Кіріспе

Омыртқалы жануарларда кездесетін анатомиялық құрылым. Аяқ (аяқтар) – көптеген омыртқалы жануарларда кездесетін анатомиялық құрылым. Ол салмақты көтеріп, қозғалуға мүмкіндік беретін аяқтың соңғы бөлігі болып табылады. Көптеген аяқтары бар жануарларда аяқ – аяқтың соңғы бөлігінде орналасқан, бір немесе бірнеше сегменттерден немесе сүйектерден тұратын жеке орган, көбінесе тырнақтармен және/немесе қанатымен жабдықталған.

Қақпақтар

Адам аяғы екі бойлық доғасы және аяқ сүйектерінің бір-бірімен байланысқан пішіні, берік байланыстар мен қозғалыс кезінде бұлшық еттердің тартылуы арқасында сақталанатын көлденең доғаға ие. Салмақ түсірілгенде және аяқтан алынғанда осы доғалардың шағын қозғалмалылығы жүру мен жүгіруді энергия тұрғысынан тиімді етеді. Аяқ іздерінде көрініп тұрғанындай, медиалды бойлық доға жерден жоғарырақ иіліп тұрады. Бұл доға өкіл сүйектен басталып, "кілт" рөлін атқаратын тобық сүйегінен және үш медиалды метатарсал сүйекке дейін созылады. Ал, латеральды бойлық доға керісінше, өте төмен. Кубоид сүйек оның тірегі болып табылады және салмақтың бір бөлігін өкіл сүйегіне және бесінші метатарсал сүйектің дистальды бөлігіне қайта бағыттайды. Екі бойлық доға тарсометатарсал буындар арқылы өтетін көлденең доғаның тіректері қызметін атқарады. Аяқ тамырлары мен байланыстарға шамадан тыс жүктеме түскенде доғалардың құлауы немесе жалпақ табан пайда болуы мүмкін.

Бұлшықеттер

Аяққа әсер ететін бұлшық еттерді сыртқы бұлшық еттерге, яғни төменгі аяқтың алдыңғы немесе артқы жағынан басталатындарға, және ішкі бұлшық еттерге, аяқтың үстіңгі немесе табанынан басталатындарға бөлуге болады.

Сыртқы

Тізе бунағы бұлшығынан басқа, аяқтың төменгі бөлігінен басталатын барлық бұлшық еттер, аяқ сүйектеріне бекітіледі. Тібіет және шыбық сүйектері мен аралық қабықша, бұлшықеттерді алдыңғы және артқы топтарға бөліп, олар өз кезегінде кіші топтар мен қабаттарға жіктеледі.

Алдыңғы топ

Экстенсорлық топ: алдыңғы тібік бұлшықегі тібіктің проксимальді жартысынан және сүйек аралық мембранадан басталып, бірінші саусақтың тарсометатарсальды буынының жанында бекітеді. Салмақ көтермейтін аяқта, алдыңғы тібік бұлшықегі аяқты жоғары иілтеді және оның медиальді жиегін көтереді (супинация). Салмақ көтеріп тұрған аяқта, ол аяқты аяқтың артқа қарай жылжитады, мысалы, шапшаң жүргенде. Ұзын саусақтарды кеңейтуші (extensor digitorum longus) бүйірлік тібік сопақшасының латеральді жағынан және фибула бойымен басталып, екіншіден бесінші саусақтарға және бесінші метатарсальға жақын бекітеді. Ұзын саусақтарды кеңейтуші алдыңғы тібік бұлшықегіне ұқсас әрекет етеді, бірақ ол сонымен қатар саусақтарды да жоғары иілтеді. Ұзын басаңқұрлы бұлшық (extensor hallucis longus) фибуланың медиальді жағынан басталып, бірінші саусаққа бекітеді. Ол үлкен саусақты жоғары иілтеді, сондай-ақ, жүктеме түспеген аяқта білезік буынына да әсер етеді. Салмақ көтеріп тұрған аяқта ол алдыңғы тібік бұлшықегімен ұқсас әрекет етеді. Перонеялық топ: ұзын перонеяль бұлшықегі (peroneus longus) фибуланың проксимальді бөлігінен және одан төмендегі қысқа перонеяль бұлшықегінен (peroneus brevis) басталады. Олардың екі жілігі бірге бүйірлік тоқпанның артынан өтеді. Дистальді бөлігінде, ұзын перонеяль бұлшықегі бірінші тарсометатарсальды буынына бекітуге жету үшін аяқтың табан жағынан өтеді, ал қысқа перонеяль бұлшықегі бесінші метатарсальдың проксимальді бөлігіне жетеді. Бұл екі бұлшықет ең күшті пронаторлар болып табылады және табанды иілуге көмектеседі. Ұзын перонеяль бұлшықегі сонымен қатар доға сияқты, аяқтың көлденең күмбезін нығайтады.

