгілі емес. Римдік және кейіннен Иазигиялық маңызды қоныс болған Тибискумда 3 ғасырдан кейін импортталған қыш ыдыстардың үлесі өте төмен. Импортталған қыш ыдыстарға Terra sigillata, амфоралар, глазурланған қыш ыдыстар және мөрленген ақ қыш ыдыстар кірді. Импортталған қыш ыдыстардың тек 7% ғана 3 ғасырдың соңында немесе одан кейінгі "кеш кезеңге" жатады, ал қалған 93% "ерте кезеңге", яғни 2 ғасырға немесе одан ертерек жатады. Тибискумда глазурланған қыш ыдыстар дерлік жоқ; ерте кезеңден табылған жалғыз нәрсе – барботинмен әшекейленген және "CRISPIN(us)" мөрімен белгіленген бірнеше сынықтар. Кеш кезеңнен табылған жалғыз нәрсе – ішкі және сыртқы жағындағы бедерлі әшекейлермен безендірілген бірнеше глазурланған ыдыс сынықтары. Ең көп таралған амфора түрі – Дрессел 24 симилис. Табылған заттар Адрианның билігінен бастап кеш кезеңге дейінгі мерзімді қамтиды. Тибискум Иазда біздің заманымыздың 3 және 4 ғасырлары аралығында жасалған Карфаген LRA 4 типіндегі амфора, ал Тибискум Джупада Opaiţ 2 типіндегі амфора табылды.

География

Сегіз Иазигия қаласының жазбалары сақталған; олар: Ускений, Борман, Абиета, Трисум, Парка, Кандан, Песий және Партиск. Геллерт төбесінде де бір қоныс болған. Олардың астанасы Партискум қаласы болған, ол қазіргі Венгриядағы Кецскемет қаласымен шамалас жерде орналасқан. Римдік жол Иазигтердің аумағынан 322 шақырымға жуық өтіп, Аквинкум мен Поролиссумды байланыстырып, қазіргі Альбертирса қаласының жанынан өткен болуы мүмкін деп саналады. Бұл жол әрі қарай Қара теңіз қалаларымен жалғасқан. Иазигтер билеген Дунай мен Тиса өзендері арасындағы жазық дала Италиямен салыстырыларлық көлемде және ұзын болған. Аумақтың көп бөлігі батпақты жерлерден тұрған, арасында аздаған төбелер болған, онда пайдалы металдар мен минералдар кенде болған жоқ. Осындай ресурстардың жетіспеуі және римдіктердің оны қорғауға тырысқанда туындайтын қиындықтар римдіктердің оны провинция ретінде қосып алмауына, оны клиенттік мемлекет ретінде қалдыруына себеп болған болуы мүмкін. Англиялық картограф Аарон Ароусмит айтқанынша, Иазигтер Метанатасы [Рим] Дакиясының шығысында, оны [Рим] Паннониясы мен Германиядан бөліп тұрған. Иазигтер Метанатасы Дакияны Паннониядан және Тибиск өзенінен (қазіргі Тимиш өзені) ығыстырып шығарған.

Ерте тарих

Біздің заманымыздан бұрынғы III ғасырда язигтер қазіргі Украинаның оңтүстік-шығысында, ежелгі гректер мен римдіктер Меотис көлі деп атаған Азов теңізінің солтүстік жағалауында мекен еткен. Одан кейін язигтер – немесе кем дегенде олардың бір бөлігі – Қара теңіз жағалауымен батысқа қарай жылжып, қазіргі Молдова және оңтүстік-батыс Украинаға жеткен. Мүмкін, язигтердің барлығы батысқа көшпеген, ал кейбіреулері Азов теңізі бойында қалған, бұл Метанатас тегінің сирек кездесуін түсіндіруі мүмкін; алайда, Азов теңізі бойында қалған язигтер туралы ешқандай мәлімет жоқ.

