Кіріспе
Өлген адамдардың жандарының тынығуы үшін өткізілетін месса – Реквием (лат. rest) немесе Реквиемдік месса, сондай-ақ өлгендер үшін месса (Missa pro defunctis) немесе өлгендердің мессасы (Missa defunctorum) деп те аталады. Бұл Римдік Миссальдың белгілі бір түрін қолдана отырып, бір немесе бірнеше қайтыс болған адамдардың жаны немесе жандарының тынығуы үшін ұсынылатын Католик шіркеуінің мессасы. Ол әдетте жерлеу рәсімі аясында өткізіледі (кейбір елдерде оны жиі Funeral Mass деп атайды). Реквием мессасының проперстерінің музыкалық безендірілімдері де Реквием деп аталады, ал бұл термин кейіннен өлім, қайтыс болу және аза тұтумен байланысты басқа да музыкалық шығармаларға қолданылды, тіпті олардың діни немесе литургиялық маңызы болмаса да. Бұл термин сондай-ақ Католик шіркеуінен тыс, әсіресе Батыс ритуалды православиелік христиандық, англикандық англо-католик дәстүрі мен кейбір лютеран шіркеулеріндегі ұқсас рәсімдер үшін де қолданылады. Шығыс православие және Шығыс католик шіркеулерінде, сондай-ақ кейбір методистік шіркеулерде де мүлдем басқа әдет-ғұрып формасы мен мәтіндері бар, осыған ұқсас қызметтер бар. Мессаның және оның музыкалық безендірілімдерінің атауы литургияның кіріспе бөлімінен алынған, ол Requiem aeternam dona eis, Domine (латынша "Мәңгілік тыныштық бер, Раббым") сөздерімен басталады, бұл сөздер 2 Ездр кітабынан алынған. Requiem – латынша requies есімінің жағдайы бойынша жіктеліп айтылған түрі, яғни "тыныштық, демалыс". 1970 жылы қайта қаралып жаңартылған Римдік Миссалда бұл тіркес өлілер үшін арналған мессалардың формулаларының арасында бірінші кіріс антифоны ретінде қолданылады және бүгінгі күнге дейін қолданылуда.
A Requiem (Latin: rest) or Requiem Mass, also known as Mass for the dead (Missa pro defunctis) or Mass of the dead (Missa defunctorum), is a Mass of the Catholic Church offered for the repose of the soul or souls of one or more deceased persons, using a particular form of the Roman Missal. It is usually celebrated in the context of a funeral (where in some countries it is often called a Funeral Mass). Musical settings of the propers of the Requiem Mass are also called Requiems, and the term has subsequently been applied to other musical compositions associated with death, dying, and mourning, even when they lack religious or liturgical relevance. The term is also used for similar ceremonies outside the Catholic Church, especially in Western Rite Orthodox Christianity, the Anglo Catholic tradition of Anglicanism, and in certain Lutheran churches. A comparable service, with a wholly different ritual form and texts, exists in the Eastern Orthodox and Eastern Catholic churches as well as some Methodist churches. The Mass and its settings draw their name from the introit of the liturgy, which begins with the words Requiem aeternam dona eis, Domine (Latin for "Eternal rest grant them, O Lord"), which is cited from 2 Esdras—requiem is the accusative singular form of the Latin noun requies, "rest, repose". The Roman Missal as revised in 1970 employs this phrase as the first entrance antiphon among the formulas for Masses for the dead, and it remains in use to this day.
