Кіріспе

Сент-Пьер және Микелон тарихы - бұл Сент-Пьер және Микелон маңындағы балық аулау аймақтарын пайдаланған еуропалықтардың ерте қоныстануының бірі және француздар мен британдықтар арасындағы қақтығыстар кезеңдерімен сипатталады. Аралдарда ежелгі жергілікті тұрғындардың өмір сүргеніне дәлел бар, бірақ еуропалықтардың барлау кезінде жергілікті тұрғындар туралы дерек жоқ. Еуропалықтар 16 ғасырдың басында тұрақты түрде бара бастады және олардың қоныстары Америкадағы ең көнелердің бірі болып табылады. Бастапқыда баск балықшылары аралдарға тек балық аулау маусымында мезгіл-мезгіл келіп тұратын, бірақ 17 ғасырдың ортасында аралдарда тұрақты француз резиденциялары пайда болды. 17 ғасырдың соңынан бастап ағылшындық шабуылдар аралдың француз қоныстарын Сент-Пьер мен Микелоннан бас тартуға мәжбүр етті, ал британдықтар 1713 жылдан 1763 жылға дейін иеленді. Ақырында Франция оларды қайтарып алды, ал француз отаршылары 15 жыл бойы бейбіт өмір сүрді. Францияның Ұлыбританияға қарсы американдық революциялық соғысқа қосылуы британдықтардың шабуылға түсуіне және француз отаршыларының депортациялануына әкелді. Сен-Пьер мен Микелонның иелігі Франция мен Ұлыбритания арасында келесі 38 жыл бойы жалғасты, өйткені аралдар екі елден де басқыншылықты, арал тұрғындарын ерікті немесе мәжбүрлеп кетіруді және Француз төңкерісіне байланысты толқуларды бастан кешті. Ақырында, 1815 жылы Наполеон екінші рет биліктен бас тартқаннан кейін, Франция аралдарды қайтарып алды, содан кейін француз балық шаруашылығы мен тұрғындары үшін 70 жыл өркендеу болды. Алайда саяси және экономикалық өзгерістер 19-ғасырдың соңында балық аулау саласының баяу құлдырауына әкелді. Құрама Штаттардағы тыйым салу кезеңінде аралда қысқа 13 жылдық экономикалық өсім болды, онда Сент-Пьер мен Микелон алкоголь контрабандасының көрнекті базалары болды. Бұл өрлеу 1933 жылы тыйым салудың аяқталуымен аяқталды, ал экономика депрессияға ұшырады. Аралдар екінші дүниежүзілік соғыста Франция құлағаннан кейін нацистердің бақылауындағы Виши Франциясының теңізден тыс аумағы болды. 1941 жылы бір жарым жылдан кейін оларды еркін француз күштері азат етті. Соғыстан кейін балық аулау саласы әлсіреп кетті, ал қазір балық қоры өте төмендеп, балық аулау қатаң шектеледі. Сен-Пьер және Микелон қазір өз экономикасын туризм және басқа да салаларға әртараптандыруға тырысуда.

Тарихқа дейінгі дәуір

Беотхук және палеоэскимо немесе Дорсет мәдениетінің артефакттері Сент-Пьер қаласынан солтүстікке қарай Ансе-э-Генридегі Сент-Пьер аралында табылды. Беотхактар өздерін қызыл окраймен бояды, бұл "Қызыл үнді" терминінің пайда болуы болды. Беотхұктар еуропалықтармен алғашқы кездескеннен кейін көп уақыт өмір сүрмеді. Дорсет мәдениеті инуиттер мен тульдерге дейін өмір сүрген, ал Дорсет тайпаларының соңғылары еуропалықтарға тап болған кезде аурулармен жойылған. Сен-Пьер және Микелон аралдарында табылған кейбір жергілікті артефактілер б.з.д. Еуропалықтар келген кезде Сен-Пьер мен Микелонның жергілікті тұрғыны туралы ешқандай дерек жоқ. Ньюфаундленд пен Канаданың теңіз провинцияларында тұратын Микмак тобы Сент-Пьер аралын "Сенпир", Микелон аралын "Миклиин" және астанасы Сент-Пьерді "Вен'юикжикан" деп атайды.