Көші-қон

Біздің заманымыздан бұрын 2-ші ғасырда, б.з.д. 179 жылға дейін, Языгилер батысқа қарай, Төменгі Днестр маңындағы далаға көшіп бара бастады. Бұл Роксоландардың, Языгилердің шығыс көршілерінің, Аорстардың қысымымен батысқа қарай көшіп барғандығынан болуы мүмкін, бұл Языгилерге де қысым жасап, оларды да батысқа қарай көшуге мәжбүр етті. Қазіргі ғалымдардың Языгилердің Паннония жазығына қалай және қашан кіргендігі туралы пікірлері екіге бөлінеді. Бөлінудің негізгі себебі – римдіктер Языгилердің көшіп кетуін мақұлдаған-ма, тіпті бұйрық берген-ме деген мәселе. Екі тарап та осындай көшіп кетудің уақытын талқылайтын топтарға бөлінген. Андреас Алфөлди Языгилердің Паннония Дунайының солтүстік-шығысында және шығысында римдіктердің рұқсаты болмаса болуы мүмкін емес деп мәлімдейді. Бұл көзқарасты Янош Харматта қолдайды, ол Языгилердің римдіктердің мақұлдауымен және қолдауымен қоныстанғанын, осылайша дактарға қарсы буферлік мемлекет ретінде әрекет еткенін айтады. Андраш Мочши 26 жылы рим консулы болған Гней Корнелий Лентул Аугур Паннония мен Дакия арасындағы буфер ретінде Языгилерді қоныстандыруға жауапты болуы мүмкін деп болжайды. Алайда, Мочши Языгилердің біртіндеп келгенін, сондықтан римдіктер оларды бастапқыда байқамаған болуы мүмкін деп санайды. Джон Уилкс Языгилердің Паннония жазығына Августтың билігінің соңында (14 ж.) немесе 17-20 жылдар аралығында жеткенін айтады. Константин Дайковичью Языгилердің 20 жылы римдіктер оларды буферлік мемлекет ретінде шақырғаннан кейін аймаққа кіргенін мәлімдейді. Кориолан Опреану Языгилердің Паннония жазығын басып алуға шақырылған немесе бұйрық берілген теориясын қолдайды, сондай-ақ 20 жылы. Георге Бичир мен Иоан Хорацио Кришан Языгилердің алғаш рет 20 жылы Тиберий тұсында Паннония жазығына көптеп кіре бастады деген теорияны қолдайды. Языгилерді римдіктер әкелген жоқ немесе кейіннен мақұлдаған жоқ деп мәлімдеген ең белгілі ғалымдар – Доина Бенеа, Марк Щукин және Джене Фиц. Доина Бенеа Языгилердің б.з.д. 1-ғасырдың бірінші жартысында римдіктердің араласуынсыз Паннония жазығына кіргенін айтады. Женё Фиц Языгилердің 50 жылы жаппай келгенін алға тартады, бірақ оған дейін біртіндеп еніп келген. Марк Щукин тек Языгилердің 50 жылы өздері келгенін айтады. Андреа Вадай римдіктердің мақұлдаған немесе тапсырған көшіп кету теориясына қарсы шығып, стратегиялық негіздің болмауына назар салады, өйткені дактар 20-50 жылдар аралығында Римге қауіп төндірмеді. Языгилердің Дунай мен Тиса арасындағы жерлерді иеленуі Плиний Үлкеннің "Naturalis Historia" (77-79 ж.) еңбегінде айтылған, онда Языгилер жердің алаптары мен жазықтарында қоныстанғанын, ал орманды және таулы аймақтар негізінен дактардың қоныстануын сақтағанын, кейіннен Языгилер оларды Тисаға ығыстырғанын жазады. Плинийдің мәлімдемелерін оның "Quaestiones Naturales" (61-64 ж.) кітабындағы Кіші Сенеканың бұрынғы жазбалары растайды, онда ол әртүрлі халықтарды бөлетін шекараларды талқылау үшін Языгилерді пайдаланады. 78-76 жылдары римдіктер Дунайдан солтүстікке қарай экспедиция ұйымдастырды, өйткені Языгилер римдіктермен соғысып жатқан Понт патшасы Митридат VI-мен одақтас болды. 44 жылы Дакияның патшасы Буребиста қайтыс болып, оның патшалығы құлдырай бастады. Осыдан кейін Языгилер Паннония алабының иелігін ала бастады, бұл қазіргі оңтүстік-орталық Венгриядағы Дунай мен Тиза өзендері арасындағы жер. Тарихшылар бұл римдіктердің қалауымен жасалғанын болжайды, олар римдік Паннония провинциясын қорғау үшін өз провинциялары мен дактар арасында буферлік мемлекет құруға тырысты. Языгилер бастерналар мен гетерлерге 20 жылы көшіп-қону жолында кездесті және Дунай дельтасына қоныстанғанға дейін Қара теңіздің жағалауын оңтүстікке қарай жалғастырды. Бұл көшуді Тацит пен Овидийдің бұрынғы мәлімдемелері арасындағы үлкен айырмашылық дәлелдейді. Археологиялық табылған деректер Языгилердің 50 жылы Дунай мен Тиса арасындағы солтүстік жазықты басып алғанын, бірақ олар 1-ші ғасырдың соңы немесе 2-ші ғасырдың басында ғана Партискум Лугио сызығынан оңтүстікке қарай жерді өздеріне иеленбегенін көрсетеді. Бұл көші-қонның әсері Языгилер қалдырған жерлеу орындарының қираған жерлерінде байқалды; адаммен бірге жерленген алтыннан жасалған стандартты қабір бұйымдары болмады, сондай-ақ жауынгердің жабдықтары да жоқ еді; бұл Языгилер енді Понт даласымен байланыста болмағандықтан және олармен бұрын олардың экономикасының маңызды бөлігі болған барлық саудадан ажыратылғандықтан болуы мүмкін. Языгилердің жаңа орналасқан жерінде тағы бір проблема болды, ол жерде қару жасауға болатын құнды минералдар мен металдар, мысалы, темір жетіспеді. Олардың бұрынғы көршілерінің де ұйымдаспаған армияларына қарағанда, римдіктердің ұйымдасқан армиялары бар аймаққа шабуыл жасау бұрынғыдан қиын болды. Понт даласымен сауданың тоқтатылуы олардың алтынды қабірлерге саудалау мүмкіншілігінен айырылғанын білдірді, егер олар мұндай мүмкіндікке ие болса да. Олар таба алатын жалғыз тауарлар – жақын маңайдағы дактар мен кельттердің керамикалық бұйымдары мен металдары еді. Темір қарулар Языгилерде болса, өте сирек болған, әлде ол әкесінен ұлына мирас қалған, қайта жасау мүмкін болмаған.

