Кіріспе

Америка жазушысы Амин Рихани (Амин Фарис Антун ар Рихани) (Амин Алрихани / ALA LC: Amīn ar Rīḥānī; Фрейке, Ливан, 24 қараша 1876 13 қыркүйек 1940), ливандық-америкалық жазушы, зиялы және саяси белсенді. Ол сондай-ақ Солтүстік Америкадағы араб эмигранттары дамытқан махжар әдеби қозғалысының басты тұлғасы және араб ұлтшылдығының алғашқы теоретигі болды. Ол 1901 жылы Америка азаматы болды.

Алғашқы жылдары

Амин Рихани 1876 жылы 24 қарашада Ливан тауындағы Фрейкеде дүниеге келген. Рихани алты баланың бірі және ливандық марониттік шикі жібек өндірушісі Фарес Риханидің үлкен ұлы. 1888 жылы әкесі ағасы мен Әминді Нью-Йоркке жіберді; ол бір жылдан кейін соларға ерді. Он бір жасар Аминді ағылшын тілінің негізгі қағидаларын үйренетін мектепке орналастырды. Оның әкесі мен ағасы Манхэттеннің төменгі бөлігіндегі шағын жертөледе саудагер болып қалыптасқандықтан, көп ұзамай ағылшын тілінде оқи алатын және жаза алатын көмекші қажет екенін сезінді. Сондықтан да бала мектептен алынып, бас хатшы, аудармашы және бухгалтер болып жұмыс істеді. Осы уақыт аралығында Амин американдық және еуропалық жазушылармен танысады. Ол Шекспир, Гюго, Дарвин, Хаксли, Спенсер, Уитман, Толстой, Вольтер, Торо, Эмерсон және Байронның еңбектерімен танысты. Аминде сөзге шешендікке деген табиғи таланты бар еді, ал 1895 жылы жасөспірім сахна қызуынан ұшып, Генри Жевет басқарған гастрольдік қор компаниясына қосылды (кейін Бостонда өзінің театры болды). Сол жылдың жазында труппа Миссури штатының Канзас-Сити қаласында қалады, сондықтан ысырапшыл бала әкесіне оралады. Алайда ол бизнеске қайта қосылу үшін емес, әкесінің кәсіби мансап үшін тұрақты білім беруін талап ету үшін оралды. Олар оның заңгер болу керектігіне келісті. Осы мақсатта ол бір жыл бойы түнгі мектепте оқып, регенттік емтихан тапсырып, 1897 жылы Нью-Йорк заң мектебінде оқыды. Өкпе инфекциясы оның оқуын тоқтатты, ал бірінші жылдың соңында әкесі оны Ливанға сауығып келуге жіберді. Өз еліне оралғаннан кейін ол діни мектепте ағылшын тілін үйретуді бастады, ал оның орнына классикалық араб тілі оқытылды. Рихани араб ақындарымен алғаш рет 1897 жылы танысады. Бұл ақындардың арасында Әбу Аля әл Махари болды, оны Әмин Омар Хайямның басында жүргенін анықтады. 