Барлау

Сент-Пьер мен Микелонды көрсеткен алғашқы карта 1500 жылы Хуан де ла Коза жасаған Mappa mundi болды, онда олар "Илла де ла Тренидат" деп аталды. Кейбіреулер 1472 жылға дейінгі Жоао Ваз Корте Реалдың және оның ұлы Гаспар Корте Реалдың 1501 жылғы португал экспедициясы кезінде кездескен "жасыл аралдар" Сент-Пьер және оған жақын аралдар болды деп айтады. 1507 жылы Иоганнес Руйш жасаған картада Микелон, Сент-Пьер және оның айналасындағы аралдар бейнеленген және Барбатос деп аталады. Португалдық зерттеуші Жоао Альварес Фагундес 1520 жылы 21 қазанда Сент-Пьер арал тобына "Он бір мың қыз" деп аталатын аралдарға барды, өйткені бұл күн Сент-Урсула мен оның қыз серіктерінің мерекесі болды. Франция королі Жак Картье 1536 жылы сапардан кейін жазған баяндамасында Сен-Пьер мен Микелонды және көршілес аралдарды "Сен-Пьер аралдары" деп атаған. Бұл "Сен-Пьер" атауына қатысты ең алғашқы жазба дерек. Алонсо де Санта Круз "Он бір мың қыз" аралдары 1541 жылы Ирландия мен Бретаньнен көптеген балықшылардың мақсаты болды деп жазды. 1544 жылы жарық көрген француз географы Жан Альфонстың "Исларио" атты еңбегінде Сент-Пьер және оның маңындағы аралдар сипатталған. Сент-Пьер аралдар тобындағы үлкен батыс арал үшін 'Микелон' атауының алғашқы қолданылуы 1579 жылы баск теңізшісі Мартин де Хоярсабал жазған "навигациялық ұшқыш" деп аталатын теңізшілер үшін анықтамалық кітап Les voyages aventureux du Capitaine Martin de Hoyarsal, habitant du çubiburu .

Британдық иелік

1713 жылы аралдарды өз қолдарына алғаннан кейін, ағылшындар Сен-Пьердің атын Сен-Питер деп өзгертті. 1714 - 1716 жылдар аралығында британдық үкімет жаңа иеліктерін екі рет зерттеуді тапсырды. Ньюфаундлендтің плантаторы және саудагері Уильям Тавернер Британ сауда кеңесі үшін Плацентия шығанағының батысындағы аймақты зерттеді. 1716 жылы британдық Адмиралтейство лейтенант Джон Гаудиден осы аймақты картографиялық зерттеу жүргізуді сұрады. Кейбір француз қоныстанушылары Британияға адал болуға ант берді және қалды, ал біраз уақыт бойы Сент-Малодан келген кемелер аралдарға баруды жалғастырды. Алайда бұл заңсыз сауда болғандықтан, ақырында тоқтады. Бірте-бірте ағылшын және англоамерикандық саудагерлер мен қоныстанушылар аралдарға көшіп келе бастады. 1722 жылы Микелон аралы Каптанға сатылды. Алмаз Саржант, Массачусетс тұрғыны, 1756 жылы Микелонның 2/3 бөлігін Нью-Гэмпширдің Сэмюэл Каттына сатып, 1758 жылы Микелонның қалған 1/3 бөлігін Портсмут, Нью-Гэмпширдің Роберт Трейлге сатып жіберді. 1763 жылдың жазында, Ұлыбритания аралдарды Франция иелігіне қайтаруға келіскеннен кейін, Джеймс Кук Сент-Пьер және Микелон аралдарын картаға түсірді. Кук былай деп жазды: "Арал Ньюфаундлендтің кез келген бөлігінде сияқты тұманға ұшырайды, егер біз соңғы плантаторларды мойындасақ, онда балық аулау және балық балықтарын емдеу үшін өте ыңғайлы.