Көшіп-қонудан кейінгі кезең

Паннонияны жаулап алғаннан кейін, язигтер герман, кельт және дак халқының қалған бөлігіне билік еткен сияқты, қазіргі Будапешттің солтүстігіндегі төбелі аймақтарда германдық жерлеу салты күшті сақталған. Кельт өндірісінің бұйымдары Карпат алқабының солтүстігінде біздің заманымыздың II ғасырының соңына дейін кездеседі. Август тұсында язигтер Римге елшілік жіберіп, достық қарым-қатынас орнатуды сұрады. Қазіргі заманда мұндай «достық қарым-қатынас» агрессиясыз келісімге ұқсас болар еді. Осы шамада, язигтер жерінің батыс бөлігін квадилер, ешқандай қақтығыссыз басып алды, бұл, ғалым Николас Хигамның айтуынша, «олардың арасындағы ұзақ мерзімді ынтымақтастыққа нұсқау береді». Кейінірек, Тиберийдің билігінде язигтер Римнің көптеген клиенттік тайпаларының біріне айналды. Римдік клиенттік мемлекеттер римдік қамқорлық дәстүріне сәйкес қарастырылып, қызметтері үшін сыйлықтар алмастырды. Клиент патша «Рим халқының одақтасы және досы» (socius et amicus Romani Populi) деп аталды; алайда, бұл қарым-қатынастың нақты міндеттемелері мен сыйлықтары түсініксіз. Клиенттік мемлекет мәртебесіне ие болғаннан кейін де, язигтер Риммен шекарада шабуылдар жасады, мысалы, 6 және 16 жылдары. 20 жылы язигтер Карпат бойымен батысқа қарай Паннония даласына жылжып, Дунай мен Тиса өзендері арасындағы далаға қоныстанды, дактардан аумақты толық бақылауға алды. 50 жылы язиг атты әскері квадилердің римдік клиент патшасы Ваннийге суевтерге қарсы күресте көмектесті. Төрт император жылы, 69 жылы, язигтер Римнің жалғыз императоры болған Веспасианға қолдау көрсетті. Язигтер Веспасианның Италияға жорығы үшін әскерлерді босату үшін дактармен шекараны қорғауды ұсынды; алайда, Веспасиан олардың билікті басып алуға немесе абыройға ұмтылуынан қорқып, бас тартты. Веспасиан язигтердің басшыларын өз әскерінде қызмет етуге мәжбүр етті, осылайша олар Дунай маңындағы қорғалмаған аймаққа шабуыл жасай алмады. Веспасианға герман және дак тайпаларының көпшілігі қолдау көрсетті. Домицианның Дакияға жасаған жорылысы көбінесе сәтсіз аяқталды; римдіктер жеңіске жеткеніне мүмкіндік берген шағын шайқаста жеңіске жетті, бірақ Дакия патшасы Децебалға соғысты аяқтау үшін жыл сайын сегіз миллион сестерция төледі. Домициан Римге оралып, құрметпен қарсы алынды, бірақ толық жеңіске жетпеді. Домицианға 22 рет әскери жеңістері үшін «император» атағы берілгенін ескерсек, бұл айтарлықтай шектелгендік болды, бұл халықтың, немесе кем дегенде сенаттың, соғыс сәтті болмағанын білгенін көрсетеді, Домицианның айтуынша керісінше. Алайда, 89 жылы Домициан квадилер мен маркомандықтармен бірге язигтерге шабуыл жасады. Бұл соғыстың егжей-тегжейі көп емес, бірақ римдіктер жеңілгені хабарланды, алайда рим әскерлері язигтердің Дакия жеріне жасаған бір мезгілдегі шабуылын тоқтатуға тырысқандығы белгілі. 92 жылдың басында язигтер, роксоландар, дактар және суевтер римдік Паннония провинциясына (қазіргі Хорватия, Сербияның солтүстігі және Венгрияның батысы) басып кірді. Император Домициан квадилер мен маркомандарды соғысқа әскер беруге шақырды. Екі клиенттік тайпа да әскер беруден бас тартты, сондықтан Рим оларға да соғыс жариялады. 92 жылдың мамырында язигтер римдік XXI Rapax легионын шайқаста талқандады. Алайда, Домициан келесі жылдың қаңтарына қарай осы соғыста жеңіске жеткені айтылады. «Signis a Sarmatis Resitvtis» деген жазуы бар сирек ауреус монетасы, язигтердің римдік туын алып, сарматиялықтардан қайтарып алғанын көрсетеді, бұл талқандалған XXI Rapax легионының туы соғыс соңында Римге қайтарылғанын көрсетеді. 89 және 92 жылдардағы рим-язиг соғыстары туралы есептер шатас болғанымен, олар бір соғыстың жалғасы емес, екі жеке соғыс екені көрсетілді. Язигтер мен көршілес халықтардың рим провинцияларына төнген қауіптілігі соншалық, император Траян 98 жылдың соңында және 99 жылдың басында Орта және Төмен Дунай арқылы саяхаттап, қазіргі бекіністерді тексерді және жаңа бекіністер мен жолдар салуды бастады. Рим тарихшысы Тацит өзінің 98 жылы жазылған «Germania» кітабында оси тайпаларының язигтер мен квадилерге құлшылық еткенін жазды, бірақ бұл қарым-қатынастың нақты қашан басталғаны белгісіз. Флавий әулеті кезінде язигтердің ханзадалары рим армиясында оқытылды, ресми түрде құрмет ретінде, бірақ шын мәнінде кепіл ретінде, өйткені ханзадалар язигтерге абсолютті билік жүргізді. Язигтердің ханзадалары әскерлерді жеткізуге ұсыныс жасады, бірақ олар соғыста көтеріліп не дезертирлікпен қашуы мүмкін деген қорқыныштан олардың ұсыныстары қабылданбады.