Литургиялық рәсім
Римдік ритуалдың бұрынғы түрлерінде, олардың кейбіреулері әлі де қолданылуда, реквиемдік месса әдеттегі мессадан бірнеше жағынан ерекшеленеді. Кейбір бөліктер, оның ішінде 1970 жылы жаңадан өңделген әдеттегі мессадан алынып тасталғандары да, салыстырмалы түрде жаңадан шыққан. Мысалы, мессаның басындағы "Iudica" псалмы, діни қызметкердің Ізгі хабарды оқымас бұрын айтқан дұғасы (немесе диякон оқыса, дияконның батасы), және діни қызметкердің қасиетті тағамды қабылдамас бұрын өзі үшін айтқан екі дұғасының біріншісі. Басқа ескертпелерге Интроит пен Евангелиеде құрбандық иіссуының қолданылуы, бейбітшілік сүйісуі, диакон Евангелие айтқанда ақсақалдар ұстап тұрған шамдар және баталар кіреді. Gloria in excelsis Deo және Символды оқу жоқ; Евангелие алдындағы Аллилуия әні оразадағыдай трактатпен алмастырылады; және Agnus Dei (литургия) өзгертіледі. "Ite missa est" ("Жіберілдісіңдер") деген сөз "Requiescant in pace" ("Тыныштықта жатсын") деген сөздермен ауыстырылады. Қара түс киімнің міндетті литургиялық түсі болды (оның ішінде 1962 жылғы Миссальда), ал жаңартылған литургияда "қара түсті, әдеттегідей, өлгендер үшін арналған мессаларда қолдануға болады". Трактат пен Евангелие арасында оқылған немесе айтылған Dies irae реті, Екінші Ватикандық собордың литургиялық реформасынан кейін Реквиемдік мессаның міндетті бөлігі болды. "Қасқыр күні" деп басталатын бұл поэзиялық шығарма Сот күнін қорқынышты сөздермен бейнелейді, содан кейін Исадан мейірімділік тілейді. Римдік ритуалдың ерекше түрінде литургияда еске алулар (яғни, бір күні болатын немесе нәзік/маусымдық еске алулар болатын төмен дәрежелі литургиялық мерекелердің жинақтау, құпия және қасиетті тағамнан кейінгі дұғалары) болмайды; нәтижесінде, тек рубрикалар мен әр түрлі мессалық формулаларды қамтитын бөлек, кішірек Реквием Миссалы қолдану стандартты практика болып табылады. 1970, 1980 және 1990 жылдары Реквиемдік месса кейде "Қайта тірілу мессасы" немесе христиандық жерлеу мессасы деп аталды, бірақ бұл ешқашан ресми термин болған жоқ. 1990 жылы Англия және Уэльс епископтары жариялаған ресми ағылшын ритуалында "Христиандық жерлеу рәсімі" деп аталады. "Реквиемдік месса" өлгендер үшін арналған басқа мессаларға және жерлеу мессасының өзіне де лайықты атау болып қала береді (қажетті антифондар күшінде қалады: Интроит, "Мәңгілік тыныштық сыйла" / "Requiem æternam dona eis Domine"; Оферторий, "Иса Мәсіх, даңқтың Патшасы, барлық адалдардың жандарын құтқара көр" / "Domine Iesu Christe, Rex gloriæ, libera animas"; Қасиетті тағам, "Мәңгілік жарық жарқырасын" / "Lux æterna luceat eis, Domine"). ХХІ ғасырдың соңындағы осы тенденцияларға сәйкес, Миссал ақ киімді киюге рұқсат берді, бірақ тек кешіріммен; қара түс барлық реквиемдік мессалардың, соның ішінде жерлеу мессаларының қалыпты түсі болып қала береді. Күнәдан арылудың түсі – қызғылт түс, шіркеу жанды тазару орнында, мүмкін, күнәдан арылу мен құнын өтеуді ұсынады, сондықтан ол да кешіріммен рұқсат етілді. Литургияда қолданылатын мәтіндер де ұқсас өзгеріске ұшырады, жаңа оқу опцияларының кейбіреулері Исаның мәңгілік өмір туралы уәдесін күшейтеді.
Шығыс христиан діндері
Шығыс православие және грек-католик шіркеулерінде реквием – еске алу қызметінің ең толық түрі (μνημόσυνο, славянша: ). Кәдімгі еске алу қызметі – таңғы құлшылықтың қысқартылған нұсқасы, бірақ реквиемде әдетте түнгі құлшылықта (Веспер, таңғы құлшылық және бірінші сағаттың канондық сағаттарын біріктіретін) кездесетін барлық псалмдар, оқулар мен әндер бар, бұл марқұмдарға арналған толық жиынтықты ұсынады. Толық реквием шамамен үш жарым сағатқа созылады. Осы форматта ол парастастың бастапқы мағынасын жақсырақ көрсетеді, ол сөзбе-сөз "түн бойы тұру" дегенді білдіреді. Көбінесе, ертесі күні таңертең марқұмдарға арналған қосымша дұғалармен Құдайға сыйынған қызмет өткізіледі. Ұзақтығына байланысты толық реквием сирек өткізіледі. Дегенмен, кем дегенде орыс литургиялық дәстүрінде, реквием көбінесе "Соңғы панихида" деп аталатын арнайы қызметте, қасиеттінің даңқталуына (қасиеттілікке) дейін өткізіледі.
