Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оңтүстік-шығыс Еуропадағы ежелгі патшалық (б.з.д. 168 – б.з. 106 ж.)
Оңтүстік-шығыс Еуропадағы тарихи аймақ.
Ancient kingdom in Southeastern Europe (168 BC–106 AD)
a historic region in Southeastern Europe
Дакия (/dɪ/eɪ/ʃ/ə/, DAYshə;) – дактардың мекендеген жері, негізгі бөлігі Трансильванияда орналасқан. Ол оңтүстікте Дунайға, шығыста Қара теңізге және батыста Тисаға дейін созылған. Карпат таулары Дакияның орталық бөлігінде жатқан. Бұл аймақ шамамен қазіргі Румыния, сондай-ақ Молдова, Болгария, Сербия, Венгрия, Словакия және Украинаның бір бөлігімен сәйкес келеді. Дакиялықтар мен гета тайпаларын біріктірген Дакия патшалығы б.з.д. 82 жылдан бастап, б.з. 106 жылы римдіктер басып алғанға дейін өркендеген, бұл кезеңде патша Буребиста басқарған. Император Траянмен болған екі соғыстың нәтижесінде халық тарап кетті, ал орталық қала Сармизегетуса Регия римдіктер тарапынан қиратылды. Бірақ римдіктер оны 40 шақырым қашықтықта қайта салып, Рим провинциясы Дакияның астанасы етіп пайдаланды. Көші-қон кезеңі басталар алдында, "Еркін дактар" тобы қазіргі Солтүстік Румыния аумағында Рим империясының құрамына кірмей, дербес қалған болуы мүмкін. Римдіктер провинциялық аймақты жаулап алып, оны Рим Дакиясы ретінде қосты. Осы аймақты римдіктер б.з. 106 жылдан б.з. 275 жылға дейін, бір ғасырдан астам уақыт бойы басқарды.
Dacia ('/d//eɪ//ʃ//ə/, DAYshə; ) was the land inhabited by the Dacians, its core in Transylvania, stretching to the Danube in the south, the Black Sea in the east, and the Tisza in the west. The Carpathian Mountains were located in the middle of Dacia. It thus roughly corresponds to present day Romania, as well as parts of Moldova, Bulgaria, Serbia, Hungary, Slovakia, and Ukraine. A Dacian kingdom that united the Dacians and the Getae people existed between 82 BC until the Roman conquest in AD 106, reaching its height under King Burebista. As a result of the two wars with Emperor Trajan, the population was dispersed and the central city, Sarmizegetusa Regia, was destroyed by the Romans, but was rebuilt by them 40 km away to serve as the capital of the Roman province of Dacia. A group of "Free Dacians", may have remained outside the Roman Empire in the territory of modern day Northern Romania until the start of the Migration Period. The provincial area was conquered by the Romans and incorporated as Roman Dacia, and the area was controlled by the Romans from the conquest in AD 106 to AD 275, over a century of rule.
Номенклатура
Дактар алғаш рет ежелгі гректердің жазбаларында, Геродоттың «Тарихтар» еңбегінде (IV кітап, XCIII тарау: "[Геталар] барлық фракиялық тайпалардың ішіндегі ең асыл және әділ") және Фукидидтың «Пелопоннес соғыстары» еңбегінде (ІІ кітап: "[Геталар] скифтермен шекаралас және бірдей қаруланған, барлығы ат үстіндегі садақшылар") еске алынады. Кейбір тарихшылар Даксия (б.з.д. 3 ғасырында айтылған) – кейіннен гето-дак халқына айналған иран тілдес көшпелілердің бұрынғы мекені болған деп санайды.
The Dacians are first mentioned in the writings of the Ancient Greeks, in Herodotus (Histories Book IV XCIII: "[Getae] the noblest as well as the most just of all the Thracian tribes") and Thucydides (Peloponnesian Wars, Book II: "[Getae] border on the Scythians and are armed in the same manner, being all mounted archers"). Some historians argue that Daxia (mentioned in 3rd century BC) was the previous home of Indo Iranian nomads who later came to form the Geto Dacian people.
