Кіріспе
Өсімдік түрі Adansonia digitata, африкалық баобаб, Adansonia, баобабтар тұқымдасының ең кең таралған ағашы түрі болып табылады және Африка құрлығы мен Арабия түбегінің оңтүстігінде (Емен, Оман) өседі. Бұл - ұзақ өмір сүрген пахикаулдар. Олар әдетте Сахарадан оңтүстіктегі Африканың құрғақ, ыстық саванналарында кездеседі, онда олар ландшафтқа үстемдік етеді және су ағысының алыстан бар екенін көрсетеді. Олар дәстүрлі түрде азық-түлік, су, дәрі-дәрмек немесе баспана көзі ретінде бағаланып келеді және көптеген жануарлар үшін негізгі азық-түлік көзі болып табылады. Олар аңыздар мен ырымдарға батып қалған. Соңғы жылдары көптеген үлкен, көне ағаштар белгісіз себептермен өліп қалды. Баобабтың жалпы атаулары: маймыл нан ағашы, бас-аяғы бұрылысқан ағаш, крема-татар ағашы.
Adansonia digitata, the African baobab, is the most widespread tree species of the genus Adansonia, the baobabs, and is native to the African continent and the southern Arabian Peninsula (Yemen, Oman). These are long lived pachycauls; radiocarbon dating has shown some individuals to be over 2,000 years old. They are typically found in dry, hot savannas of sub Saharan Africa, where they dominate the landscape and reveal the presence of a watercourse from afar. They have traditionally been valued as sources of food, water, health remedies or places of shelter and are a key food source for many animals. They are steeped in legend and superstition. In recent years, many of the largest, oldest trees have died, for unknown reasons. Common names for the baobab include monkey bread tree, upside down tree, and cream of tartar tree.
Сипаттама
Африка баобабтары - бұл көбінесе жалғыз өсетін ағаштар, олар саванна немесе шөптесін өсімдіктердің үлкен және ерекше элементтері. Олар ұзыннан өседі. Ағаштың тұқымы әдетте өте кең және жапырақты немесе цилиндрлі, көбінесе тіректелген, таралған негізге ие. Көптеген ағаш түрлерінде кездесетін қуыс өзек ағаштарды алып тастау нәтижесінде пайда болады, мысалы, түптің ең көне ішкі бөлігі шіріді. Алайда баобаб ағаштарында ең үлкен және ең көне ағаштардың көбісі түбі қуыс, тамырларынан өсіп шығатын үштен сегізге дейінгі сабақтары біріккен шеңбердің нәтижесінде пайда болады. Жаңа шыққан гүлдердің иісі жақсы, бірақ 24 сағаттан кейін олар қоңыр түске айналып, өлік иісі шығады. Стилдер ақ түсті, олар стамналь түтік арқылы өсіп, одан тыс шығады. Олар әдетте тік бұрышта иіліп, үстіне ақаусыз таңба салынған. Аңғалдың түйіршіктері шар тәрізді, бетінде тікенектері бар, бұл Malvaceae туысына тән. Аңғақтың түйірінің диаметрі 50 микрон шамасында. Барлық Адансонияда ағаш тәрізді сыртқы қабықшасы бар ұзын, дөңгелек, ұзын жемістер болады. Африка баобабтарының пішіні түбірліден цилиндр тәріздіге дейін әр түрлі болады. Қабықшасы қалың. Тұқымдары қатты және бүйрек пішіндес, қалыңдығы 0,06 мм. U пішінді бұтақтары судың төмен қарай ағып түсуіне мүмкіндік береді, бұл жаңбыр тоқтағаннан кейін де ұзақ уақыт бойы суды барынша сіңіруге мүмкіндік береді. Су ағаштың тамырлық тіндеріне сіңіріледі, онда оны ағаштың паренхима жасушаларына ұзақ уақыт сақтауға немесе пайдалануға болады. Үлкен баобаб 136 400 литр су сақтай алады. Құрғақ мезгілде ағаштар жапырақтарын шашып тастайды. Құрғақ мезгілде жапырақтарды тастау асқазаннан терлеу арқылы судың жоғалуына жол бермеу үшін жасалады, бұл