Францияға оралу

1763 жылы Жеті жылдық соғыс аяқталғанда Франция Солтүстік Америка империясының бір бөлігін жоғалтты. Алайда 1713 жылғы Утрехт шартының екі ережесі Францияға Сент-Пьер мен Микелон айналасындағы суларда балық аулау құқықтарына ие болатынын және балықшыларға баспана немесе "қалқа" беретінін білдірді. Франция Утрехт келісімінің осы ережелерін сақтауды сұрады, ал Ұлыбритания Париж келісімінің келіссөздері кезінде бұған келісті. Сондықтан 1763 жылы Ұлыбритания Сент-Пьер мен Микелонды Францияға қайтарып берді. 1763 және 1778 жылдар аралығында аралдар Новая Шотландиядан депортацияланған акадтар үшін бас сауғалау орны болды. Қауіпкер мәртебесі берілген акадтардың көбі кеме иелері болған. Акадтар аралдарды шаруашылыққа айналдыруға тырысқанмен, бұл әрекеттер көбінесе сәтсіз болды және олар балық аулауға көбірек сүйенуге мәжбүр болды, сондай-ақ балық кептіру және басқа да қызметтерді француз балық аулау флотына (негізінен Сент-Малодан) ұсынуға мәжбүр болды. 1767 жылы француз үкіметі аралдар акадтар үшін тым кішкентай және кедей деп шешті. Франция акадтарды Францияға қайтарып, Брест, Сент-Мало, Лориент және Дюнкерк порттарына қоныстандырды. 1768 жылы француз үкіметі өз ойын өзгертіп, акаддықтарды Сент-Пьер мен Микелонға қайтарып жіберді. Жаңа Англия мен Сент-Пьер және Микелон арасында, содан кейін Ньюфаундленд материгімен әртүрлі тауарлар саудасы өсті. Ньюфаундлендтегі Плаценция шығанағының қауымдастығында ирландтық қоныстанушылардың көп бөлігі болды, олардың көпшілігі католик болды, бұл Ньюфаундлендте 1784 жылға дейін заңсыз болды. Плацентия шығанағынан келген ирландтық католиктер өздерінің некелерін және шомылдыру рәсімдерін католик діни қызметкерлері орындауы үшін Сент-Пьерге баратын. Британдықтар Ньюфаундленд пен аралдар арасындағы сауда мен байланыстарды тоқтатуға тырысқанмен, олар сәттілікке жетпеді.

Шабуылдар мен жер аударылулар

1778 жылы Ньюфаундленд губернаторы Джон Монтегю бастаған күш пен Франция Америка Құрама Штаттары жағында Америка революциялық соғысына қосылғаннан кейін Монтегюдің адамдары жер аударылған отаршылар аралдарға шабуыл жасады. Отарлаушылар Францияға қайтарылды, олардың отарлау қоныстары өртелді. 1783 жылы Париж бейбітшілігіне сәйкес Франция аралдарды қайтарып алды және кейбір тұрғындар аралдарға оралды. 1789 жылы Француз төңкерісі басталды, ал Сен-Пьер мен Микелондағы оқиғалар одан кейінгі өзгерістерге де әсер етті. 1793 жылдың көктемінің басында Луи XVI сотталып, өлім жазасына кесілгені туралы хабар аралдарға жетті. Кейіннен барлық патшалық рәміздер Сент-Пьер мен Микелоннан алынып тасталды. Микелонның акад халқы француз корольдіктеріне адал болды және колонияны Ново-Шотландияның солтүстігіндегі Магдалена аралдарына тастап кетуге шешім қабылдады. 1793 жылы мамыр айында Франция Ұлыбританияға Бірінші коалиция соғысының бір бөлігі ретінде соғыс жариялағаннан кейін, британдық күш Галифакстан келген капитан Уильям Аффлектің қол астында аралдарға шабуыл жасады. 1793 жылы маусымдық балықшылар мен тұтқынға алынған француз әскери қызметкерлері депортацияланды, содан кейін 1794 жылы 950 тұрғын Галифакске жеткізіліп, екі жыл ұсталды. Британдық балықшылар аралдарды иеленіп алды. Тек 2 жылдан кейін француз әскерлері контр-адмирал де Ришеридің қол астында 1796 жылы аралдарға шабуыл жасап, 80 британдық кемені батты. Британдықтар аралдарды тастап кетіп, француздар қаланы қиратты. Осыдан кейін аралдар 1816 жылға дейін бос қалды.