Дакия соғыстары

Язигтер мен дактар арасындағы одақ римдіктерді Рейнге қарағанда Дунайға көбірек назар аударуға итермеледі. Бұл Рим легиондарының орналасуынан көрінеді; Август билік құрған кезде Рейн бойында сегіз легион, Майнцте төрт, Кельнде тағы төрт легион орналасқан. Бірақ Август билік құрғаннан кейінгі жүз жылдың ішінде Римнің әскери күштері Рейн емес, Дунайға шоғырланды, Дунай бойында тоғыз легион, ал Рейнде тек біреуі ғана орналасты. Марк Аврелийдің заманына келгенде, Дунай бойында он екі легион орналасты. Римдіктер Германиядан Қара теңізге дейін Дунайдың бүкіл оң жағалауы бойында қамалдар салды. Ретия, Норикум және Паннония провинцияларында легиондар көпір басындағы бекіністер салды. Кейін бұл жүйе Поэтовио, Бригетио және Карнунтумның маңызды кастраларымен төменгі Дунайға дейін кеңейтілді. Classis Pannonica және Classis Flavia Moesica Дунайдың оң және төменгі бөліктеріне орналастырылды; олар, алайда, Темір қақпалардың көптеген айналмасы мен шарбуларын еңсеруге тиіс болды.

Бірінші дакиялық соғыс

Траян 101 жылы язигтердің көмегімен легиондарын Дакияға әкеліп, Децебал патшаға қарсы соғыс ашты. Осы үлкен армиямен Дунайды кешіп өту үшін римдіктердің бас сәулетшісі Дамасктық Аполлодор темір қақпалардың тік бетінен бастап, темір қақпа арқылы көпір салды. Осылайша ол Дунай өзенінің үстінен алпыс тірегі бар ұлы көпір құрды. Траян осы көпірді пайдаланып Дакияның ішкі аймақтарына шабуыл жасап, Децебал патшаны жеңіліске ұшыратып, тәуелді патша болуға мәжбүр етті.

