Кіріспе

Ливандық-американ суретшісі, ақын және жазушы

Жібран Халил Жібран (جُبْرَان خَلِيل جُبْرَان, немесе ALA, ; 6 қаңтар 1883 – 10 сәуір 1931), көбінесе ағылшын тілінде Халил Жібран деп аталады ( /k//ɑː/'/l//iː//l// //dʒ//ɪ/'/b//r//ɑː//n/ kahLEEL jiBRAHN), ливандық-американ жазушысы, ақыны және бейнелеуші суретші; ол сонымен қатар философ саналды, бірақ ол өзі бұл атаудан бас тартты. Ол ең белгілісі «Пайғамбар» кітабының авторы ретінде танымал, ол алғаш рет 1923 жылы АҚШ-та жарық көрді және сол кезде 100-ден астам тілге аударылған, барлық уақыттағы ең көп сатылған кітаптардың біріне айналды. Осман империясының билігіндегі Ливан тауының Башарри ауылында маронит христиан отбасында дүниеге келген жас Жібран 1895 жылы анасы мен туыстарымен бірге АҚШ-қа көшті. Анасы тігінші болып жұмыс істегендіктен, ол Бостон қаласындағы мектепке оқуға түсті, онда оның шығармашылық қабілеттерін мұғалімі тез байқап, оны фотограф және баспагер Ф. Холланд Дейге таныстырды. Жібранды отбасы он бес жасында Бейруттағы «Collège de la Sagesse» колледжіне оқуға жіберді. 1902 жылы кіші әпкесі қайтыс болғаннан кейін Бостонға оралған ол келесі жылы үлкен ағасы мен анасынан айырылып, кейін әпкесінің киім тігу шеберханасындағы жұмысынан түскен табысына сүйенді. 1904 жылы Жібранның суреттері Бостондағы Дей студиясында алғаш рет көрсетілді, ал 1905 жылы Нью-Йоркте араб тіліндегі алғашқы кітабы жарық көрді. Жаңа танысқан меценат Мэри Хаскеллдің қаржылық көмегімен Жібран 1908 жылдан 1910 жылға дейін Парижде сурет өнерін оқыды. Сол жерде ол жас түркі революциясынан кейін Османдық Сирияда бүлік тудыруды ұсынған сириялық саяси ойшылдармен байланысқа түсті; олардың қызметі Османдық билік тарапынан тыйым салынды. 1911 жылы Жібран Нью-Йоркке қоныстанды, онда оның ағылшын тіліндегі алғашқы кітабы «Жаңылған» кітабы 1918 жылы Альфред А. Кнопф баспасынан жарық көрді, ал «Пайғамбар» немесе «Жер анасы» кітабы да дайындық кезеңінде болды. Оның бейнелеу өнері 1914 жылы Монтросс галереясында және 1917 жылы М. Кнодлер & Co галереясында көрсетілді. Ол 1912 жылдан бері Мей Зиадемен де үнемі хабарласып тұрды. Оның «мол шығармашылығы» «барлық ұлттардың адамына өнер мұрасы» деп сипатталған.