Б. з. б. бірінші ғасыр
Дакия патшасы Буребистаның (б.з.д. 82–44) мемлекеті Қара теңізден Тиса өзенінің бастауына дейін, ал Балқан тауларынан Богемияға дейін созылған. Осы кезеңде геттер мен дактар кеңірек аумақты бағындырды, және Дакия Орта Дунайдан Қара теңіз жағалауына дейін (Аполлония мен Понт Ольбиясы аралығында) және Солтүстік Карпаттан Балқан тауларына дейін жетті. Б.з.д. 53 жылы Юлий Цезарь дактардың жерлері Герцин (Қара) Орманның шығыс жиегінен басталатынын айтты. Буребистаның қайтысынан кейін оның мемлекеті тарап кетті.
The Dacia of King Burebista (82–44 BC) stretched from the Black Sea to the source of the river Tisza and from the Balkan Mountains to Bohemia. During that period, the Getae and Dacians conquered a wider territory and Dacia extended from the Middle Danube to the Black Sea littoral (between Apollonia and Pontic Olbia) and from the Northern Carpathians to the Balkan Mountains. In 53 BC, Julius Caesar stated that the lands of the Dacians started on the eastern edge of the Hercynian (Black) Forest. After Burebista's death, his kingdom fell apart.
б. з. 2 ғасыр
Император Траянның Дакияның бір бөлігін Рим басып алғаннан кейін бірнеше онжылдықтар өткен соң жазылған Птолемейдің «Географиясы» Дакияның шекараларын қамтиды. Птолемейді ғалымдардың түсіндіруіне сәйкес (Хрушевский 1997, Бунбери 1879, Моксы 1974, Барбулеску 2005) Дакия Тиса, Дунай, Жоғарғы Днестр және Сирет өзендері арасындағы аймақ болды. Басты тарихшылар осы түсіндіруді қабылдайды: Эйвери (1972), Беренгер (1994), Фол (1996), Маунтин (1998), Уолдман Мейсон (2006). Птолемей сондай-ақ Оңтүстік Польшада, Жоғарғы Висла (поляк тілінде: Wisła) өзенінің алабындағы бірнеше Дакия топонимдерін атады: Сусудава және Сетидава (қолжазба нұсқасында Гетидава). Бұл Бюребистаның кеңеюінің «эхосы» болуы мүмкін. Дакия тілінің Висла өзеніне дейін солтүстікке қарай кеңеюі б.з. 170–180 жылдары вандалдардың Хасдинги тайпасы солтүстік Дакиялықтарды ығыстырғанға дейін жалғасты. Бұл Дакиялықтар тобы, мүмкін Костобоки/Липица мәдениеті, Гудмунд Шутте «дава» аяқталатын Дакия тілінің ерекшеліктері бар қалалармен байланыстырады, яғни Сетидава. Дакия соғыстарында жеңіске жеткендер құрған Рим провинциясы Дакия Траяна, бастапқыда қазіргі Банат, Ольтения және Трансильвания аймақтарынан ғана тұрды, кейіннен Молдавияның оңтүстік бөліктеріне дейін біртіндеп кеңейді, ал Добруджа мен Буджак Рим провинциясы Моэзияға қарасты. Біздің заманымыздың 2-ші ғасырында, Римдіктер басып алғаннан кейін, Птолемей Дакия Траянаның (Рим провинциясы) шығыс шекарасын қазіргі Румынияның ортасындағы Хиерасус (Сирет) өзеніне дейін шығысқа қарай орналастырды. Рим билігі Дакия патшалығының оңтүстік-батыс аймағына (бірақ кейін Марамуреш деп аталған аймаққа емес), Сирет өзенінің шығысына және Жоғарғы Траян қабырғасының солтүстігіне, сондай-ақ қазіргі Мунтеня және Украина аймақтарына, Қара теңіз жағалауын қоспағанда, жетті. Маркоман соғыстарынан (б.з. 166–180 жж.) кейін Рим Дакиясынан тыс Дакиялықтар топтары қозғалысқа келді. Сондай-ақ, «Рим Дакиясының маңынан» 12 000 Дакиялықтар өз елдерінен қуылды. Олардың туған жері Жоғарғы Тиса аймағы болуы мүмкін, бірақ басқа жерлер де болжануы мүмкін. Кейіннен Рим провинциясы Дакия Аурелиана, Рим әскері Дакиядан шыққаннан кейін бұрынғы Моэзия Верхняя ішінде император Аурелиан билігі кезінде (б.з. 271–275 жж.) құрылды. Ол Дакия Рипенсис (әскери провинция ретінде) және Дакия Медитеранья (азаматтық провинция ретінде) болып қайта ұйымдастырылды.