Екінші Дакия соғысы

Траян Римге оралғаннан кейін Децебал дереу римдік жерлерге шабуылдар жасап, сондай-ақ әлі де Римнің қарауындағы Иазиг тайпасына да шабуылдады. Траян Децебалдың билікте қалуына рұқсат етуінің қателік болғанын түсінді. 106 жылы Траян 11 легионмен Дакияға қайта шабуыл жасады, және бұл соғыста римдіктерге көмектескен жалғыз варвар тайпасы – Иазигтер, сонымен қатар Дакиямен одақтаспаған Дунай аймағындағы жалғыз варвар тайпасы болды. Иазигтер Римге екі Дакия соғысында да көмектескен жалғыз тайпа болды, және олар Дакияға жылдам кірді. Децебал тұтқындалғаннан гөрі, жеңіс шеруында көрсетіліп, содан кейін өлім жазасына кесілетінін білгендіктен, өз-өзіне қол жұмсауды жөн көрді. 113 жылы Траян Дакияны жаңа рим провинциясы ретінде қосып алды, бұл Дунайдың шығысындағы алғашқы рим провинциясы болды. Алайда Траян Тиса өзені мен Трансильвания таулары арасындағы даланы Дакия провинциясына қоспады, оны Иазигтерге қалдырды. Римге оралған Траян 123 күнге созылған салтанатты той жасады, онда әсем гладиаторлар сайысы мен көлік жарыстары өтті. Дакияның алтын кендерінен түскен байлық осы сәнді қоғамдық шараларды және Дамасктық Аполлодор жобалаған және салған Траян бағанасын салуға қаржыландырды; ол биік болды және 2500 бейнесі бар 23 спиральді жолақтан тұрды, Дакия соғысының толық суретін көрсетті. Ежелгі деректерде соғыста 500 мың құл тұтқындалғаны айтылса, ал қазіргі деректерде бұл сан шамамен 100 мың құлға жуық деп есептеледі.

Дакия соғыстарынан кейін

Олтень аймағының иелігі Язигтер мен Рим империясы арасында дау тудырды. Язигтер бұл жерді бастапқыда мекендеген, бірақ Дактар оны басып алды; ол Траянның Екінші Дакия соғысы кезінде алынды, ол Дакияны провинция ретінде құруға ниеттенген еді. Бұл жер Моэзия мен Дакиядағы жаңа римдік жерлер арасында тікелей байланыс құрды, сондықтан Траян оны сақтап қалуға ұмтылған болуы мүмкін. Осы дау 107-108 жылдары соғысқа әкелді, онда болашақ император Адриан, сол кездегі Төменгі Паннонияның губернаторы, оларды жеңді. Бейбітшілік шартының нақты шарттары белгісіз, бірақ римдіктер Олтеньді қандай да бір жеңілдіктерге алмастырып, бір реттік салық төлеуге келісім жасасқан деп есептеледі. Осы шамада Язигтер Банатты да иеленді, бұл шарттың бір бөлігі болуы мүмкін. 117 жылы Язигтер мен Роксоландар Төменгі Паннония мен Төменгі Моэзияға шабуыл жасады. Бұл соғыс, мүмкін, бір-біріне сапар шегу және сауда жасау қиындықтарынан туындады, себебі Дакия олардың арасында орналасқан еді. Дакияның провинциялық губернаторы Гай Юлий Квадрат Басс шабуыл кезінде қаза тапты. Роксоландар бірінші болып бағынды, сондықтан римдіктер оларды жер аударып, олардың клиент патшасын өздері таңдаған адаммен алмастырған болуы мүмкін. Содан кейін Язигтер Риммен бейбітшілікке келді. Язигтер мен басқа сарматтар 123 жылы Рим Дакиясына шабуыл жасады, бұл бұрынғы соғыстың себептерімен байланысты болуы мүмкін; оларға бір-бірімен сапар шегуге және сауда жасауға рұқсат берілмеді. Марций Турбо Потайсса және Поролисс қалаларына 1000 легионер орналастырды, римдіктер оларды Ривулус Доминарумына шабуыл жасау үшін қолданған болуы мүмкін. Марций Турбо Язигтерді жеңуге жетті; алайда, бейбітшілік шартының шарттары мен күні белгісіз.