1899 жылы ол Нью-Йоркке оралды, ол Аль Маарридің кейбір кварталдарын ағылшын тіліне аударуға шешім қабылдады. Алғашқы нұсқасы 1903 жылы жарық көрді. Ол ағылшын тілінде жазуды бастады, ливандық тарихшы Самир Кассирдің айтуынша, "өз тілінен бас тартпай ағылшын тілінде жариялаған алғашқы араб болды". Осы кезеңде ол Нью-Йорктегі бірнеше әдеби және көркем қоғамдарға, мысалы Американың Поэзия қоғамына және Плеядалар клубына қосылды. Сондай-ақ Нью-Йоркте жарық көрген араб тіліндегі "Әл Худа" күнделікті газетінің тұрақты мүшесі болды. Ол әлеуметтік дәстүрлер, дін, ұлттық саясат және философия туралы жазды. Осылайша ол екі әлемді біріктіретін әдеби мансабын бастады. 1902 және 1903 жылдары араб тілінде алғашқы екі кітабын жариялады. 1905 жылы туған жеріне, тауға оралды. Алты жылдық жалғыздық кезеңінде араб тілінде екі томдық очерктер, аллегориялар кітабы, бірнеше әңгімелер мен пьесалар жариялады. Рихани американдық ақын Уолт Уитменнің ықпалына түсіп, араб әдебиетінде прозалық поэзияны енгізді. Оның жаңа стильдегі поэзиясы 1905 жылы жарық көрді. Бұл жаңа ұғым араб әлемінде өркендеп, Риханидің 1940 жылы қайтыс болғаннан кейін және 20 ғасырдың екінші жартысында араб поэзиясының көшбасшысы болды. Сонымен қатар ол Сирия протестанттық колледжінде (кейін Бейрут американдық университеті) және Ливан мен араб әлеміндегі басқа да бірнеше институттарда, сондай-ақ Алеппо, Каир, Дамаск, Иерусалим және басқа қалаларда дәріс берді. Ол басқа да ұлттық басшылармен бірге өз елін түрік билігінен азат ету үшін жұмыс істеді. 1910 жылы ол "Ар риханият" атты кітабын жариялады. Ар Риханияттың нәтижесінде Египет БАҚ-тары оны "Фрейк философы" деп атап кетті. Таудағы жалғыздықтың осы кезеңінде Халид кітабы жазылды және кейін 1911 жылы Нью-Йоркке оралғаннан кейін жарияланды. Ливандық-араб жазушысы жазған алғашқы ағылшынша романның суреттерін Халил Жибран берген. Риханидің құрметіне "Халид кітабының" жарық көруіне арналған қонақ үй өтті және Нью-Йорктің Плеядалар клубының президенті оны лавр гүлшоғырымен тәждейді.