Балалық шақ

Жибран 1883 жылдың 6 қаңтарында Ливан тауындағы Бшарри ауылында дүниеге келді. Оның ата-анасы, Халил Саад Жибран, Жибран туған кезде отызда еді, ал Жибранның әкесі Халил – оның үшінші күйеуі болды. Жибранның екі кіші әпкесі, Марианна мен Султана, сондай-ақ Камиланың бұрынғы некесінен туған ағасы Бутрос болды. Жибранның отбасы кедейлікте өмір сүрді. 1888 жылы Жибран Бшарридің дін қызметкері басқаратын бір сыныпты мектебіне қабылданды, онда араб, сирия және арифметика тілдерінің негіздерін оқыды. Жибранның әкесі бастапқыда дәріханада жұмыс істеген, бірақ төлей алмаған ойын қарызы болды. Ол жергілікті Османдық әкімшілігінде жұмысқа орналасты. 1891 жылы салық жинаушы болып жұмыс істеген кезде қызметтен алынып, оның қызметкерлері тергеуге алынды. Халил парақорлық жасағаны үшін түрмеге қамалды, ал оның отбасының мүлкі билік органдары тәркіледі. Камила ағасымен бірге АҚШ-қа көшуді шешті. 1894 жылы Халил босатылғанымен, Камила өз шешімін өзгертпеді және 1895 жылдың 25 маусымында Бутрос, Жибран, Марианна және Султананы алып, Нью-Йоркке кетті. Камила балаларымен Бостонның Оңтүстік бөлігінде қоныстанды, ол кезде АҚШ-тағы сириялық-ливандық американдықтардың екінші ірі қауымдастығы болып табылды. Жибран 1895 жылдың 30 қыркүйегінде Джозиа Куинси мектебіне қабылданды. Мектеп басшылары оны ағылшын тілін үйренуге арналған арнайы сыныпқа орналастырды. Оның аты "Калил Жибран" деп ағылшынша жазылды. Жибран оған романтикалық сезімдер дамытады. Сол жылы бір баспагер Жибранның суреттерін кітап мұқабаларына пайдаланды. Камила мен Бутрос Жибранның батыс эстетикалық мәдениетіне ғана емес, өзінің мұрасына да көбірек ден қоюын қалады. Сондықтан, 15 жасында Жибран өзінің отанына оралып, Бейруттағы марониттер басқаратын колледжде үш жыл бойы араб әдебиетін оқыды, сонымен қатар француз тілін де үйренді. Мекетептегі соңғы жылы Жибран басқа студенттермен, оның ішінде Юсеф Ховайекпен (өмір бойы досы болған) бірге студенттік журнал құрды және оны "колледж ақыны" етті. 1902 жылдың 2 сәуірінде Султана 14 жасында туберкулезден қайтыс болды. Екі күннен кейін Пибоди "оны түсіндірмей тастап кетті". Бірақ Хаскеллдің отбасы қарсы болғандықтан, олар ешқашан үйленбеді, басқа дәлелдер олардың қарым-қатынасы физикалық жағынан толыққанды болмағанын көрсетеді. Жибран мен Хаскелл 1910-1911 жылдар аралығында қысқа уақытқа никелесті. Джозеф П. Гугассианның айтуынша, Жибран оған "Хаскелл ханымға алғысын қалай қайтаруды білмейтін" ұсыныс жасаған, бірақ Хаскелл оны тоқтатып, "оған оның достығын кез келген ауыр некеге қарағанда артық көретінін" түсіндірді. Кейінірек Хаскелл 1926 жылы Джейкоб Флоранс Миниске үйленіп, Жибранның жақын досы, қамқоршысы және демеушісі болып қала берді және оның мансабын ілгерілету үшін оның ықпалын қолданды. 1904 жылы Жибран "Әл-Мохажер" ("Эмигрант") басылымының редакторы Әмин әл-Гураййбпен кездесті, онда Жибран мақалалар жариялай бастады. 1905 жылы Жибранның алғашқы жарияланған жазба жұмысы араб тілінде "Музыка өнері туралы" (A Profile of the Art of Music) болды. Келесі жылы оның келесі еңбегі "Қолпақтың нимфалары" араб тілінде жарық көрді. 1908 жылдың 27 қаңтарында Хаскелл Жибранды өзінің 31 жастағы жазушы досы Шарлотта Теллермен таныстырды, ал ақпанда 19 жастағы Хаскеллдің мектебінде француз тілі мұғалімі Эмили Мишельмен таныстырды. Теллер мен Мишелин де Жибранға модель ретінде позир болуға келісіп, оның жақын досы болды. Сол жылы Жибран араб тілінде Spirits Rebellious атты роман шығарды, бұл роман әлемдік және рухани билікті қатты сынға алды. Жибранның танысы Барбара Янгтың айтуынша, "бұл кітапты Бейрут базар алаңында діни фанатиктер "қауіпті, революциялық және жастарға улы" деп жариялап, өте қысқа уақыт ішінде өртеп жіберді. Марониттік патриархат оның қауымнан шығарылғаны туралы аңызды таратуға рұқсат берді, бірақ оны ресми түрде жарияламады. 1908 жылдың шілдесінде Хаскелдің қаржылық қолдауымен Жибран Парижге Академия Джулианда өнерді оқып, Жан Пол Лоранның ательесіне қосылды. "Ол жүкті болды, бірақ жүктілік жатырдан тыс болғандықтан, оны Францияда аборт жасатуға мәжбүр болды". Жибраннан алты жасқа үлкен Рихани біраз уақыт бойы Жибранның үлгісі және кем дегенде 1912 жылдың мамырына дейін досы болды. Жибранның өмірбаянын жазған Робин Уотерфилд 1918 жылы "Жибранның рөлі ашулы жас жігіттен пайғамбарға ауысқанда, Рихани енді парадигма ретінде әрекет ете алмады" деп дәлелдейді.