тамырлық тіндегі су потенциалын тым төмендетеді және паренхима жасушаларындағы вакуолалардан суды шығарады. Бұл ағаштың негізгі бөлігі мен бұтақтарын құрайтын паренхима жасушаларының плазмолизге ұшырауына әкеледі. Паренхима - бұл өсімдіктердің жұмсақ ұлпалары, олар әдетте кактустар мен суккуленттер сияқты құрғақшылыққа төзімді түрлерде суды сақтау үшін қолданылады. Су тамырлар тінінен ағаштың ортасындағы паренхима жасушаларына белсенді түрде тасымалданатын иондардың көмегімен ағып өтеді. Клеткаға іон ағыны концентрация градиенттерін ауыстырады, бұл судың ұзақ уақыт сақтауға арналған клеткаларға түсуіне әкеледі. Ауыстың суын тек қана ұзақ уақытқа созылған дефицит кезінде буфер ретінде пайдаланудың тағы бір себебі - тамырлар тіндері мен паренхима арасындағы қашықтық. Суды тамыр тінінен сақтау жасушаларына тасымалдау өте баяу процесс, өйткені бұл үлкен кедергі жолы. Ағаштарда өсіп келе жатқан кірпіктер әлсіз болады, бірақ олардың санын есептеу баобабтардың жасы туралы нақты мәлімет беруге көмектеспейді, өйткені кейбір жылдары ағаш бірнеше кірпік құраса, кей жылдары мүлдем пайда болмайды. Радиоуглеродтық даталау бірнеше жеке А. digitata үлгілері туралы мәлімет берді. 2011 жылы өлгенде Зимбабведегі Панке баобабтың жасы 2450 жыл болды, бұл оны бұрын-соңды тіркелген ең көне ангиоспермге айналдырды, ал тағы екі ағаш - Намибиядағы Дорсландбум және Оңтүстік Африкадағы Гленко - шамамен 2000 жыл. Гротбум деп аталатын тағы бір данасы қайтыс болғаннан кейін, кем дегенде 1275 жыл бұрын табылған. Баобабтың ұзақ өмір сүруінің бір себебі - оның жаңа сабақтары дамиды. А. digitata - Adansonia тұқымдасының типтік түрі және Adansonia секциясындағы жалғыз түр. Африка баобабтарының кейбір популяцияларында елеулі генетикалық айырмашылықтар бар және таксонның бірден көп түрі бар деген болжам бар. Мысалы, жемістің пішіні әр өңірде әр түрлі болады. Анголада жемістер дөңгелек емес, ұзын болып келеді.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Африка баобабы тропикалық саваннамен байланысты. Бұл Африканың құрлықтық жерінде, 16° С және 26° С кеңдіктер арасында өседі. Африкадағы таралуының солтүстік шегі жауын-шашынмен байланысты; тек Атлантика жағалауы мен Судан саваннасында оның пайда болуы Сахельге табиғи жолмен кіреді. Атлантика жағалауында бұл өсіруден кейін таралумен байланысты болуы мүмкін. Оның Орталық Африкада өте аз кездесетіндігі және тек Оңтүстік Африканың солтүстігінде ғана кездеседі. Шығыс Африкада бұталы жерлерде және жағалауда да өседі. Ангола мен Намибияда баобабтар саванналардан басқа орманды жерлерде және жағалау аймақтарында өседі. Африка баобабы Мавритания, Сенегал, Гвинея, Сьерра-Леоне, Мали, Буркина-Фасо, Гана, Того, Бенин, Нигер, Нигерия, Камерунның солтүстігі, Чад, Судан, Конго Республикасы, Конго ДР (бұрынғы Заир), Эритрея, Эфиопия, Оңтүстік Сомали, Кения, Танзания, Замбия, Зимбабве, Малави, Мозамбик, Ангола, Сан-Томе, Принсипи, Аннобон, Оңтүстік Африка (Лимпопо провинциясында, Саутпансберг таулар тізбегінің солтүстігінде), Намибия, Ботсвана. Араб саудагерлері баобаб ағашын Мадагаскардың солтүстік-батысына әкелді. Баобабтың тұқымы қатты қабықпен құрғақтай алады және ұзақ уақыт бойы өмір сүре алады. Жемістерді көптеген түрлер жейді, ал тұқым жануарлардың ас қорыту жолдарынан өткенде немесе отқа ұшыраған кезде өсіп шығуы жақсарады.