Written a few decades after Emperor Trajan's Roman conquest of parts of Dacia in AD 105–106, Ptolemy's Geographia included the boundaries of Dacia. According to the scholars' interpretation of Ptolemy (Hrushevskyi 1997, Bunbury 1879, Mocsy 1974, Bărbulescu 2005) Dacia was the region between the rivers Tisza, Danube, upper Dniester, and Siret. Mainstream historians accept this interpretation: Avery (1972) Berenger (1994) Fol (1996) Mountain (1998), Waldman Mason (2006). Ptolemy also provided a couple of Dacian toponyms in south Poland in the Upper Vistula (Polish: Wisla) river basin: Susudava and Setidava (with a manuscript variant Getidava). This could have been an "echo" of Burebista's expansion. It seems that this northern expansion of the Dacian language, as far as the Vistula river, lasted until AD 170–180 when the migration of the Vandal Hasdingi pushed out this northern Dacian group. This Dacian group, possibly the Costoboci/Lipița culture, is associated by Gudmund Schütte with towns having the specific Dacian language ending "dava" i. e. Setidava. The Roman province Dacia Traiana, established by the victors of the Dacian Wars during AD 101–106, initially comprised only the regions known today as Banat, Oltenia, Transylvania, and was subsequently gradually extended to southern parts of Moldavia, while Dobruja and Budjak belonged to the Roman province of Moesia. In the 2nd century AD, after the Roman conquest, Ptolemy puts the eastern boundary of Dacia Traiana (the Roman province) as far east as the Hierasus (Siret) river, in the middle of modern Romania. Roman rule extended to the south western area of the Dacian Kingdom (but not to what later became known as Maramureş), to parts of the later Principality of Moldavia east of the Siret and north of the Upper Trajan Wall, and to areas in modern Muntenia and Ukraine, except the Black Sea shore. After the Marcomannic Wars (AD 166–180), Dacian groups from outside Roman Dacia had been set in motion. So too were the 12,000 Dacians "from the neighbourhood of Roman Dacia sent away from their own country". Their native country could have been the Upper Tisa region, but other places cannot be excluded. The later Roman province Dacia Aureliana, was organized inside former Moesia Superior after the retreat of the Roman army from Dacia, during the reign of emperor Aurelian during AD 271–275. It was reorganized as Dacia Ripensis (as a military province) and Dacia Mediterranea (as a civil province).
Қалалар
Птолемей Дакиядағы 43 қаланың атауын келтіреді, олардың шамамен 33-і дакиялық текті деп есептеледі. Олардың көпшілігіне «дава» (елді мекен, ауыл деген мағынаны білдіретін) жұрнағы қосылған. Алайда, оның тізіміндегі басқа дакиялық атауларда бұл жұрнақ жоқ (мысалы, Zarmisegethusa regia = Zermizirga). Сонымен қатар, тағы тоғыз дакиялық атау латын тіліне ауысқан сияқты. Дактардың қалалары «дава», «дева», δαυα («дава» немесе «дава», көне грек тілі), δεβα («дева», византиялық грек тілі) немесе δαβα («дава», византиялық грек тілі) және т.б. деп аталған. Дакияда: Ацидава, Аргедава, Буридава, Докидава, Карсидава, Клепидава, Кумидава, Маркодава, Нетиндава, Патридава, Пелендава, *Пербуридава, Петродава, Пироборидава, Рамидава, Русидава, Сацидава, Сангидава, Сетидава, Сингидава, Тамасидава, Утидава, Заргидава, Циридава, Сукидава – барлығы 26 атау. Төменгі Моэзияда (қазіргі Солтүстік Болгария) және Кіші Скифияда (Добруджа): Аедеба, *Бутеридава, *Гиридава, Даусадава, Капидауа, Муридеба, Сацидава, Скаидава (Скедеба), Сагадава, Сукидава (Сукидава) – барлығы 10 атау. Жоғарғы Моэзияда (Ниш, София және ішінара Кюстендил аудандары): Айадаба, Брегедаба, Данедебай, Десудаба, Итадеба, Куимедаба, Зиснудеба – барлығы жеті атау. Гил-Доба, Тракиядағы орналасқан жері белгісіз ауыл. Терми-Дауа, Далмациядағы қала. Бұл, *Гермидаваның грекшеленген түрі болуы мүмкін. Пулпу-дева (Филиппополис), бүгінгі Болгариядағы Пловдив қаласы.