АҚШ-қа оралу және өсіп келе жатқан беделі

Жибран 1910 жылғы 22 қазанда «Нью-Амстердам» кемесімен Булонь-сюр-Мерден Нью-Йоркке қайтып келді және 11 қарашада Бостонға оралды. Сәуірдің соңында Жибран Нью-Йорктегі 164 Уэверли-плацедегі Теллердің бос пәтерінде тұрды. Бірақ уақыт өте келе, "көбінесе денсаулық себептерімен" ол "Нью-Йорк қаласынан ұзаққа, кейде бірнеше айға [ ] ауылдағы достарымен, не Бостондағы Марианнамен, не Массачусетс жағалауында тұрып кетіп қалатын". Теллер мен Мишелинмен достығы суытылып, Жибран мен Теллердің соңғы кездесуі 1912 жылдың қыркүйегінде болды, ал 1914 жылы Хаскеллге Жибран Мишелинді "жағымсыз" санағанын айтты. Мишелин 1953 жылы қайтыс болды. 1914 жылғы 14 қазанда Мишелин Нью-Йорк қаласының адвокаты Ламар Хардиге үйленді. Жибран мен Зиаде ешқашан кездеспеген. Шломит С. Шустердің сөзінше, "Калил мен Мэйдің арақатынасы қандай болғанымен, «Өзімнің портретімде» атты кітаптағы хаттар олардың негізінен әдеби байланыстарын көрсетеді. Зиаде Жибранның барлық кітаптарына сын жазып, Жибран осы сынға әдемі жауап берген". 1913 жылы Жибран Насиб Арида мен Абд әл-Масих Хаддад құрған «Әл-Фунун» араб тіліндегі жаңа журналына үлес қосуды бастады. 1914 жылы «Жас және күлімсіреу» араб тілінде жарық көрді. Сол жылдың желтоқсанында Жибранның көркем туындылары Монтросс галереясында көрсетілді, бұл американдық суретші Альберт Пинкхэм Райдердің назарын аударды. Жибран қаңтарда оған прозалық өлең жазып, қарт суретшінің соңғы қонақтарының бірі болды. 1917 жылы Райдер қайтыс болғаннан кейін Жибранның өлеңі алғаш Генри Макбрайдтың Райдерге арналған некрологында, содан кейін елдің барлық газеттерінде жарияланды, осылайша Америкада Жибранның есімі кеңінен танылды. 1915 жылдың наурызында Американың Поэзия қоғамында Жибранның екі өлеңі оқылды, содан кейін Теодор Рузвельттің кіші қарындасы Корин Рузвельт Робинсон тұрып, оларды "жойқын және зұлымдыққа толы" деп айтты; бірақ 1918 жылдан бастап Жибран Робинсонның үйіне жиі баратын болды, сондай-ақ оның інісімен де кездесті. Робинсон бұрын «Аль-Фунун» журналында жарық көрген «Үмітсіз түннен кейінгі үміттің таңы» мақаласында «Сынған қанаттар» туындысына шолу жасаған еді, және ол Жибранның «жақын досы мен сенімді серігі, кейіннен оның өмірбаянын жазғандардың бірі» болды. 1917 жылы 29 қаңтардан 19 ақпанға дейін Нью-Йорктегі Кнодлерде қырық суреттен тұратын көрме, ал 16-28 сәуірде Бостондағы Doll & Richards галереясында осындай отыз суреттен тұратын тағы бір көрме өтті. Сондай-ақ «Арғы жол» журналы Нью-Йоркте жарық көрді. 1921 жылы Наймиге жазған хатында Жибран дәрігерлердің оған «алты ай бойы барлық жұмыстан және күш-жігерден бас тартып, тек тамақтанып, ішіп, демалуды» кеңес бергенін айтты; 1922 жылы Жибранға «қалалардан және қалалық өмірден аулақ болу» бұйырылды және ол теңіз жағасындағы коттеджті жалға алып, Марианнамен бірге сол жерге көшіп, «осы жүрек қалыпқа келгенше» тұруды жоспарлады. Сцитуаттағы үш айлық жаз, кейіннен ол Хаскеллге айтқандай, өте сергітетін уақыт болды, сол кезде ол «өзінің ең жақсы араб өлеңдерін» жазды. 1923 жылы «Жаңа және таңғажайып» араб тілінде Каирде, ал «Пайғамбар» Нью-Йоркте жарық көрді. «Пайғамбар» сыншылар тарапынан жылы қабылданбаса да, жақсы сатылды. «Пайғамбардың» оқылуы Бауэрдегі Сент-Марк шіркеуінде ректор Уильям Норман Гатри ұйымдастырған кезде, Жибран ақын Барбара Янгпен кездесті, ол 1925 жылдан бастап Жибранның өліміне дейін оның хатшысы болып жұмыс істеді; Янг бұл жұмысты ешқандай төлемсіз орындады. 1924 жылы Жибран Хаскеллге Каирдегі «Аль-Хилал» журналы үшін он туынды жазуға келісімшарт жасалғанын айтты.