The northern limit of its distribution in Africa is associated with rainfall patterns; only on the Atlantic coast and in the Sudanian savanna does its occurrence venture naturally into the Sahel. On the Atlantic coast, this may be due to spreading after cultivation. Its occurrence is very limited in Central Africa, and it is found only in the very north of South Africa. In East Africa, the trees grow also in shrublands and on the coast. In Angola and Namibia, the baobabs grow in woodlands, and in coastal regions, in addition to savannas. The African Baobab is native to Mauritania, Senegal, Guinea, Sierra Leone, Mali, Burkina Faso, Ghana, Togo, Benin, Niger, Nigeria, northern Cameroon, Chad, Sudan, Congo Republic, DR Congo (formerly Zaire), Eritrea, Ethiopia, southern Somalia, Kenya, Tanzania, Zambia, Zimbabwe, Malawi, Mozambique, Angola, São Tomé, Príncipe, Annobon, South Africa (in Limpopo province, north of the Soutpansberg mountain range), Namibia, Botswana. Arab traders introduced it to northwestern Madagascar where baobab trees were often planted at the center of villages. With their hard coat, baobab seeds can withstand drying and remain viable over long periods. The fruits are eaten by many species and the germination potential is improved when seeds have passed through the digestive tract of an animal or have been subjected to fire.
Қорғау
Баобаб Оңтүстік Африкада қорғалған ағаш болып табылады, алайда ол әр түрлі тау-кен және даму іс-шаралары арқылы қауіпке ұшырайды. Сахель аймағында құрғақшылық, шөлділік және жемісті шамадан тыс пайдалану қауіп тудырады. 2022 жылдың наурызында Африка баобабы әлі күнге дейін IUCN Қызыл тізіміне жатқызылмаған, бірақ популяция азаюы мүмкін екендігіне дәлел бар. Африканың ең үлкен және ең көне баобабтарының көбі соңғы жылдары өліп қалды.
Қолданылуы
Адамдар дәстүрлі түрде ағаштарды азық-түлік, су, дәрі-дәрмек немесе баспана көзі ретінде бағалайды. Баобаб - Африкадағы дәстүрлі тағамдық өсімдік, бірақ басқа жерлерде ол аз танымал. Қазіргі заманғы нұсқаулықтарға сәйкес, шырын диареяны емдеуге көмектеседі. Тамырлары мен жемістері жеуге жарамды. Суданда, ағашты тебелди деп атайды تبلدي, адамдар табалди шырынын жемістің құрғақ массасын суға малып, ерітіп жасайды, жергілікті жерде ол gunguleiz деп аталады. Кейбір сабақтардан су да алуға болады. Тұқымдарын ұнға ұнтақтап, баобаб жапырақтары кейде құрғақ мезгілде қайталама жануарлар үшін жем ретінде қолданылады. Мұнай өндірудің қосалқы өнімі болып табылатын майлы ұн мал азығы ретінде де пайдаланылуы мүмкін. Қабықтың талшықтарынан мата жасауға болады. Құрғақшылық кезінде пилдер баобабтың қабығының астындағы шырынды ағаштарды жейді. 2009 жылы АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы баобабтың құрғақ жемістерінің целлюлозасына азық-түлік ингредиенті ретінде жалпыға бірдей қауіпсіз деп танылған мәртебе берді.