Ptolemy gives a list of 43 names of towns in Dacia, out of which arguably 33 were of Dacian origin. Most of the latter included the added suffix "dava" (meaning settlement, village). But, other Dacian names from his list lack the suffix (e. g. Zarmisegethusa regia = Zermizirga). In addition, nine other names of Dacian origin seem to have been Latinised. The cities of the Dacians were known as dava, deva, δαυα (" dawa" or " dava", Anc. Gk. ), δεβα (" deva", Byz. Gk.) or δαβα (" dava", Byz. Gk. ), etc. In Dacia: Acidava, Argedava, Buridava, Dokidava, Carsidava, Clepidava, Cumidava, Marcodava, Netindava, Patridava, Pelendava, *Perburidava, Petrodaua, Piroboridaua, Rhamidaua, Rusidava, Sacidava, Sangidava, Setidava, Singidava, Tamasidava, Utidava, Zargidava, Ziridava, Sucidava26 names altogether. In Lower Moesia (the present Northern Bulgaria) and Scythia minor (Dobrudja): Aedeba, *Buteridava, *Giridava, Dausadava, Kapidaua, Murideba, Sacidava, Scaidava (Skedeba), Sagadava, Sukidaua (Sucidava)10 names in total. In Upper Moesia (the districts of Nish, Sofia, and partly Kjustendil): Aiadaba, Bregedaba, Danedebai, Desudaba, Itadeba, Kuimedaba, Zisnudebaseven names in total. Gil doba, a village in Thracia, of unknown location. Thermi daua, a town in Dalmatia. Probably a Grecized form of *Germidava. Pulpu deva, (Phillipopolis) today Plovdiv in Bulgaria.
Рубобосттар
Гетодактар Тиза өзенінің екі жағында да Цельттік Боилердің күшеуінен бұрын және Буребиста патшаның басшылығымен дактар оларды жеңгеннен кейін қоныстанды. Дакия мемлекеті, әскери-саяси, идеологиялық-діни салаларда харизматикалық көшбасшылықпен біріктірілген тайпалық конфедерация ретінде пайда болған болуы мүмкін. Б.з.д. 2 ғасырдың басында, қазіргі Трансильваниядағы Дакия патшасы Рубобосттың билігі тұсында, дактар бұрын аймақта билік еткен кельттерді жеңгеннен кейін Карпат бассейніндегі күштерін арттырды.
Geto Dacians inhabited both sides of the Tisa river prior to the rise of the Celtic Boii and again after the latter were defeated by the Dacians under the king Burebista. It seems likely that the Dacian state arose as a tribal confederacy, which was united only by charismatic leadership in both military political and ideological religious domains. At the beginning of the 2nd century BC, under the rule of Rubobostes, a Dacian king in present day Transylvania, the Dacians' power in the Carpathian basin increased after they defeated the Celts, who previously held power in the region.
Орольдер
Дакия патшалығы б.з.д. 2 ғасырдың бірінші жартысында Оролес патша тұсында құрылған. Бастарналар мен римдіктермен болған қақтығыстар (б.з.д. 112–109 жж., 74 ж.), онда олар Скордискилер мен Дарданилерге көмектескен, дактардың күштерін зәулімдей түсті.
A kingdom of Dacia also existed as early as the first half of the 2nd century BC under King Oroles. Conflicts with the Bastarnae and the Romans (112–109 BC, 74 BC), against whom they had assisted the Scordisci and Dardani, greatly weakened the resources of the Dacians.
