Кіріспе

Жоғарғы Карниоладағы басты партизандық бөлімше 1941 жылдың тамызында құрылған Канкар батальоны болды, ол немістерге қарсы бірқатар іс-қимылдарды жүргізді, оның ішінде Бегуньедегі гестапоның бас кеңсесінен тұтқындарды босатуға сәтсіз әрекет жасады. 11 қаңтарда жергілікті словендіктердің көмегімен немістер ауылға кіре алды. Сол күні кешке шаршаған партизандар ауылды тастап, Еловица тауына қарай кері қашуға мәжбүр болды, ал кейбір Дражгоше тұрғындары оларға қосылды. Басқалары Дражгошеге бару партизандардың Ровте мен Паша Равандағы немістерге қарсы шайқастарынан кейін қарастырылған бірнеше нұсқалардың бірі екенін атап өтті және олар ауылға келген кезде жергілікті тұрғындарға немістерге олардың бар екендігі туралы хабарлауға рұқсат еткенін атап өтті.

Салдары

Дражгоше шайқасынан екі күн өткен соң неміс әскерлері Мошень жайылымындағы (Мошеньска планина) партизандар взводына шабуыл жасады. 13 сағаттық ұрыста 12 партизан қаза тауып, 5 жарақат алған. Дражгоше шайқасынан кейін неміс әскерлері 41 ауылды өлтірді, оның ішінде 21 жаран Jelenšče, 18 адамды өлтірді (олардың ішінде 7 бала 18 жасқа толмаған, оның ішінде екі 11 жасар және 13 жасар). Олар қашып құтылуға тырысқан тағы екі адамды өлтірді, сонымен қатар 3 жасар қызды өлтірді, неміс сарбазы бейбіт тұрғындар толы жертөлеге граната лақтырып жіберді. Келесі күні кешке дейін бұрын қашып кеткен тағы 18 ер адам қаза тапты, үйлер тоналып, ауыл өртенді. 1942 жылдың ақпан айында немістер бүкіл ауылды жарылғыш заттармен қиратып, соғыстың соңына дейін ауылға кіруге тыйым салды. Неміс жұртшылығының ауылды қирату және әйелдер мен балаларды концлагерлерге жіберу туралы мәлімдемесі, бұл ауыл тұрғындары партизандардың бар екендігін хабарламағаны үшін болды, бұл анық өтірік болды, өйткені ауыл тұрғындары партизандардың бар екендігін партизандардың мақұлдауымен хабарлаған, сондықтан олар жауапты болмайды. Германияның мәлімдемесі жасалған жазалау шараларын санап өткен соң, Жоғарғы Карниоланың барлық тұрғындарына мынадай қатаң ескертумен аяқталды: "Бізге қарсы шыққан әркім өлім жазасына кесіледі". Соғыстан кейін ауылда бірқатар ескерткіштер тұрғызылды, соның ішінде: 1) шіркеу алдындағы ескерткіште немістер атып өлтірген 41 тұтқынның есімдері, сонымен қатар 1942-1945 жылдар аралығында партизандар ретінде қаза тапқан 16 дражгош тұрғындары; 2) партизандар ардагерлері қауымдастығы тұрғызған, немістер сол жерде өлтірген 18 дражгош тұрғындарына арналған шіркеудегі ескерткіш; 3) партизандар ардагерлері қауымдастығы тұрғызған, шайқастан кейін немістер өлтірген 21 дражгош тұрғындарына арналған Jelenšče ескерткіші; 4) шіркеудің зиратында ескерткіш, онда тұтқындар мен партизандар жалпы қабірге ауыстырылғанға дейін жерленген; 5) 40 тұтқын мен 8 партизан жерленген үлкен ескерткіш.