Наполеоннан кейінгі француз қалпына келтіруі

1802 жылғы Амиен келісімінде Сен-Пьер мен Микелон Францияға қайтадан қайтарылатыны көрсетілгенімен, бұл келісім уәде етілген қалпына келтіруді әкелген жоқ. Аралдар 1815 жылы Наполеонның екінші рет орнынан түсуінен кейін Францияға қайтарылды. 1816 жылы француз балықшылары аралда қайтадан қоныстанды. Француз балықшылар флоты қайтадан аралдарға жеткізілімдер мен ауларын кептіру және емдеу үшін келді. Арал тұрғындары жақсы сауда-саттық жасайтын. Балық аулауға 200-ге жуық француз кемесі келіп, жыл сайын Сент-Мало, Фэкамп, Сент-Бриук және Диппеден 8000-ға жуық француз балықшылары келіп тұрады. Балық аулау Кариб теңізі мен Еуропаның көп бөлігі үшін құрғатылған "тұз балық" және француз нарығы үшін "жасыл" балық болып бөлінді. Бұл кәсіпорын Ньюфаундлендпен жем және басқа тауарлар бойынша белсенді саудамен қамтамасыз етілді. Сен-Пьерде үш рет үлкен өрт болғанымен, аралдар өркендеп келеді. 1854 жылы пошта кеңсесі, 1889 жылы банк ("Banque des Îles") құрылды, ал 1866 жылы арал әкімшілігі Feuille Officielle газетін шығарды. Жаңафаундлендтің жағалауындағы аймақтарда француз балықшылары ауларын кептіру үшін жиі кездесті. Британдықтар француздардың Ньюфаундлендте тұрақты құрылыстар жасамауын немесе тұрмауын қалады, бірақ келісімнің шарттары түсініксіз болды. Француз қоныстары Ньюфаундлендтің солтүстік жағалауында, сондай-ақ оңтүстік және батыс жағалауларында пайда болды.

Уақыт ауысуы

Француз жағалауында француздардың көбейіп кетуі француз және британ тұрғындары арасындағы шиеленіске және Франция мен Ұлыбритания арасындағы кең ауқымды келіссөздерге әкелді. Бұл келіссөздер нәтижесінде 1857 жылы Британия француз қоныстарына француз жағалауында қоныстануға және ақыр соңында осы аумақты тек қана пайдалануға рұқсат берді. Ньюфаундленд заң шығарушы органы бұл келісімге өте теріс қарады, ал Ұлыбритания оны қайта қарады. 1904 жылғы "Entente Cordiale" келісімінің аясында Франция өз құқығынан бас тартты. Ньюфаундлендтің агрессивті әрекеттерінің бірі 1887 жылы "Байт" заңын қабылдау болды. Бұл Сент-Пьер мен Микелон аралдарындағы балықшыларға арналған жемнің санын азайтты. Сонымен қатар, 1886 жылы тұзды балық нарығы ең жоғары деңгейге жетіп, кейін төмендеуге ұшырады. Бу кемелерінің пайда болуы балық аулау кемелерінің Сент-Пьер мен Микелонға жеткізілім үшін тоқтамай, ауларын алып Францияға оралуы мүмкіндігін білдірді. Бұлардың барлығы Сент-Пьер мен Микелонның экономикасына кері әсерін тигізді. 19-ғасырда Францияның Атлантиканы кесіп өтетін теңіз асты телеграф кабельдері әдетте француз материгінен Микелон немесе Сент-Пьердегі станциялар арқылы, содан кейін Новая Шотландияға немесе АҚШ-қа бағытталды. Біріншісі 1869 жылы Франциядағы Брест портына, Сен-Пьерге, содан кейін Массачусетс штатындағы Даксбериге әкелетін тар жолдың солтүстік жағындағы Ле Мину маяк үйінен салынды. 1869-1897 жылдар аралығында салынған 12 француз трансатлантикалық су асты телеграф кабельдерінің 6-сы Микелон немесе Сент-Пьерден өтті. Аралдар сыртқы әлеммен тығыз байланыста болды. 1903 жылы америкалық сенатор Генри Кэбот Лодж АҚШ-тың Франциядан аралдарды сатып алуы керектігін ұсынды. Лодж Сент-Пьер мен Микелонға француз ықпалы, Канада мен АҚШ-қа саяси немесе мәдени әсері және француз балық аулау флотының Жаңа Англия балық шаруашылығына әсері туралы алаңдады. Аралдардың экономикасы балық аулаудың нашар маусымынан кейін құлдырап кетті, ал көптеген тұрғындар Францияға ашуланды, өйткені ол барлық мұғалімдерді аралдарда мақұлдауға тырысты. Осы себептерге байланысты аралдардың көптеген тұрғындары АҚШ-тың бір бөлігі болуды жақтады. Француз депутаттар палатасына аралдардың өкілі сайлауында бір кандидат аннексияны жақтады, ал қазіргі кандидат емес. Аннексияға қарсы болған қазіргі кандидат 1903 жылдың желтоқсан айында аз айырмашылықпен қайта сайланды. Бұл аралдарды бірде-бір ел сатып алмады, олар Франция құрамында қалды.