Кейінгі жылдар және өлім

"Құм мен көбік" 1926 жылы, ал "Адам ұлы Иса" 1928 жылы жарық көрді. 1929 жылдың басында Жибранның бауыры үлкейгені анықталды. Жибран Ливанда жерленгісін тілегенін жеткізді. Оның денесі 23 шілдеде Род-Айленд штатындағы Провиденске, ал содан кейін "Синай" лайнерімен Ливанға жеткізілгенге дейін Бостон қаласындағы Маунт-Бенедикт зиратында уақытша сақталды. Жибранның денесі тамыз айында Бшарриге жетіп, оның туысы Мар Саркис монастырын – қазіргі Жибран мұражайын сатып алғанша, жақын жердегі шіркеуде сақталды. Оның кітаптарынан түсетін болашақ американдық роялтилерді туған қаласы Бшарриге "қоғамдық игілікке" жұмсауға өсиет етті. Жибран студиясындағы заттарды Хаскеллге қалдырды. Жибран шығармаларында "дін, әділдік, ерік бостандығы, ғылым, махаббат, бақыт, жан, дене және өлім" сияқты тақырыптарды талқылады, олар "өткеннің формаларын бұзған жаңашылдықпен, символизммен, туған жерге деген өшпес сүйіспеншілікпен және сезімтал, мұңды, бірақ көбінесе риторикалық стильмен ерекшеленеді". Салма Жайюси, Роджер Аллен және басқалардың пікірінше, Махжар мектебінің жетекші ақыны Жибран романтикалық (неоромантикалық) қозғалысқа жатады. Оның жалпы тілі туралы (араб және ағылшын тілдерінде) Салма Хадра Жайюси: "Жалпы тақырыптарының рухани және әмбебап сипаты болғандықтан, ол заманауи тілдегі модернизмді сезінетін заманауи ақынның әдетте таңдаған сөздігінен гөрі аз идиомалық сөздік таңдаған сияқты" деп атап өтті. Жан Жибран мен Халил Г. Жибранның сөзіне сүйенсек, классикалық араб тілінің дәстүрлі сөздігі мен формаларын елемей, ол Бесхариде бала кезінде естіген және Бостонның Оңтүстік жағында әлі де кездесетін қарапайым тілді бейнелейтін стильді дамыта бастады. Бұл тілді қолдану белгілі бір ниеттен гөрі оқшауланудың нәтижесі болды, бірақ ол мыңдаған араб иммигранттарына ұнады. "Сенің тілің бар, менің де тілім бар" (1924) атты өлең оның араб тілі мен стиліне қатысты сынға жауап ретінде жарық көрді.