Бюребиста
Буребиста (Boerebista), Юлий Цезардың замандасы, б.з.д. 82-44 жылдар аралығында Гето-Дакия тайпаларын биледі. Ол әскерді толығымен қайта ұйымдастырып, халықтың моральдық деңгейін көтеруге және оларды жүзімдіктерін кесуге, шарап ішуді тоқтатуға көндіріп, бойынсұнушылықты арттыруға тырысты. Оның билігі тұсында Дакия патшалығы ең үлкен аумағына жетті. Бастарна және Бои тайпалары бағындырылды, тіпті Қара теңіздегі (Понт Эуксин) Ольбия мен Аполлония грек қалалары да Буребистаның билігін мойындады. Б.з.д. 53 жылы Цезарь Дакия жері Герциний орманының шығыс шекарасында орналасқандығын мәлімдеді. Буребиста төрт ірі тайпалық топтың жергілікті монета соғуын тоқтатып, ақша стандарты ретінде импортталған немесе көшірілген рим динарларын қабылдады. Өзінің билігі кезінде Буребиста Гето-Дакия астанасын Аргедавадан Сармизегетуса Регияға көшірді. Кем дегенде бір жарым ғасыр бойы Сармизегетуса дакиялықтардың астанасы болды және патша Децебал тұсында өркендемеге жетті. Дактар соншалықты күшті болғандықтан, Цезарь оларға қарсы жорық ұйымдастыруды жоспарлады, бірақ б.з.д. 44 жылы оның өлімі осы жорыққа кедергі келтірді. Сол жылы Буребиста өлтіріліп, патшалық төрт (кейін бес) бөлікке бөлініп, әрқайсысы жеке билеушіге қарасты болды.
Burebista (Boerebista), a contemporary of Julius Caesar, ruled Geto Dacian tribes between 82 BC and 44 BC. He thoroughly reorganised the army and attempted to raise the moral standard and obedience of the people by persuading them to cut their vines and give up drinking wine. During his reign, the Dacian Kingdom expanded to its maximum extent. The Bastarnae and Boii were conquered, and even the Greek towns of Olbia and Apollonia on the Black Sea (Pontus Euxinus) recognized Burebista's authority. In 53 BC, Caesar stated that the Dacian territory was on the eastern border of the Hercynian Forest. Burebista suppressed the indigenous minting of coinages by four major tribal groups, adopting imported or copied Roman denarii as a monetary standard. During his reign, Burebista transferred Geto Dacians capital from Argedava to Sarmizegetusa Regia. For at least one and a half centuries, Sarmizegetusa was the Dacians' capital and reached its peak under King Decebalus. The Dacians appeared so formidable that Caesar contemplated an expedition against them, which his death in 44 BC prevented. In the same year, Burebista was murdered, and the kingdom was divided into four (later five) parts under separate rulers.
Котисо
Осы мемлекеттердің бірі – Котис мемлекеті, оған Август бес жасар қызы Юлияны күйеуге берді. Ол Горацийдің (Occidit Daci Cotisonis agmen, Odes, III. 8. 18) шығармаларында кеңінен танымал. Дактар Август тұсында жиі еске алынады, олар римдік үстемдікті мойындауға мәжбүр болды. Дегенмен, олар толығымен бағындырылмады, кейіннен тәуелсіздіктерін сақтап қалу үшін қыста мұздай қатып қалған Дунай өзенінен өтіп, Моэзия провинциясындағы римдік қалаларды тонаудың барлық мүмкіндігін пайдаланды. Страбон былай куәлік етеді: «Геттер мен дактар бір кезде өте күшті болғандықтан, екі жүз мың сарбаздан тұратын әскерді жіберуге қабілетті болды, бірақ қазір олардың саны қырық мыңға дейін азайды, және олар римдіктерге мойынсұнуға жақын, бірақ әлі толық мойынсұнбайды, себебі олар римдіктердің жауы – германдарға үміт артады». Келесі жылы, 88 жылы, Теттий Юлиан басқаратын жаңа рим әскерлері айтарлықтай артықшылыққа ие болды, бірақ Маркомандықтар Домицианды жеңгеннен кейін бейбіт келісімге келуге мәжбүр болды, бұл дактарды тиімді түрде тәуелсіз қалдырды. Децебалға «Римнің клиент-патшасы» мәртебесі берілді, ол Римнен әскери оқытушылар, шеберлер мен ақша алды. Домициан соғыста құл ала алмағандықтан, итальяндық шаруаларды дак киімдерімен Римге әкелді. Өзінің билігін даңқтап, Римнің қаржысын қалпына келтіру және қорлық деп саналған келісімді тоқтату үшін Траян Дакияны жаулап алуға, Децебалдың әйгілі қазынасын басып алуға және Трансильваниядағы алтын кен орындарын бақылауға шешім қабылдады. Оның алғашқы жорығының (101–102) нәтижесі Дакия астанасы Сармизегетузаның қоршауы және елдің бір бөлігін басып алу болды. Император Траян Дакияға қарсы жаңадан соғыс ашты және белгісіз сандағы шайқастардан кейін, Траян әскерлері Дакия астанасы Сармизегетусаға қарай жылжығанда, Децебал тағы да келісім шарттарын іздеді. Децебал келесі жылдары күшін қайта жинап, 105 жылы рим гарнизондарына қайтадан шабуыл жасады. Осыған жауап ретінде Траян Дакияға қайтадан шабуыл жасап, Сармизегетуза қоршауында Дакия астанасын қиратты және оны толығымен жермен-жексен етті; жеңілген дак патшасы Децебал тұтқындалудан қашу үшін өзін-өзі өлтірді. Дакияның бір бөлігі Рим провинциясы – Дакия Траяна ретінде бағындырылды. Траян кейін шығыстағы Парфян империясына басып кірді. Оның жаулаулары Рим империясын ең үлкен аумағына жеткізді. Римнің шығыс шекаралары осы кезеңде клиенттік мемлекеттер жүйесі арқылы тікелей басқарылмады, бұл батысқа қарағанда науқандарды азайтуға әкелді. Соғыстың тарихының бір бөлігін Кассий Дио жазған. Траян өзінің жеңісін еске алу үшін Римде Траян бағанасын тұрғызды.
