Кіріспе
Аяқ сүйектерінің тарсал және метатарсал сүйектеріндегі жүк көтергіш қисықтар Аяқ сүйектерінің аркалары, тарсал және метатарсал сүйектерінен құрылған, байламдар мен суырлармен күшейтілген, аяқтың тік тұрыста дененің салмағын ең аз салмақпен ұстауына мүмкіндік береді. Олар бойлық және көлденең доғалар болып бөлінеді.
The arches of the foot, formed by the tarsal and metatarsal bones, strengthened by ligaments and tendons, allow the foot to support the weight of the body in the erect posture with the least weight. They are categorized as longitudinal and transverse arches.
Ұзындығы бойынша доғалар
Аяқтың бойлық доғаларын медиалдық және бүйірлік доғаларға бөлуге болады.
Орталық доға
Ортаңғы арка бүйірлік бойлық аркадан жоғары. Ол кальканейден, тальдан, navicularдан, үш клинописьтен (орталық, аралық және бүйірлік) және бірінші, екінші және үшінші метатарсальдан тұрады.
Клиникалық маңызы
Жалпы, ерлер арасында бұрышты аяқтар жиі кездеседі, ал зерттеулер көрсеткендей, әйелдер ерлерге қарағанда көбірек жалпақ аяқпен жүреді. Аяқтары қисық әйелдер жүктілікке ұшырайды және олардың қисық аяқтары тегістелуі мүмкін, өйткені эстроген сияқты әйел жыныстық гормондарының өсуі аяқтардың суырларын жұмсақ және демалуға әкелуі мүмкін, олардың қисық аяқтары тегістеледі. Адамның бойлық және көлденең доғасының анатомиясы мен пішіні сол адамның зақымдану түрлерін анықтайды. Адамның қасбеті navicular сүйекінің биіктігімен анықталады. Ұзындықтағы доғалардың құлдырауы "жаппақ аяқ" деп аталады. Ұзындыққа қарай төменгі қапсырмасы бар адам аяғы ішке қарай бұрылатын немесе дөңгелектелген жағдайда тұрып, аяғымен жүре алады. Бұл адамды өкпе, арка және тұяқ фасциті ауруларына бейім етеді. Сондай-ақ, аяғы жалпақ адамдарға саусақтарына салмақ түсіретін жаттығуларды орындау қиынға соғады. Ұзын бойлы қақпақтары бар немесе кавус аяғы бар адамдар аяқтары сыртқа қарай бұрылатын немесе дөңгелейтін күйде аяқтарымен жүруге және тұруға бейім. Биік аркалар да таман фасциатына әкелуі мүмкін, өйткені олар таман фасциясын таянды сүйегінен немесе өкше сүйегінен алыстатып жібереді. Сонымен қатар, биік немесе төмен аркалар аяқ жамбас жамбасының қабырғасын қағып алу қаупін арттырады, өйткені аяқ жамбасының алдыңғы жамбасы аяқ жамбасын жерге тигізбеу үшін көбірек жұмыс істеуі керек.
Эволюция және басқа жануарлар
Адам емес маймылдар (гиббон, горилла, орангутан, шимпанзе және бонобо) аяқтың бүйір жағында, яғни "қайтарылған" аяқпен жүруді ұстанады, бұл бұтақтарда жүрудің негізгі бейімделуін білдіруі мүмкін. Олардың аяқтарында бойлық доғалар жоқ деп жиі айтылады, бірақ екі аяқпен жүретін маймылдардың жасаған аяқ іздері, олар тікелей немесе жанама түрде өздерін қолдау және жылжыту үшін қолданатын қысымды көрсетуі керек, олар аяқ ортасының ортаңғы бөлігі астында төменгі аяқ қысымын көрсетеді. Алайда, адамның аяғы мен адамның ортаңғы бойлық доғасы аяқтың алдыңғы бөлігі аяқтың артқы бөлігінде ортаңғы бұрылыста бұрылуымен ерекшеленеді, сондықтан барлық аяқ бармақтары бір уақытта жерге жанаса алады, ал бұрылу өте айқын, сондықтан ең ортаңғы саусағы, үлкен саусағы немесе галлюкс (кейбір адамдарда екінші саусағы) жүру мен жүгіруде ең үлкен қозғалтқыш күшті қолдануға бейім. Бұл басқа маймылдарға қарағанда адамның аяғының "қайра бұрылуы" немесе салыстырмалы түрде сыртқа қараған көрінісін береді. Адам аяғының алдыңғы бөлігінің артқы бөлігінде қатты бұрылуы орташа бойлық доғаның биіктігін арттыруға бейім. Алайда, қазір аяқ киім киюдің де орташа бойлық доғаның биіктігін ерекшелендіретіндігі және орташа бойлық доғаның биіктігі әр адамда және әр түрлі жылдамдықтарда айтарлықтай өзгеретіндігі туралы айтарлықтай дәлелдер бар. Қазіргі заманғы адамда жоғары бүктелген аяқтардың болуы ұзақ қашықтыққа жүгіру үшін табиғи селекцияның нәтижесі. Екінші жағынан, біздің үлкен маймыл туыстарымыздағы қасқырсыз аяқтардың бастапқы белгісі олардың ағаш өмір салтының бөлігі ретінде ағаш бұтақтарын ұстауға арналған таңдаудың арқасында сақталған. Маймыл аяғы мен адам аяғының арасындағы айырмашылық ертедегі адам ата-бабасы Ардипитек Рамдидуспен басталды, ол күшті плантарлық тіннің дамуы кезінде, ол шынайы арканың дамуынан бұрын ертедегі жер бетіндегі қозғалыс күшін қолдады. Алайда, скелеттің бойлық доға құрылымының өзі австралопитек afarensis салыстырмалы түрде төмен бойлық доғаны (қазіргі адамдармен салыстырғанда) және оны қоса жүретін көлденең доғаның алғашқы белгілерін дамыта бастағанға дейін дамымай қалды. және Кенияның Илерет қаласында Homo erectus ergaster-ге жататын қаз-қалпында сол кездегі қазба іздері табылған.