Арғы топ

Артқы аяқ бұлшық еттерінің беткі қабатын трицепс сурае мен плантарис құрайды. Трицепс суреі солеус және гастрокнемнің екі басынан тұрады. Гастрокнемнің бас жамбас сүйегінде, кондильдерге жақын жерде басталады, ал солеус тібік сүйегі мен фибуланың жақын орналасқан дорсальді бөліктерінен басталады. Бұл бұлшықеттердің шеміршектері Ахилл шеміршегі ретінде өкше сүйегіне бекітіледі. Платарис жамбас сүйегінде, гастрокнемнің латеральді басына жақын жерде басталады, ал оның ұзын шеміршегі Ахилл шеміршегіне медиальді жағынан еніп орналасады. Трицепс сурае – негізгі табан иілгіш. Оның күші балет биінде ең анық байқалады. Ол тек тізе созылғанда толыққанды жұмыс істейді, себебі тізе бүгілгенде гастрокнем қысқарады. Жүріс кезінде ол өкшені көтерумен қатар, плантарис көмегімен тізені де иіледі. Артқы бұлшықеттердің терең қабатында, тібік артқы бұлшық еті жамбас аралық мембрананың артқы жағынан және іргелес сүйектерден басталып, аяқ табанында екі бөлікке бөлініп, тарсыққа бекітеді. Салмақ көтермейтін аяқта ол табан иілуін және пронацияны тудырады, ал салмақ көтерген аяқта өкшені тізеге жақындатады. Ұзын басаң еті фибуланың артқы, латеральді жағынан басталады, ал оның салыстырмалы түрде қалың еттік бөлігі флексор ретинакулумына дейін төмен қарай созылады, онда ол аяқ табанының бойымен бірінші саусақтың дистальді фалангасына дейін жетеді. Поплитеус та осы топқа кіреді, бірақ тізе артындағы көлбеу бағытымен аяққа әсер етпейді.

Ішкі

Аяқтың үстіңгі жағында экстенсор дигиторум брейвистің және экстенсор галлюцис брейвистің шекелері ұзақ экстенсор шекелері жүйесінің тереңінен өтеді. Екеуі де өкше сүйегінде басталып, біріншіден төртінші саусақтардың дорсальді апоневрозына дейін созылады, соңғы екі буыннан кейін. Олар саусақтарды дорсифлексиялайды. Қолдың ішкі бұлшықеттеріне ұқсас, аяқ табанында үш топ бұлшықет бар: бірінші және соңғы саусақтардың бұлшықеттері және орталық топ: үлкен саусақтың бұлшықеттері: абдуктор галлюцис табанның шетімен, өкше сүйегінен бірінші саусаққа дейін созылады. Оның шекелерінің астынан ұзын иілгіштердің шекелері тарс канал арқылы өтеді. Абдуктор галлюцис – абдуктор және әлсіз иілгіш, сонымен қатар аяқтың доғасын сақтауға көмектеседі. Флексор галлюцис брейвис медиалды клиновидті сүйекте және оған байланысты байламдар мен шекелерде басталады. Балет биінде маңызды рөл атқаратын табанның күшті иілгіші. Бұл екі бұлшықет екі баспен, бірінші метатарсофалангеальді буынға проксимальды және дистальды жағынан бекітіледі. Адуктор галлюцис осы топтың бөлігі, бірақ ол бастапқыда жеке жүйе құраған (қарсыласты қараңыз). Оның екі басы бар: көлбеу бас ортаңғы аяқтың орталық бөлігінен көлбеу басталады, ал көлденең бас бесіншіден үшінші саусақтың метатарсофалангеальді буындарынан басталады. Екі бас та бірінші сан сүйегінің бүйірлік сезамоидты сүйегіне бекітіледі. Адуктор галлюцис табан доғаларының кернеуін қамтамасыз етеді, сондай-ақ үлкен саусақты адукциялайды және проксимальді фалангты табанға иілтуі мүмкін. Кішкентай саусақтың бұлшықеттері: өкше сүйегінен кішкентай саусақтың проксимальді фалангасына дейін созылатын абдуктор дигити миними аяқтың шетін құрайды және кішкентай саусақтың бұлшықеттерінің ең үлкені болып табылады. Бесінші метатарсальдың түбінен басталатын флексор дигити миними абдуктормен бірге бірінші фалангаға бекітіледі. Көбінесе жоқ болатын оппонент дигити миними кубоидты сүйекке жақын орналасқан және бесінші метатарсаль сүйегіне бекітіледі. Бұл үш бұлшықет аяқтың доғасын қолдауға және кішкентай саусақты табанға иілтуге қатысады. Орталық бұлшықет тобы: төрт люмбрикал флексор дигиторум лонгустың шекелерінің медиалды жағынан басталып, проксимальді фалангалардың медиалды жиектеріне бекітіледі. Платар квадраттысы өкше сүйегінің бүйірлік және медиалды жиектерінен екі талшықпен басталып, флексор дигиторум шекелерінің бүйірлік жиегіне еніп кіреді. Ол сондай-ақ флексор аксессориус деп те аталады. Флексор дигиторум брейвис өкше сүйегінің астында басталады және оның үш шекесі екіншіден төртінші (кейде бесінші) саусақтың ортаңғы фалангаларына бекітіледі. Бұл шекелер бекітілуінен бұрын бөлінеді және флексор дигиторум лонгустың шекелері осы бөліністерден өтеді. Флексор дигиторум брейвис ортаңғы фалангаларды иілтеді. Кейде ол жоқ болады. Саусақтардың арасында дорсальді және плантальді аралық бұлшықеттер метатарсальдан екіншіден бесінші саусақтың проксимальді фалангаларына дейін созылады. Плаантальді аралық бұлшықеттер адукциялайды, ал дорсальді аралық бұлшықеттер осы саусақтарды абдукциялайды, сондай-ақ метатарсофалангеальді буындарда табанға иілтеді.