Араб және ағылшын тілдерінде жазған жазушысы

1910-1922 жылдар аралығында Рихани әдеби өмірге белсене араласып, сонымен бірге саяси жұмысты жалғастырды. Әдебиет саласында ол ағылшын және араб тілдерінде жазуын және жариялауларын жалғастырды. Сол кезеңде жарық көрген кітаптарының арасында: Ағордың лилиясы, ағылшын тілінде роман, араб тілінде (қайта жазылған), Осман империясы кезінде әйелдің (Мариамның бейнесі) қысымын сипаттайды, Джихан, бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Левант әйелдерінің рөлі туралы ағылшын тілінде роман, Лузумият, Аль Маарридің араб поэзиясын Риханидің кіріспесімен ағылшын тіліне аудару, батыс ақыл-ойына осы ақынның маңыздылығын атап өтті, Көрнектің жолы, ағылшын тілінде эсселер, Шығыс пен Батыс туралы ән, Мистиканың әндері, ағылшын тіліндегі поэзия, Большевизмнің шығу тегі, социалистік қозғалыстардың араб тегі туралы ағылшын тіліндегі саяси талдау, Арахи Ранияның жаңа томдары, араб тіліндегі философиялық және әлеуметтік эсселер. 1916 жылы Амин американдық суретші Берта Кейске тұрмысқа шықты. Ол Париждегі Матисс, Пикассо, Сезанн және Деран тобының және Мидидің құрамына кірді. Берта Ливанға 1953 жылы (Амиен қайтыс болғаннан кейін он үш жыл өткен соң) барып, Фрейкеде Риханидің ағасы Альберттің отбасында тұрады. 1970 жылдың 29 шілдесінде Берта Нью-Йоркте 91 жасында қайтыс болды. Ол өзінің денесін өртеп, күлін күйеуінің жанында көму үшін Фрейкеге жіберуді өтінді. Бертаның немересі Салли Сторч та кәсіби суретші болды. Амин әйелі Бертамен 1917 жылы Папа Бенедикт XV-ге барды. Рим папасы Бірінші дүниежүзілік соғысты тоқтатуға және соғысып жатқан әскерлер арасында әділ бейбітшілік орнатуға шын жүректен мүдделі болды. Сол жылы Амин Палестина ісі бойынша АҚШ-тың бұрынғы президенті Теодор Рузвельтпен кездесті. 1919 жылы Риханиден Гаагадағы бейбітшілік конференциясында араб мүдделерін білдіруді сұрады. 1921 жылы ол Вашингтондағы қару-жарақты қысқарту конференциясының жалғыз Таяу Шығыс мүшесі болды. Сол жылдары ол Нью-Йорктегі көптеген әдеби шеңберлерге қосылды, олардың ішінде авторлар клубы бар. Сол уақытта ол араб тілінде тағы төрт кітап жариялады және Ливанда, араб әлемінде, АҚШ-тың шығыс және батыс жағалауларында және Канадада әлеуметтік реформадан бастап саясатқа дейінгі тақырыптарда көптеген баяндамалар жасады. Рихани араб-палестиндік мәселелерді қорғаған араб-американдық қозғалысқа да қатысты. Бұл іс-шараның басым бөлігі Палестинада жеке еврей мемлекетін қолдаған американдық сионисттік лоббидің өсіп келе жатқан ықпалына қарсы тұруға бағытталған. Ол осыған байланысты АҚШ-тың түрлі лауазымды адамдарымен кездесті және 1920-1930 жылдары араб-американдық, Палестиналық антисионизм қоғамы (кейін Араб ұлттық лигасы деп қайта аталды) атынан белсенді болды. Рихани америкалық сионисттік қозғалыстың жетекші тұлғаларымен ашық пікір алысты және саяси сионизмді сынға алатын көптеген мақалалар жариялады. Өмірінің соңғы сегіз жылында Амин Рихани қалған кітаптарын жазды, өзінің саяси, әдеби және философиялық іс-әрекеттерінде белсенді болды және бірнеше саяси көшбасшылармен, ақындармен, жазушылармен, ғалымдармен және суретшілермен тығыз қарым-қатынас жасады. Самир Кассир Бейруттың "мәдени ортамен және әлеммен" зияткерлік байланысқа түсуде Риханидің рөлін атап өтті. Амин Рихани 1940 жылы 13 қыркүйекте сағат 13:00-де Ливанның Фрейке қаласында 64 жасында қайтыс болды. Оның өлімінің себебі велосипедпен болған апат болды, ол бас сүйегінің бірнеше сынықтарынан жұқпалы жарақаттарға әкелді. Оның өлімі туралы хабар әлемнің көптеген жерлеріне тарады. Бұл Ливанда ғана емес, бүкіл араб әлемінде үлкен толқу тудырды. Ливан мен араб әлемінің белгілі ақындары, жазушылары және басқа да зиялыларымен бірге араб патшалары мен билеушілерінің және шетелдік дипломатиялық миссияларының өкілдері жерлеу рәсіміне қатысты. Ол Фрейкедегі Рихани отбасы кесенесінде жерленді. 1953 жылы, оның қайтыс болғаннан кейін он үш жыл өткен соң, оның ағасы Альберт оның мұрасына құрмет көрсету үшін Фрайкеде Амин Рихани мұражайын құрды.