One of these entities was Cotiso's state, to whom Augustus betrothed his own five year old daughter Julia. He is well known from the line in Horace (Occidit Daci Cotisonis agmen, Odes, III. 8. 18). The Dacians are often mentioned under Augustus, according to whom they were compelled to recognize Roman supremacy. However they were by no means subdued, and in later times to maintain their independence they seized every opportunity to cross the frozen Danube during the winter and ravaging the Roman cities in the province of Moesia, which was under Roman occupation. Strabo testified: "although the Getae and Daci once attained to very great power, so that they actually could send forth an expedition of two hundred thousand men, they now find themselves reduced to as few as forty thousand, and they have come close to the point of yielding obedience to the Romans, though as yet they are not absolutely submissive, because of the hopes which they base on the Germans, who are enemies to the Romans." The next year, AD 88, new Roman troops under Tettius Julianus, gained a significant advantage, but were obligated to make peace following the defeat of Domitian by the Marcomanni, leaving the Dacians effectively independent. Decebalus was given the status of "king client to Rome", receiving military instructors, craftsmen and money from Rome. To Rome, Domitian brought Italian peasants in Dacian clothing because he couldn't take slaves in the war. To increase the glory of his reign, restore the finances of Rome, and end a treaty perceived as humiliating, Trajan resolved on the conquest of Dacia, the capture of the famous Treasure of Decebalus, and control over the Dacian gold mines of Transylvania. The result of his first campaign (101–102) was the siege of the Dacian capital Sarmizegethusa and the occupation of part of the country. Emperor Trajan recommenced hostilities against Dacia and, following an uncertain number of battles, and with Trajan's troops pressing towards the Dacian capital Sarmizegethusa, Decebalus once more sought terms. Decebalus rebuilt his power over the following years and attacked Roman garrisons again in AD 105. In response Trajan again marched into Dacia, attacking the Dacian capital in the Siege of Sarmizegethusa, and razing it to the ground; the defeated Dacian king Decebalus committed suicide to avoid capture. With part of Dacia quelled as the Roman province Dacia Traiana. Trajan subsequently invaded the Parthian empire to the east. His conquests brought the Roman Empire to its greatest extent. Rome's borders in the east were governed indirectly in this period, through a system of client states, which led to less direct campaigning than in the west. Some of the history of the war is given by Cassius Dio. Trajan erected the Column of Trajan in Rome to commemorate his victory.