Табыс пен ескіліктер

Бушруи мен Дженкинстің айтуынша, Гибранға шексіз әсер еткен көз – Киелі кітап, әсіресе Король Джеймс нұсқасы. Гибранның әдеби туындылары да сирия дәстүріне толы. Хаскеллдің сөзіне қарағанда, Гибран бірде оған Уотерфилдтің сөздерімен айтқандай, "Жаңа өсиеттегі параболалар" "оның параболалары мен уағыздарына", ал "Ескі өсиеттегі кейбір кітаптардың поэзиясы" "оның құлшылық тілі мен жырға айналған ырғақтарына" әсер еткен. Энни Салем Отто Гибранның Киелі кітап стилін әдейі еліктегенін, ал Рихани сияқты замандас араб авторларының Құранды беймәлім түрде еліктегенін атап көрсетеді. Гугассианның мәлімдеуінше, ағылшын ақыны Уильям Блейктің шығармалары "Гибранның өмірінде ерекше орын алған", және ең бастысы, "Гибран Блейктің поэзиясы мен өнері арқылы білдірген дүниеге қатысты ахират көзқарасына келіскен". Гибран Блейк туралы "Құдай-адам" деп жазған, ал оның суреттерін "қазірге дейін ағылшын тілінде жасалған ең терең туындылар" деп бағалап, оның көрінісін, суреттері мен өлеңдерін ескермей, ең құдайға жақын деп атаған. Джордж Николас Эль-Хадждың сөзінше, Гибран сириялық ақын және жазушы Франсис Марраштың үлкен жанкүйері болған, оның шығармаларын Колледж де ла Сагессте оқыған. Шмуэль Морехтің пікірінше, Гибранның өзінің туындылары Марраштың стилін, соның ішінде кейбір шығармаларының құрылымын және "құлдық, білім беру, әйелдерді босату, шындық, адамның табиғи жақсылығы және қоғамның бұзылған моралі туралы көптеген идеяларын" қайталайды. Бушруи мен Дженкинс Марраштың жалқы махаббат тұжырымын, әсіресе Гибранға "терең әсер" қалдырғанын айтады. Дегенмен, Ницшенің стилі "әрине, оны қызықтырған" болса да, Гибран "оны ең аз баурап алған": Бушруи мен Джон М. Манро "батыстың сыншыларының Гибранға жауап бермеуінің" себебі "оның туындылары, көбінесе ағылшын тілінде жазылған болса да, батыс әдеби дәстүріне оңай симайды" деген тұжырымға келген.

Шолу

Уотерфилдтің айтуынша, "Гибранның Символист суретші болуға деген ұмтылысы" Парижде Марсель Беронно студиясында жұмыс істегеннен кейін нығая түсті. 1911 жылғы 17 наурыздағы күнделік жазбасында Хаскелл, Гибранның оған Ж.М.У. Тернердің "Кұл кемесі" (1840) атты суретінен шабыттанғанын, оның арқасында "кенепке түстерді бірін-бірі қабаттап жағуды [ ] палитрада алдымен өлтірудің орнына" қолданғанын айтқандығын жазды. Бұл әдіс кейін "Гүлді жеңдер" (1911, Telfair Museums) суретінің жасалуына әкелді. Гибран жеті жүзден астам көркем туынды жасады, оның ішінде "Өнер ғибадатханасы" портреттер сериясы да бар. Оның туындыларын Бшарридегі Гибран мұражайында; Саваннадағы Тельфейр мұражайларында (Джорджия штаты); Мексика қаласындағы Музей Сумаяда; Дохадағы Матаф: Араб заманауи өнер мұражайында; Нью-Йорктегі Бруклин мұражайы мен Метрополитен өнер мұражайында; сондай-ақ Гарвард өнер мұражайларында көруге болады. 2008 жылдың қыркүйегінде PBS телеарнасының "Тарих детективтері" бағдарламасында Гибранның болуы мүмкін суреті талқыланды.