Тыйымнан пайда

1920 жылдан бастап АҚШ-та Америка Құрама Штаттарының Конституциясына он сегізінші түзету енгізілді, ол тыйым салуға әкелді. Нәтижесінде Сент-Пьер мен Микелон Канададан АҚШ-қа заңсыз алкоголь әкелетін жүк тасымалдайтын пунктке айналды. Кейбір Канада провинциялары да тыйым салумен тәжірибе жүргізді, бірақ Канададағы алкоголь өндірушілерге экспорт үшін арақ құюға рұқсат етілді. 1922 жылы шетелден алкогольді ішімдіктерді әкелуге тыйым салған француз заңы күшін жойды, бұл алкоголь контрабандасының іс-әрекетіне үлкен үлес қосты. Канадалық виски, Кариб аралдарындағы ром және заңды түрде импортталған француз шараптары мен спирттер аралдарға контрабандалық жолмен әкелінген және одан кейін қайта жөнелтілген негізгі өнімдер болды. Көптеген бандиттер, соның ішінде Аль Капоне мен Билл МакКой аралдарда операцияларды ұйымдастырып, оларды АҚШ-қа алкоголь контрабандасы үшін база ретінде пайдаланды. Балықшылар мен кеме жасаушылар Канада, Еуропа және Бермуда арақ-шараптарын түсіріп, қоймаларға сақтап қалу үшін өздерінің тұрақты жұмысынан бас тартты. Жаңа балық өңдеу зауыты қоймаға айналдырылды. Бұған қоса аралдарда суару зауыттары ашылды. Бұл экономикалық өрлеу 1933 жылы тыйым салудың аяқталуына дейін созылып, жергілікті тұрғындар оны "Лес Темп де ла Фрауд" деп атады. Ол басталған кездегідей, тыйым салу жойылған кезде бум құлдырап, жергілікті экономиканы күйзеліске ұшыратты. Жергілікті аңыз бойынша Капоне Сен-Пьерге жиі баратын, ал жергілікті барда оның шапаны болған деп айтылады. Бұл оқиға халықаралық деңгейде үлкен оқиғаға айналды, себебі еркін Франция әскери күш қолдануы Монро доктринасына қайшы келді және АҚШ Виши Франциясымен Батыс жарты шардағы иеліктерін бұзбау туралы келісімге келді. АҚШ президенті Франклин Д. Рузвельт пен Черчилль де Голльдің олармен кеңеспей-ақ қонуға бұйрық бергенін білгенде ашуланды. АҚШ пен Канада да екі елдің де одақтасы болған еркін Францияға қарамастан қарулы интервенциямен қорқытты. Алайда АҚШ Мемлекеттік хатшысы Корделл Халл АҚШ-тың аралдарға деген қызығушылығын жоққа шығарды, ал аралдар кез-келген одақтас ел үшін маңызды емес еді. "Свободная французская корвета Мимоза" (Франция) кемесі, негізінен Сент-Пьер мен Микелоннан келген экипаж, одақтастардың конвойын ертіп жүреді. 1942 жылы 9 маусымда ОНС 100 конвойын сүйретіп жүргенде, ол торпедамен ұшырылып, U 124 батып кеткен. Француз командирі Роджер Биро 58 француз және 6 британдық теңізшімен бірге қаза тапты. Канадалық эсминец француздық төрт теңізшіні ғана құтқарып қалды .