Облыс тарихы
Римдіктер ежелгі Дакия патшалығын басып алып, жойғанмен, жердің үлкен бөлігі Рим империясының билігінен тыс қалды. Сонымен қатар, жаулап алу аймақтағы билік тепе-теңдігін өзгертті және Рим империясына қарсы германдық және кельт тайпалары мен патшалықтарының жаңа одағына түрткі болды. Дегенмен, Рим империясының материалдық артықшылықтары аман қалған аристократияға тартымды болды. Кейіннен дактардың көпшілігі римдік мәдениетке сіңді (Румындардың шығу тегін де қараңыз). 183 жылы Дакияда соғыс басталды: егжей-тегжейлі мәліметтер аз, бірақ император Коммодтың тағына таласқан екі болашақ үміткер, Клодий Альбин мен Песценний Нигер, осы науқанда өзінше көзге түсті. Лактанцийдің сөзіне қарағанда, Рим императоры Деций (б.з. 249–251) Зосимнің Карп дактарынан Рим Дакиясын қайтарып алуға мәжбүр болды, «Карптарға қарсы жорық ұйымдастырып, олар сол кезде Дакия мен Моэзияны иеленген еді». Одан да кейін, германдық және кельт патшалықтары, әсіресе гот тайпалары, Дакия шекарасына қарай баяу жылжыды және бір буын ішінде провинцияға шабуыл жасады. Ақырында, готтар римдіктерді ығыстырып, император Аврелианның 275 жылы кетуінен кейін Дакияның «тәуелсіздігін» қалпына келтірді. 268–269 жылдары Наисста Клавдий II (Гот Максимус) готтарға қарсы шешуші жеңіске жетті. Сол кезде римдіктер әлі де Рим Дакиясын басып алғандықтан, готтар Дунайдан Рим провинциясына өтпеген деп есептеледі. Жеңіліске ұшыраған готтар Дакия арқылы емес, Тракия арқылы қашуға тырысты. Рим Дакиясының шекарасында Карптар (еркін дактар) 301–308 жылдары римдіктерге қарсы сегіз жыл ішінде бес шайқаста қарсы тұруға жеткілікті күшті болды. Рим Дакиясын 275 жылы римдіктер тастап кетті, оны қайтадан Карптарға, готтарға емес, қалдырды. 336 жылы дактар әлі де болды, оларға қарсы Ұлы Константин соғыс жүргізді. Рим әскерлері провинцияны тастап кетті, ал Евтропийдің «Breviarium historiae Romanae» еңбегінде айтылғандай, «Дакия қалалары мен жерлерінен» римдік азаматтар Моэзияның ішкі аймақтарына көшірілді. Диоклетиан тұсында, шамамен 296 жылы, Рим шекарасын қорғау үшін римдіктер Дунайдың екі жағалауында бекіністер салды.
Although the Romans conquered and destroyed the ancient Kingdom of Dacia, a large remainder of the land remained outside of Roman Imperial authority. Additionally, the conquest changed the balance of power in the region and was the catalyst for a renewed alliance of Germanic and Celtic tribes and kingdoms against the Roman Empire. However, the material advantages of the Roman Imperial system was attractive to the surviving aristocracy. Afterwards, many of the Dacians became Romanised (see also Origin of Romanians). In AD 183, war broke out in Dacia: few details are available, but it appears two future contenders for the throne of emperor Commodus, Clodius Albinus and Pescennius Niger, both distinguished themselves in the campaign. According to Lactantius, the Roman emperor Decius (AD 249–251) had to restore Roman Dacia from the Carpo Dacians of Zosimus "having undertaken an expedition against the Carpi, who had then possessed themselves of Dacia and Moesia". Even so, the Germanic and Celtic kingdoms, particularly the Gothic tribes, slowly moved toward the Dacian borders, and within a generation were making assaults on the province. Ultimately, the Goths succeeded in dislodging the Romans and restoring the "independence" of Dacia following Emperor Aurelian's withdrawal, in 275. In AD 268–269, at Naissus, Claudius II (Gothicus Maximus) obtained a decisive victory over the Goths. Since at that time Romans were still occupying Roman Dacia it is assumed that the Goths didn't cross the Danube from the Roman province. The Goths who survived their defeat didn't even attempt to escape through Dacia, but through Thrace. At the boundaries of Roman Dacia, Carpi (Free Dacians) were still strong enough to sustain five battles in eight years against the Romans from AD 301–308. Roman Dacia was left in AD 275 by the Romans, to the Carpi again, and not to the Goths. There were still Dacians in AD 336, against whom Constantine the Great fought. The province was abandoned by Roman troops, and, according to the Breviarium historiae Romanae by Eutropius, Roman citizens "from the towns and lands of Dacia" were resettled to the interior of Moesia. Under Diocletian, c. AD 296, in order to defend the Roman border, fortifications were erected by the Romans on both banks of the Danube.