Мұра

Пайғамбардың танымалдылығы 1960 жылдары американдық контрмәдениетпен, содан кейін Жаңа дәуір қозғалыстарының гүлденуімен едәуір артты. Ол осы күнге дейін осы және жалпы халық арасында танымал болып келеді. 1923 жылы тұңғыш рет жарық көргеннен бері «Пайғамбар» басылымнан шыққан емес. Ол 100-ден астам тілге аударылған, осылайша тарихындағы ең көп аударылған он кітаптың қатарына енді. АҚШ-та ХХ ғасырдың ең көп сатылған кітаптарының бірі болды. Элвис Пресли 1956 жылғы шілдеде әйел досы Джун Хуаникодан алған сыйлық ретінде алғашқы данасын алғаннан кейін өмірінің соңына дейін Жибранның «Пайғамбар» кітабына жүгінді. Оның белгіленген данасы Ливанда және Дюссельдорфтағы Элвис Пресли мұражайында сақтаулы. Sand and Foam (1926) жинағынан алынған «Менің сөзімнің жартысы мағынасыз, бірақ қалған жартысы сізге жетсін деп оны айтамын» деген өлең жолы Джон Леннон қолданды және Beatles тобының 1968 жылғы альбомындағы «Julia» әніне (әдетте «Ақ альбом» деп аталады) енгізді. Джонни Кэш «Пайғамбардың көзі» атты аудиокассеталық кітап жазды, ал Кэштің 2003 жылғы Unearthed альбомындағы «Кітап туралы пікір» атты трегінде Жибранның шығармалары туралы айтқанын естуге болады. Британдық әнші Дэвид Боуи Жибранды Боуидің 1970 жылғы «The Man Who Sold the World» альбомындағы «The Width of a Circle» әнінде еске алды. Боуи Жибранды «хип-сілтеме» ретінде пайдаланды, өйткені Жибранның «Жас және күлімдеу» шығармасы 1960 жылдардың хиппи контрмәдениетінде танымал болды. 1978 жылы уругвайлық музыкант Армандо Тирелли «Пайғамбар» альбомын жазды. 2016 жылы Жибранның «Өлім туралы» мысалы Гилад Хохманмен иврит тілінде сопрано, теорбо және перкуссияның ерекше қойылымымен жазылды және Францияда «Сытырау өзені» деген атаумен тұңғыш рет қойылды. 2018 жылы Надим Нааман мен Дана Әл-Фардан Халил Жибранның сол аттас романына арналған «Сынған қанаттар» музыкалық туындысын жасады. Әлемдік премьерасы Лондонның Корольдік Хеймаркет театрында өтті.

Ескерткіштер мен марапаттар

Жибранның құрметіне әлемнің түкпір-түкпіріндегі көптеген орындар, ескерткіштер мен білім беру орындары аталған, оның ішінде Бшарридегі Жибран мұражайы, Бостон қаласының Копли алаңындағы Жибран еске алу тақтасы, Бейруттағы Жибран Халил Жибран бағы, Вашингтондағы Халил Жибран еске алу бағы бар.

Отбасы

Америкалық мүсінші Халил Г. Жибран (1922–2008) – Жибранның туысы болған. Австралиядағы Каттер саяси әулеті де Жибранмен туысқандық байланыста болды. Ол парламентте ұзақ жылдар Австралия парламентінің депутаты болған және бір кезде Армия министрі қызметін атқарған Боб Каттердің туысы ретінде таныстырылды. Сонымен қатар, оның ұлы Боб Каттер, «Каттердің Австралия партиясының» негізін қалаушы және Квинсленд штатының бұрынғы министрі, сондай-ақ штаттық саясаткер Робби Каттер де оның туыстары еді.