Түсіндірме

Дражгоше шайқасы туралы хабар АҚШ-қа тарады, онда ол оккупацияланған Еуропадағы ерлік әрекет ретінде мадақталды. Бұл шайқас коммунистік дәуірде және қазіргі Словенияда атап өтілді. Құрбан болған партизандар мен ауыл тұрғындарына арналған алғашқы шағын ескерткіш 1947 жылы тұрғызылды. Партизандар мен ауыл тұрғындарымен сұхбаттасу негізінде 1971 жылы Иван Ян Дражгоше шайқасы туралы танымал кітап жазды, ол оқиғаға көбірек көңіл бөлді, ал 1976 жылы тоғыз құлаған партизан мен 41 өлім жазасына кесілген азаматтарға арналған үлкен ескерткіш тұрғызылды; өлім жазасына кесілген ауыл тұрғындарына арналған тағы үш ескерткіш тұрғызылды. Ұрыстан кейін бірнеше онжылдықтар өткеннен кейін, неміс құрбандарын әртүрлі словендік көздер асыра бағалады, қате келтіріп, кез-келген жерде кем дегенде 100 неміс қаза тапқан және жарақат алған. Ян жүздеген неміс құрбандары бар екенін, немесе кем дегенде 100 өлген және 200 жарақат алған, және ол немістер өздерінің шығындары туралы ақпаратты жасырып отырғанын бірнеше рет мәлімдеді, неміс құжаттары қол жетімді емес екенін және неміс шығындары туралы нақты деректер жоқ екенін атап өтті. 1955 жылы бір ауыл тұрғыны Dražgoše-де неміс сарбаздары 1200 адамның өлгенін немесе партизандардың бірде-бір зардап шекпегенін айтты. Немістердің 27 өлгені мен 42 жарақаттануының нақты саны тек 1980-ші жылдары ғана, тиісті неміс тарихи құжаттары қол жетімді болған кезде анықталды. Бұл шайқас Словения тәуелсіздігін жариялап, демократияны енгізгеннен кейін де жоғары бағаланды. Словения президенті Данило Тюрк Дражгоше шайқасын словен ұлтының "ең үлкен моральдық жеңісі" және 2008 жылы "өз ұлтының болашағы үшін жауапкершіліктің жеңісі" деп сипаттады. Ол бұл Словенияның тәуелсіз ел болуына негіз болатынын айтты. Дражгошеде жыл сайын шайқасты еске алу рәсімі өткізіледі, оған мыңдаған адам қатысады, соның ішінде Словения президенті мен басқа да жоғары басшылар. Словенияның кейбір сыншыл түсіндірмешілері еске алуды "культ" деп сипаттады. Франц Кавчич, Дражгоше қаласының ұзақ уақыт тұрғыны, жауынгерлік соғысты бастан өткерді, жақында соғыстың және одан кейінгі оқиғалардың жеке есебі туралы жеке есеп берді. Оның айтуынша, партизандарды ауылға шақырған жанкүйерлер, кейінірек ауыл тұрғындарының өтініші бойынша кетуден бас тартты. Партизандар алғашқы шайқастан кейін кері шегінді. Содан кейін немістер оның әкесі мен 18 еркек ауылды адамды діни қызметкердің үйіне алып барып, тірідей өртеп жіберді. Немістер 10 жасар Кавчич пен оның анасын, 60 әйел мен баланы тірідей өртеп жіберуді көздеді, бірақ жергілікті лауазымды адам оларды бұған көндірді. Оның орнына немістер әйелдер мен балаларды және аман қалған ерлерді қуып жіберіп, түрмеге жапқан, ауылды өртеп, содан кейін жарылғыш заттармен жарылқаған, кейіннен шіркеуді де жарылқауға оралған. 1945 жылдың тамызында жаңадан құрылған коммунистік Югославия мемлекетінің үкімет министрі Dražgoše ауылына барып, сол кездегі бірнеше тұрғындарға ауылды қайта құру жоспарын ұсынды. Министр мемлекет тарапынан екі үлкен пәтер үйі мен екі қоғамдық қора салынып, қалған жерді жалпы жайылымға айналдыруды ұсынды. Ауыл тұрғындары жеке үйлерді қайта салу үшін үкіметтен қаражат күтті. Кездесу бір ашуланған ауыл тұрғыны үкімет өкіліне түкіріп тастағаннан кейін аяқталды. Ауыл тұрғындары 1949 жылдан 1960 жылға дейін Dražgoše-ді мемлекеттік қолдаусыз қайта салды, оны соғыстан кейін құрған кооперативтік пилорама кәсіпорнының табыстарымен қаржыландырады. Мемлекет ауылға жол салу туралы уәдесін орындамады. Кавчич атап өткендей, еске алу туралы тұрғындардың көзқарасы әртүрлі, ауыл тұрғындары бұл мәселеге байланысты екі "лагерге" бөлінді. Басқа бір көзқарас неміс католик діни қызметкері Рудольф Безельге қатысты құжаттарда көрсетілген. Ол немістердің барлық словен діни қызметкерлері мен басқа да зиялыларды жоғарғы Карниоладан қуып жібергенінен кейін Австрия шіркеуі оны жоғарғы Карниолаға жіберді. Беселді шайқастан 10 күн бұрын Дражгошеге жерлеу рәсімін өткізуге шақырды, онда жергілікті партизандар болды, ол "олар мені құрметпен қарсы алды" деп атап өтті. Ол соғысқа қатыспауға тырысты, сондықтан партизандар оған Жоғарғы Карниоладағы көптеген діни қызметкерлері бос болған приходтардағы сенушілерге қызмет көрсету үшін сапарға шығуға рұқсат берді. Ол немістер өлтірген 41 дражгошелік ауылды жасырын түрде жерлеген діни қызметкер, кейіннен немістер оны жарылқағанға дейін алтын жапырақты құрбандық үстелде...