Baobab leaves are sometimes used as forage for ruminants in dry season. The oilmeal, which is a byproduct of oil extraction, can also be used as animal feed. The fiber of the bark can be used to make cloth. In times of drought, elephants consume the juicy wood beneath the bark of the baobab. In 2009, the United States Food and Drug Administration granted generally recognized as safe status to baobab dried fruit pulp as a food ingredient.
Мәдениетте
Замбезидің бойындағы тайпалар баобабтарды тік және тым мақтаныш деп санайды. Құдайлар ашуланып, оларды түбімен жұлып алып, жерге қайтадан бас-аяғымен лақтырып тастады. Жаман рухтар ақ гүлді жинап алған адамға жамандық әкеледі. Негізі, арыстан оларды өлтіреді. Кафуе ұлттық саябағында өсетін ең үлкен баобабтардың бірі "Конданамвали" немесе "қыздарды жейтін ағаш" деп аталады. Ағаш төрт әдемі қызға ғашық болды. Олар бойжеткен шаққа жеткенде, күйеу тауып, ағашты қызғанады. Бір күні түнде найзағайдың астында ағаш сабағын ашып, қыздарды ішке кіргізіп алды. Ағаштың бұтақтарына демалыс үйі салынды. Дауыллы түндерде тұтқынға алынған қыздардың жылауы әлі де естіледі.
Белгілі үлгілер
Баобаб ағаштары өздерінің жасы, көлемі, тарихы, орналасқан жері немесе оқшауланған болуымен туристерді тартады.
Ботсвана
Ботсвананың Гвета маңында кейбір жерлер ұлттық ескерткіштер деп жарияланды. Гветадан оңтүстікке қарай 27 км жерде орналасқан Гриннің баобабына 19 ғасырдағы аңшылар мен саудагерлер Фредерик Томас Грин мен Хендрик Маттис ван Зил және басқа да қатыгез кейіпкерлер жазған. Фред пен Чарльз Грин Нгами көліне экспедиция кезінде баобаб ағашынан өтіп, "Гриннің экспедициясы 18581859" деген жазу қалдырды. Бұрынғы жазуда "1771" деп жазылған. Грин баобабынан оңтүстікке қарай 11 км жерде Шапман баобабына бұрылыс бар, ол Жеті қарындас немесе Ксаугам деп те аталады, яғни Цоа тілінде "арыстанның құйрығы". Бұрын бұл ағаш көп сабақты, үлкен ағаш болған, оны жерді аралап жүрген ғалымдар, саудагерлер мен саяхатшылар навигациялық маяк ретінде қолданған. Бұл кеме оларды солтүстікке қарай кең тұздыққа қарай жүзіп бара жатқанда, жолға шығарып отырды. 1861 жылы суретші Томас Бэйнспен бірге ағашты аралап өткенде, зерттеуші және аңшы Джеймс Чэпмен үлкен тамырға оюды қалдырды, бірақ Ливингстон, Освелл, Моффат және Селус те осы жерде қоныстанды. Ливингстон крест пен өзінің инициалдарын оюмен жасаған және 1853 жылы Миссионерлік саяхатта болған жерін былай деп баяндаған: "Біз [Нтветьедегі ұлы тұздықтан] екі шақырымдай қашықтықта баобабтың жақсы үлгісінің астында босатқанбыз. 2016 жылдың 7 қаңтарында оның құрамдас бөліктері сыртына қарай құлағанға дейін оның айналасы 25 м болды. Алайда оның барлық сабақтары өлі екені расталған жоқ, 2019 жылы бірде-бірінде өмір белгілері бар. Ботсвананың Кудиакам Пан деген шағын аралында "Ұйқыдағы бауырлар" немесе "Бэйнс баобабы" деп аталатын жеті ағаш өседі. Олар Томас Бэйнс есімді 1862 жылы мамыр айында Виктория шарлауығына бара жатқанда сурет салған. Бейнс заманындағы құлаған алып әлі күнге дейін жапырақтарын өсіруде (2004 жылғы жағдай бойынша), ал ағаштардың жас буыны байқалады. Арал қыста, топырақ құрғаған кезде, ашық болады. Кейбір ірі даналар жаңа жерлерге көшірілді, мысалы, Касанедегі Креста Мована ложасындағы.