Маркоман соғыстары

169 жылы язигтер, квадтар, суэвтер және маркоманндар Рим аумағына тағы да шабуыл жасады. Язигтер алтын кендерін басып алу үшін Альбурнумға шабуыл ұйымдастырды. Язигтердің соғыс әрекеттерінің нақты себептері мен бағыттары белгісіз. Парфян соғыстары кезінде генерал болған, содан кейін Дакия және Жоғарғы Мозияның губернаторы болған Марк Клавдий Фронто оларды біраз уақыт тоқтатты, бірақ 170 жылы шайқаста қаза тапты. 172 жылы квадтар бағынды, осыны жасаған алғашқы тайпа болды; бейбіт келісімнің белгілі шарттары бойынша Марк Аврелий олардың тағына клиент патша Фуртийді орнатты және квадтарға лимес бойындағы римдік сауда орындарына кіруден тыйым салынды. Маркоманндар да ұқсас келісімге келді, бірақ олардың клиент патшасының аты белгісіз. 173 жылы квадтар көтеріліс жасап, Фуртийді құлатып, оның орнына Маркпен келіссөздерге кіргісі келген Ариогесті иеленді. Марк келіссөздерден бас тартты, себебі маркомандық соғыстың табысына ешқандай қауіп төніп тұрған жоқ. Осы кезде язигтер Римге әлі жеңілген жоқ. Марк Аврелий әрекетсіздік танытқандықтан, бұл оған әсер етпегендей болды, бірақ 173 жылдың соңы мен 174 жылдың басында язигтер мұздай Дунай арқылы шабуыл жасағанда, Марк оларға назарын аударды. Сол кезде маркоманндарға сауда шектеулері ішінара жеңілді; оларға белгілі күндердің белгілі уақытында римдік сауда орындарына баруға рұқсат берілді. Маркты келіссөздерге мәжбүрлеу үшін Ариогес язигтерді қолдауға кірісті. Марк Аврелий оны тұтқындау үшін 1000 алтын монета немесе оның кесілген басы үшін 500 алтын монета сыйлық ұсынды. Осыдан кейін римдіктер Ариогесті тұтқындады, бірақ оны өлім жазасына кесудің орнына Марк Аврелий оны жер аударып жіберді. 173 жылдың қысында язигтер мұздай Дунай арқылы шабуыл жасады, бірақ римдіктер оларды қууға дайын болды және Дунайға дейін соңынан ерді. Римдік легионерлер мұзда шайқасуға дайын болмағанын және олардың жылқылары мұзда тайғақпай шайқасуға үйретілгенін білген язигтер римдіктерге шабуыл жасап, оларды таратуды жоспарлады. Бірақ римдік әскерлер тығыз тізбек құрып, мұзға тайғақпау үшін қалқандарын қадады. Язигтер римдік тізбекті бұза алмағандықтан, римдіктер қарсы шабуыл жасап, язигтерді найзалары, киімдері және қалқандарынан тартып, аттарынан құлатты. Көп ұзамай екі әскер де мұзда тайғақтап, шайқас екі жақтың арасындағы көптеген жекпе-жектерге айналды, оларда римдіктер жеңіске жетті. Осы шайқастан кейін язигтер және, жалпы, сарматтар Римнің басты жауы деп жарияланды. Язигтер 175 жылдың наурыз айының басында немесе сәуір айында римдіктерге бағынды. Олардың билеушісі Банадасп 174 жылдың басында бейбітшілікке келуге тырысты, бірақ ұсыныс қабылданбады және язигтер Банадаспты биліктен қуды, оның орнына Зантикус тағайындалды. Бейбіт келісімнің шарттары қатал болды; язигтер 8000 сарбазды көмекші күш ретінде беруге және 100 000 римдікті босатуға міндетті болды, сондай-ақ Дунайдан шамамен он римдік миль (16 шақырымдай) қашықтықта тұруға тыйым салынды. Марк тіпті одан да қатал шарттар қоюды жоспарлаған; Кассий Дионың айтуынша, ол язигтерді толығымен құртуды қалаған, бірақ Авидий Кассийдің көтерілісі оның назарын аударды. Осы бейбіт келісім кезінде Марк Аврелий рим императорларының Рим Сенатына бейбіт келісімдердің егжей-тегжейін жіберу дәстүрінен бас тартты; бұл Марк Аврелийдің осы дәстүрді бұзғаны туралы жазылған жалғыз жағдай. 8000 көмекші сарбаздың 5500-і Британияға VI Виктрикс легионымен бірге қызмет етуге жіберілді, бұл жағдайдың өте ауыр екенін көрсетеді; британ тайпалары, римдіктердің Германия мен Дакиядағы соғыспен айналысқанын көріп, көтеріліс жасауға шешім қабылдаған болуы мүмкін. Барлық дәлелдер язигтердің атты әскерінің үлкен жетістікке жеткенін көрсетеді. Британияға жіберілген 5500 сарбазға 20 жылдық қызмет мерзімі аяқталғаннан кейін де үйлеріне оралуға рұқсат берілмеді. Марк Аврелий язигтерді жеңгеннен кейін, римдік жеңіс атақтарына сәйкес Сарматик атағын алды.