Константининнің қайта басып алуы
328 жылы император Константин Ұлы Аврелианның тұсында тасталған Дакия провинциясын қайтадан басып алу ниетімен Суцидавада (қазіргі Румыниядағы Селей) Константин көпірін (Дануб) салды. 332 жылдың қыс соңында Константин сарматтармен бірігіп готтарға қарсы жорыққа шықты. Ауа райының нашарлығы мен азық-түлік жетіспеуі готтарға ауыр тиді: Римге мойынсұнбай тұрып, шамамен жүз мың адам қаза болды. Осы жеңіске құрмет көрсетіп, Константин Gothicus Maximus атағын алды және бағындырылған жерді Gothia деген жаңа провинция деп жариялады. 334 жылы сармат қара халық өз басшыларын құлатып, Константин сарматтарға қарсы науқан ұйымдастырды. Ол соғыста жеңіске жетіп, аймаққа бақылауын күшейтті, мұны аймақтағы лагерьлер мен бекіністердің қалдықтары растайды. Константин сарматтардың бір бөлігін Іллирия және Рим аудандарына шаруалар ретінде қоныстандырды, ал қалғандарын әскерге қабылдады. Дакиядағы жаңа шекара Хиннованың, Русидаваның және Пьетроазеле Кастраларымен қоршалған Бразда-Луи-Новак сызығы бойынша жүрді. Лимдер Кастра Тиригина Барбосидің солтүстігінен өтіп, Днестр өзені маңындағы Сасык лагунасында аяқталды. 336 жылы Константин Dacicus maximus атағын иеленді. Дунайдың солтүстігіндегі кейбір римдік территориялар Юстинианға дейін қарсылық көрсетті.
In 328 the emperor Constantine the Great inaugurated the Constantine's Bridge (Danube) at Sucidava, (today Celei in Romania) in hopes of reconquering Dacia, a province that had been abandoned under Aurelian. In the late winter of 332, Constantine campaigned with the Sarmatians against the Goths. The weather and lack of food cost the Goths dearly: reportedly, nearly one hundred thousand died before they submitted to Rome. In celebration of this victory Constantine took the title Gothicus Maximus and claimed the subjugated territory as the new province of Gothia. In 334, after Sarmatian commoners had overthrown their leaders, Constantine led a campaign against the tribe. He won a victory in the war and extended his control over the region, as remains of camps and fortifications in the region indicate. Constantine resettled some Sarmatian exiles as farmers in Illyrian and Roman districts, and conscripted the rest into the army. The new frontier in Dacia was along the Brazda lui Novac line supported by Castra of Hinova, Rusidava and Castra of Pietroasele. The limes passed to the north of Castra of Tirighina Bărboși and ended at Sasyk Lagoon near the Dniester River. Constantine took the title Dacicus maximus in 336. Some Roman territories north of the Danube resisted until Justinian.
Римдіктерден кейінгі Дакия
Виктохали, Тайфалдар және Тервингилер – римдіктер кеткеннен кейін 350 жылы Дакияда қоныстанған тайпалар туралы мәлімделген. Археологиялық дәлелдер Гепидтердің Тайфалдар мен Тервингилермен Трансильвания үшін күрескенін көрсетеді. Тайфалдар, бір кезде Готиядан тәуелсіз болғаннан кейін, римдіктердің федераты болды және олардан Олтенияны қоныстандыру құқығын алды. 376 жылы аймақ ғұндар тарапынан басып алынды, олар Аттиланың 453 жылы қайтыс болғанға дейін оны өздерінің билігінде ұстады. Ардарик басқарған Гепид тайпасы оны өздерінің базасы ретінде пайдаланды, бірақ 566 жылы Ломбардтар оны қиратты. Ломбардтар осы жерді тастап кетті, ал аварлар (6 ғасырдың екінші жартысы) 230 жыл бойы аймаққа үстемдік етті, олардың мемлекеті 791 жылы Ұлы Карл тарапынан жойылды. Осы кезде славян халықтары да келді.
Victohali, Taifals, and Thervingians are tribes mentioned for inhabiting Dacia in 350, after the Romans left. Archeological evidence suggests that Gepids were disputing Transylvania with Taifals and Tervingians. Taifals, once independent from Gothia became federati of the Romans, from whom they obtained the right to settle Oltenia. In 376, the region was conquered by Huns, who kept it until the death of Attila in 453. The Gepid tribe, ruled by Ardaric, used it as their base, until in 566 it was destroyed by Lombards. Lombards abandoned the country and the Avars (second half of the 6th century) dominated the region for 230 years, until their kingdom was destroyed by Charlemagne in 791. At the same time, Slavic people arrived.