Гана
Саакпулиде (сонымен қатар Сакпеле) Гананың солтүстігінде құлдарды тасымалдау лагерінің 19-ғасырдағы орны үлкен баобаб ағаштарымен белгіленеді, оларға құлдар шынжырмен байланған. Олар бұталардың түп-тамырына немесе тамырына оралған. Сол сияқты Гананың орталығында орналасқан Салагадағы екі ағаш құл саудасының ескерткіші болып табылады. Бұрынғы құлдар базарында орналасқан бір құл шатырлары қаланың орталығында құлдарды шынжырмен бұғаулап ұстайтын алғашқы құл шатырдың орнына қайта отырғызылды. Екінші үлкен ағаш құлдардың мәйіттері тасталған құлдар зиратын көрсетеді.
Үндістан
Үндістанның Хайдарабад қаласындағы Голконда бекінісінің ішінде 430 жыл өмір сүрген баобаб ағашы бар. Бұл Африкадан тыс жерлердегі ең үлкен баобаб.
Шри-Ланка
Ол Маннар түбегінде және қарсы материкте, Делфт аралында, Вилпаттху мен Путтхамда өседі. Баобабтың тамил тіліндегі атаулары бар Perukku Maran және Papparappuli. Ағылшынша атауы - маймыл наны. Сингаль тіліндегі атауы Aliyagaha (Sri lanka wild life interlude vol l) Манар аралындағы Палимунайдағы ағаш 800 жылдық ең көне және ең үлкені деп айтылады. Жергілікті дәстүр бойынша, бұл ағашты арабтар SL-ге әкелді, олар түйелерін оның жапырақтарымен тамақтандырды.
Мадагаскар
Мадагаскардың Махажанга қаласында өскен африкалық баобабтың шеңберінің көлемі 2013 жылы 21 метрге жетті. Ол қаланың символына айналды, әрі бұрын өлім жазасы мен маңызды кездесулер өткізілетін орын болды.
Мозамбик
Лебомбо Эко-жол ағашының биіктігі 18,5 м, диаметрі 22 м. Оның жасы 1400 жылдай екені анықталды. Жаңа сабақтар өскен ағаштың бір бөлігі құлап, Кахонеде Салум өзенінің жағасына жақын орналасқан. Бұрын бұл жерде жыл сайынғы гамма, яғни патшалықтың аймақтық билеушілері патшаға адалдықтарын білдіретін мереке өткізілетін. 1593 жылдан 1939 жылға дейін Гвелеварлар әулетінің 49 патшасы осы ағашта құрметке бөленді. Бұл жерде Буур Салум сүндеттеу рәсімдерін ұйымдастырған, ал 1862 жылы бұл жерде шайқас болған.
АҚШ Виргин аралдары
Чемпион ағашы ретінде саналатын Гроув Плейс баобаб АҚШ-тың Виргин аралдарындағы Сент-Кройдағы 100 баобабтың ішіндегі ең көнесі (250300 жыл) деп есептеледі. Бұл - Африканың ғасырлар бойы өмір сүргенінің дәлелі, өйткені тұқымдарды 18 ғасырда бұрынғы жерге келген африкалық құл әкелген болуы мүмкін. Қола жадыбалдағы ескерткішке сәйкес, 1878 жылы Файрбурн еңбек көтерілісі кезінде он екі әйел тұтқындалып, ағаш астында тірідей өртелді. Содан бері ол плантация жұмысшылары мен кәсіподақтардың жиналатын орны болды.