Екінші дүниежүзілік соғыстан бері

1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Сен-Пьер және Микелон балық аулау орталығы ретінде өз орнын қайтадан алды. Кейбір елдерде балық аулау үшін француз флотына басқа елдер де қосылды. Экономика бұрынғыдай өркендеген жоқ, ал 1960 жылдары француз үкіметі субсидиялар аралдардың бюджетінің жартысын құрады. Бұл арал тұрғындарының "дүниедегі ең қымбат француздар" деген атаққа ие болуына себеп болды. 1950 жылдардың аяғында де Голль барлық француз отарларына саяси және қаржылық тәуелсіздік ұсынды. Сен-Пьер мен Микелон Франция құрамында қалуды таңдады. 1965 жылы Сент-Пьер және Микелонда саяси көшбасшылық дағдарысы туындады. Франция Гвардия мобильдерінің қарулы күштерін жіберді. Бұған жауап ретінде Сен-Пьер мен Микелон тұрғындары жергілікті істерге араласуына наразылық білдіріп, үш күндік жалпы ереуіл ұйымдастырды. Аралдар 1976 жылы Францияның толықтай теңізден тыс департаментіне айналды. Бұл мәртебе 1985 жылы өзгертілді және аралдар АҚШ қысымымен ерекше мәртебеге ие аумақ (collectivité territoriale à statut particulier) болды. 2003 жылғы конституциялық реформадан кейін ол collectivité d'outre mer болды, бірақ collectivité territoriale de Saint Pierre et Miquelon деген ерекше атауын сақтады. Канада 1970 және 1980 жылдары Ньюфаундленд маңында балық аулауды азайтуға тырысты, өйткені балық популяциясына үлкен зиян келтіреді деп қорықты. Француздар "Кодришалық крест жорығы" арқылы жауап берді және тыйым салынған жерлерде балық аулады. Канада үкіметі француз балық аулау кемелерін тексеріп, кейбір балықшыларды түрмеге қамады. 1994 жылы Франция мен Канада Сент-Пьер мен Микелондағы балық аулау саласын қысқарту туралы өзара келісімге келді. Құқық қорғау органдарының қызметкерлерін қатты үрейлендірген жағдай, Сент-Пьер мен Микелоннан Ньюфаундлендке алкоголь мен темекі контрабандасы жалғасуда. Бұл заңсыз сауданың ұзақ тарихы мен дәстүрі бар. Бұл жағдайға жергілікті экономиканың құлдырауы да себепші. Осы кезде Сен-Пьер және Микелон Францияның Солтүстік Америкадағы бұрын кең көлемді иеліктерінің жалғыз қалдығы болып табылады. Олар әрқашан балық аулау орталығы ретінде маңызды болды, өйткені Ньюфаундлендтің Grand Banks-тен, әлемдегі ең бай балық аулау аймақтарынан оңай жүруге болады. Алайда олар француз үкіметінің көмегімен экономикасын туризм және басқа да салаларға қарай баяу әртараптандыруда. Еуропалық Одақ пен Франция арасындағы келісімнің нәтижесінде 2002 жылы еуро Француз Гвианасы, Реюньон, Сен-Пьер және Микелон, Гваделупа, Мартиника және Майотта француз теңізден тыс аумақтарының заңды валютасына айналды. COVID-19 ауруының 2020-2023 жылдары Сент-Пьер мен Микелонға әсер еткен.