Қоғам және мәдениет

Адамдар әдетте сыртқа шыққанда қауіптерден қорғану үшін аяқ киім немесе оған ұқсас нәрсе киеді. Аяқ киім киюге болмайтын бірнеше жағдай бар. Кейбір адамдар үйге аяқ киіммен кіруді жөнсіздік деп есептейді, ал маори мараесіне тек қана жалаңаяқ кіру керек. Аяқ фетишизмі – ең көп таралған сексуалдық фетиш.

Басқа жануарлар

Қап – сүтқоректілердің, әдетте төрт аяқты жануарлардың, тырнақтары немесе тырнаулары бар жұмсақ аяғы (мысалы, мысық немесе иттің қабы). Қатты аяқ – тырнақ деп аталады. Жылжу стиліне қарай жануарлар плантиградты (табанмен жүру), дигитградты (саусақтармен жүру) немесе унглиградты (тырнақпен жүру) деп жіктеуге болады. Метатарсал сүйектер – адам аяғының негізгі бөлігін құрайды, ал ірі жануарлардың аяғының бір бөлігін, кіші жануарлардың қабының бір бөлігін құрайды. Метатарсал сүйектердің саны жылжу тәсілімен тікелей байланысты, көптеген ірі жануарлардың саусақтары екіге (бұлан, сиыр, қой) немесе бірге (ат) дейін азаяды. Аяқ және қаптың метатарсал сүйектері, әсіресе, адам қолымен салыстырғанда тығыз орналасқан, онда бас бармақтың метакарпаль сүйегі метакарпустың қалған бөлігінен бөлінеді.

Метафоралық және мәдени қолданысы

"Аяқ" сөзі ежелгі ағылшын тілінде "сызықтық өлшем" ретінде қолданылған (нақты ұзындығы уақыт өте келе өзгерген), бұл ер адамның аяғының ұзындығы деп есептелген. Осы мағынада көпше түрі көбінесе "аяқтар" болып келеді. Қазіргі дюйм мен фут 12 ғасырдағы өлшемдерден туындаған. "Аяқ" сөзі музыкалық мағынада да қолданылады; "метриялық аяқ" (соңғы көне ағылшын тілінен, латын тіліндегі *pes*, грек тіліндегі *pous* сөздерін осы мағынада аудару) көбінесе аяқтың бір көтерілуін және бір түсуін білдіреді: біреулер уақытты ұстау үшін, енді біреулер билеу үшін қолданады. "Аяқ" сөзі орта ағылшын тілінде "адам" деген мағынада да қолданылған (шамамен 1200 жыл). "Ең жақсы аяғыңды алға қою" деген тіркес 1849 жылы алғаш рет тіркелген (Шекспирде бұрыннан "жақсырақ аяқ" туралы айтылған, 1596 жыл). "Аяғыңды аузыңа салу" (ауызға тидіру), яғни "ақымақтық айту" деген тіркес 1942 жылы алғаш рет қолданылған. "Бір нәрсенің аяғына кіру" деген тіркес, яғни "жағдайды нашарлату" мағынасында 1823 жылы қолданылған. "Аяқ босап жүру" сөзі алғаш рет 1690 жылдары қолданылды, "аяқты еркін қозғау, шектелмеу" мағынасында; ал "қалауынша әрекет етуге еркін" деген бейнелі мағынасы 1873 жылы қолданыла бастады. "Аяқ босап жүру" сияқты, "жазық табан" сөзі бастапқыда сөзбе-сөз мағынасында қолданылған (1600 жылы "жазық табаны бар" дегенді білдірген), бірақ 1912 жылы "дайынсыз" деген мағынаны алған (АҚШ бейсбол жаргоны).