Маркоман соғыстарынан кейін

177 жылы язигтер, бурилер және басқа да герман тайпалары Рим аумағына қайта шабуыл жасады. 178 жылы Марк Аврелий Беллона храмынан қанды сүңгіні алып, язигтер еліне лақтырды. 179 жылы язигтер мен бурилер жеңілді, язигтер Риммен бейбіт келісімге келді. Келісім шартында язигтерге қосымша шектеулер қойылды, бірақ сонымен қатар кейбір жеңілдіктер де болды. Олар Дунай өзеніндегі аралдарға қоныстанбайтын және Дунайда қайықтар ұстамайтын еді. Дегенмен, оларға Дакия провинциясының әкімінің білімімен және келісімімен роксоландармен кездесіп, сауда жасауға рұқсат берілді. Олар белгілі күндері және белгілі уақытта Рим базарларында сауда-саттық жүргізе алатын. 179 жылы язигтер мен бурилер квадтар мен маркоманндарға қарсы соғыста Риммен бірікті. 183 жылы жасалған келісім бойынша Коммод квадтар мен маркоманндарға язигтерге, бурилерге немесе вандалдарға қарсы соғыс ашуға тыйым салды. Бірақ 214 жылы Каракалла язигтердің жеріне шабуыл жасады. 236 жылы язигтер Римге басып кірді, бірақ император Максимин Тракс тарапынан жеңіліске ұшырады, ол жеңісінен кейін «Сарматик Максимус» атағын алды. Язигтер, маркоманндар және квадтар 248 және 254 жылдары Паннонияға бірлесіп шабуыл жасады. Римге қарсы язигтердің шабуылдарының күрт өсуіне готтардың сәтті шабуылдары себеп болды, бұл язигтерді және басқа тайпаларды батылдандырды. 260 жылы готтар Тирас және Ольбия қалаларын басып алып, язигтердің Понт даласымен және Қара теңізбен сауда байланысын үзіп тастады. 282-283 жылдары император Карус язигтерге қарсы сәтті жорық жүргізді. 293 жылы язигтер мен карпилер Рим аумағына шабуыл жасады, ал Диоклетиан соғыс жариялап жауап берді. 294-295 жылдары Диоклетиан олармен соғысып, жеңіске жетті. Соғыстың нәтижесінде карпилердің бір бөлігі Рим аумағына көшіріліп, бақылауға алынды. 296-298 жылдары Галерий язигтерге қарсы сәтті жорық жүргізді. 358 жылы язигтер Риммен соғыста болды. 375 жылы император Валентиан Бригетиода язигтердің елшілерімен кездескен кезде инсульт алды. Готикалық көші-қон кезінде, язигтердің солтүстік және шығыс шекараларын готикалық тайпалар қоршап алды, әсіресе Константин I билік құрған жылдары, язигтердің жерінің айналасында «Ібіліс бекіністері» (Ördögárok) деп аталатын қорғаныс құрылыстары салынды, бұл құрылысқа римдіктер де қатысқан болуы мүмкін. Хигамның пікірінше, осы кезеңде язигтер римдіктермен тығыз байланысты болды және римдік мәдениетінің күшті ықпалына ішкі тірлік етті.

Соңғы тарихы мен мұрасы

Кейінгі антик дәуірінде тарихи мәліметтер көбірек шашырап кетеді және Язигтер тайпа ретінде сирек айтыла бастайды. IV ғасырдан бастап римдік авторлардың көпшілігі әртүрлі сармат тайпаларын ажырата білмей, барлығын сарматтар деп атайды. IV ғасырдың соңында Тиза өзенінің екі жағында қоныстанған екі сармат халқы – Аргараганттар мен Лимиганттар туралы мәлімдемелер жасалған. Бір теория бойынша, бұл екі тайпа Роксоландар Язигтерді бағындырғаннан кейін құрылды, содан кейін Язигтер Лимиганттарға, ал Роксоландар Аргараганттарға айналды. Тағы бір теорияға сәйкес, аймаққа біртіндеп қоныс аударған славян тайпалары Язигтерге бағынышты болды; Язигтер Аргараганттар, ал славяндар Лимиганттар болып белгілі болды. Көкейкесті тағы бір болжам бойынша, Роксоландар Язигтерге сіңіп кеткен. Шындық қандай болса да, V ғасырда екі тайпа да готтар тарапынан бағындырылды, ал Аттила заманында гунндар құрамына енді.