Шолу

Рихани араб-американ әдебиетінің негізін қалаушы. Оның ағылшын тіліндегі алғашқы еңбектері араб әдебиетінің бастауы болып табылады. Ол ағылшын тілінде очерктер, поэзия, роман, әңгіме, көркемсурет сыншылары мен саяхат хроникаларын жазған алғашқы араб. Ол өзінің шығармаларын ХХ ғасырдың алғашқы он жылдығында АҚШ-та жариялады. Осы мағынада ол Таяу Шығыстың белгілі жазушыларының американ әдебиетінің бастауышы болып табылады. Рихани "Адаб әл-Маджар" (Көшпелі әдебиет) негізін қалаушы деп саналады. Ол араб немесе ағылшын тілінде толық әдеби шығармалар жазған және АҚШ-та (Нью-Йорк) жарияланған алғашқы араб. Оның еңбектері араб қайта өрлеуі мен қазіргі араб ой-пікірінде жетекші рөл атқарған қазіргі араб әдебиетінің бастауы болды. Риханидің "Ар риханият" (1910) атты араб тіліндегі очерктері оның негізгі философиялық және әлеуметтік сенімдері мен құндылықтарын растады, олар оның болашақ еңбектерінде көрініс тапты. Бұл сенімдер осы еңбектің эсселерінде қарастырылған: Мен кіммін, Діни толеранттылық, Бруклин көпірінен, Ұлы қала, Біздің заманымыздың рухы, Тіл рухы, Үмітсіздік көктемінде, Фрейк алқабы, Жалғыздық туралы, Этика, Өмірдің құндылығы, Өмірдің жүріс-тұрысы, Оңтайлылық, Шашылған шындық, Үш жақты даналық, Ең жоғары пайғамбар, Болашақтың жағдайы Бұл кітап Риханиді араб әдебиеті мен қазіргі араб ой-пікіріндегі заманауилыққа жол ашатын даулы жазушы ретінде құрды. Риханидің алғашқы ірі романы (ағылшын тілінде), Халид кітабы (1911), араб-американ әдебиетінің жолын аштыратын ізашарлық әдеби шығарма деп саналды. Ол шындық пен көркем шығарманы, Шығыс пен Батысты, спиритуализм мен материализмді, арабтар мен американдықтарды, философия мен әдебиетті біріктірді. Араб метафоралары мен ағылшын тілінің құрылымы бір-бірімен байланысқан тіл стилімен, екі тілдің де бір-біріне жанасатын абстрактілі сызықты құруға тырысты. Романның кейіпкері Халид Баалбектің ұрпағы, Ливандағы кедр ағаштарының тамырларынан шыққан, Нью-Йоркке көшіп барады, онда ол өзінің шығыс тегімен байланысты барлық қарама-қайшылықтар мен батыс шындықтарының қаталдықтарымен бетпе-бет келеді. Ол виртуалды Ұлы Қала туралы армандайды, идеалды Империя туралы ойлайды және өзінің ішінде Шығыстың руханилығын, Еуропаның өнерін және Американың ғылымдарын біріктіретін Суперменді іздейді. Бірнеше ғалымдардың пікірінше, Халид кітабы - бұл даналық пен пайғамбарлыққа бағытталған жаңа әдеби үрдістің негізі. Ол материя мен жанды, ақыл мен сенімді, Шығыс пен Батысты татуластыруға тырысады. Бұл діндердің бірлігін түсіндіру және ғаламның бірлігін білдіру үшін. Оның араб және ағылшын тілдерінде жазылған Арабия туралы кітаптары әлемге алғаш рет Арабияны араб тұрғысынан объективті және талдамалық сипаттау арқылы шығыстық қозғалысқа балама көзқарас білдіреді. Бұлар - "Заманауи Арабияның жасаушысы" (1928), "Арабия жағалауының айналасында" (1930) және "Арабия шыңы мен шөлдігі" (1931). Бұл араб трилогиясы сол кезде АҚШ пен Еуропадағы баспагерлер тарапынан бестселлер деп саналды. Автор өзінің Арабияға саяхаттары туралы араб тілінде жазды және олар Мулук уль Араб (Араб патшалары), Тарех Наджд Аль Хадид (Қазіргі Наджд тарихы), Qalb ul Iraq (Ирак жүрегі) және Арабия туралы басқа да еңбектер деп аталды. Ғалымдар ХХІ ғасырдың басында Риханидің өркениеттер дискурсындағы рөлін мойындайды: Натан К. Фанк Риханидің мәдени-таралық татуласуға деген көзқарасы оның жеке болмысының жетілуін көрсететін, біртіндеп пайда болды деп айтады. Рихани дәстүрлі мәдениеттердегі төзбеушіліктің барлық түрлеріне зияткерлік тұрғыдан сын көзқарас дамытқанмен, еркін ойлауды дәріптеумен және діни конфессионализмнен бас тартқан ұлттық бірліктің түрлерін қолдауымен тоқтаған жоқ. Терри ДеЯнг Риханиді Уолт Уитменмен салыстырып, мынаны атап көрсетеді: Уолт Уитман жеке бостандық пен еркіндікке шақыратын, сонымен бірге құлдыққа рұқсат беретін философиядағы қарама-қайшылықтарды ашуға тырысты. Риханидің демократиялық қағидалар екі қоғамға бірдей бағытталады ма деген сұрақтар бойынша жазған еңбектері Америка мен Таяу Шығыста оның өмір сүрген және жұмыс істеген жері, өзіміз туралы ең қымбат болжамдарымызға қарсы тұруды жалғастыруда.