Рим империясы

Иазигтер Паннония алқабына келгеннен кейін Рим империясын жиі мазалады, бірақ олар ешқашан нағыз қауіпке айналмады. Бірінші ғасырда Рим дипломатиялық жолмен, әсіресе Дунайдағы солтүстік шекараларын қорғады, рулармен достық қарым-қатынас орнату арқылы және рулардың бір-біріне сенімсіздік сезімін тудыру арқылы. Рим Дунайдағы шекарасын тек шабуылдарды тойтару арқылы ғана емес, сонымен қатар тайпаларға дипломатиялық ықпал ету және жазалаушы экспедициялар ұйымдастыру арқылы қорғады. Дипломатиялық ықпал мен жылдам жазалаушы экспедициялардың үйлесімі римдіктерге түрлі тайпаларды, соның ішінде Иазигтерді, Рим империясының қарастырылатын мемлекеттеріне айналуға мәжбүрлеуге мүмкіндік берді. Римдіктер Дакиядан кетуінен кейін де, әсіресе Константин, Констанций II және Валентиан билік еткен кезде, өздерінің күшін Дунайдың солтүстігіндегі сармат тайпаларына қарсы тұрақты түрде бағыттады. Осы мақсатта Константин готтар мен сарматтарға қарсы жорықтарды жеңілдету үшін Дунайдың орта ағысы арқылы тұрақты көпір салдырды. Рим империясы мен сармат тайпалары арасындағы қарым-қатынастың тағы бір маңызды бөлігі – римдік жерлерге тайпаларды қоныстандыру болды, императорлар сармат тайпаларынан келген қашқындарды жақын жердегі римдік аумаққа жиі қабылдады. Гунндар Ресей даласына келгенде және ондағы тайпаларды бағындырғанда, олар жаңадан бағындырылған тайпаларды өздерінің билігінде ұстап тұруға жеткілікті әскери күшке ие болмады, нәтижесінде Греутунги, Вандалдар, Аландар және Готтар сияқты тайпалар гундардың бағыныштары болып қалудың орнына Рим империясына көшіп, қоныстанды. Рим империясы осы қашқын тайпаларды қабылдап, пайда тапты, сондықтан Ругила мен Аттила сияқты гунн басшыларымен жасалған шарттарға қарамастан, Рим империясы барлық қашқын тайпаларды қабылдамайды деген талап қойылғаннан кейін де, оларға қоныстануға рұқсат берді, ал Балқандағы римдік басшылар гундардың қарсыластары немесе бағынышты тайпаларын жылы қарсы алды.

Археология

Траян заманында римдіктер Дакия мен Паннония арасында жолдар салды. Шамамен 100 жылға қарай Іазигия жерінде римдік тауарларының пайда болуына куәліктер бар, олар негізінен маңызды өзендердегі өткелдер маңында шоғырланған. Бұған қоса, осы кезеңде аз ғана римдік жазулар мен құрылыстар салынды. Ғалым Николас Хигамның пікірінше, бұл жоғары деңгейдегі римдік ықпалды немесе Іазигия аумағындағы дипломатиялық немесе әскери бекеттердің болуын көрсетеді. Римдік тауарлары біздің заманымыздың екінші және үшінші ғасырларының басында кеңінен таралды, әсіресе Римдік Паннонияның төменгі астанасы Аквинкум және Тицца аңғарына дейінгі шығыс аймақтарында.

Роксолани

Язигтердің Роксоландармен, тағы бір сармат тайпасымен, экономикалық және дипломатиялық байланыстары мықты болды. Екінші Дакия соғысы кезінде, Язигтер римдіктерді қолдаса, Роксоландар дакиялықтарды қолдады, бірақ Язигтер мен Роксоландар бір-біріне қатысты бейтараптық сақтады. Римдіктер Дакияны жанекелегеннен кейін, екі тайпа император Марк Аврелийдің 179 жылғы бейбіт шартына дейін бір-бірінен толық оқшауланды. Бұл шарт Язигтер мен Роксоландарға үкімшінің келісімімен Дакия арқылы өтуге рұқсат берді. Олардың Роксоландармен сауда жасауына мүмкіндік берген жаңа шарттың арқасында, бірнеше ғасырдан бері алғаш рет Понт даласымен және Қара теңізбен жанама сауда байланысын жаңартты. Язигтердің Кіші Валахия арқылы Валахия жазығына дейін сапар шеккені болжамдалады, бірақ мұны растайтын археологиялық деректер аз. Осы аймақта 2-ші ғасырдың соңғы тоқсанында Кипра қабықтары табыла бастады.

Қуади

Ғалым Хигам Иазигтер мен Квадтар арасында белгілі бір дәрежеде "ұзақ мерзімді ынтымақтастық" болғанын болжайды, олар біздің заманымыздың 2-ші ғасырының соңында одақтас болғандарын және Иазигтер Паннон алабына келгеннен кейін көп ұзамай жерлерінің батыс бөлігін оларға бергенін, ешқандай қақтығыссыз, атап көрсетеді.