Англикандық
"Ортақ дұғалар кітабында" реквием қызметі болған жоқ, оның орнына "Қайтыстарды жерлеу рәсімі" деп аталатын қызмет болды. Литургиялық реформа қозғалысынан бері, Англикан қауымының түрлі провинцияларында қолданылатын түрлі "Ортақ дұғалар кітабында" (BCP) жерлеу кезінде Евхаристия өткізуге мүмкіндік жасалды. Бұл қосымшалардан бұрын, англо-католиктер немесе жоғары шіркеулік англикандар римдік католик реквиемінің бөліктерін жиі жерлеу қызметіне қосатын, әдетте массаның міндетті бөлімдерінен үзінділерді пайдаланатын. Осы қызметте дін қызметкері немесе шіркеу қызметкерлері оқуы немесе айтуы тиіс деп көрсетілген рубрикалары бар бірнеше мәтін бар. Бұл мәтіндердің біріншілері қызметтің басында, ал қалғаны жерлеу рәсімі үшін арналған. Бұл мәтіндер әдетте жетіге бөлінеді және жиынтығында "жерлеу сөздері" деп белгілі. Англикан жерлеу рәсімін музыкаға қойған композиторлардың қатарында Уильям Крофт, Томас Морли, Томас Томкинс, Орландо Гиббонс және Генри Перселл бар. 1662 жылғы "Ортақ дұғалар кітабынан" алынған осы жеті сөздің мәтіні төмендегідей:
"Мен қайта тірілу мен өмірмін, - дейді Раббым. - Маған сенген, тіпті өлсе де, қайта тіріледі. Ал кім тірі және маған сенсе, ешқашан өлмейді." (Жохан 11:25-26)
"Мен Құтқарушымның тірі екенін білемін, ол соңғы күні жер бетінде тұрады. Әрі терімнен құрттар осы денемен айналысса да, мен етімде Құдайды көремін. Мен оны өзім көремін, басқа емес, өзім көремін." (Жұмыс 19:25-27)
"Біз бұл дүниеге ештеңе әкелген жоқпыз, сондықтан ештеңе алып кете алмайтынымыз да анық. Раббы берді, Раббы алды, Раббының аты мақталу болсын." (1 Тімотеге 6:7 және Жұмыс 1:21)
"Әйелден туған адамның өмірі қысқа, және ол қайғыға толы. Ол шығып, гүлдей кесіледі, көлеңкедей жылдам өтеді және ешқашан тоқтамайды." (Жұмыс 14:1-2)
"Өмірдің ортасында өлім бар: кімнен көмек іздейміз, сенің өзіңнен, Раббым, біздің күнәларымыз үшін дұрыс ашуланғаннан? Бірақ, уа, Раббым, ең қасиетті, уа, құдіретті Раббым, уа, қасиетті және мейірімді Құтқарушым, бізді мәңгілік өлімнің қорқынышты азабына ұшыратпа." (Media vita in morte sumus)
"Сен білесің, Раббым, біздің жүрегіміздің құпияларын, дұғамызға мейірімді құлақтарыңды жаппа, бізді сақта, уа, ең қасиетті Раббым, ең құдіретті Құдай, уа, қасиетті және мейірімді Құтқарушым, ең лайықты мәңгілік судья, соңғы сағатымызда, өлімнің қиналыстарынан сенің алдынан түсіп қалмау үшін." Мен көктен дауыс естідім: "Мынаны жаз: Енді одан былай Раббыда өлгендер бақытты!" - деді Рух, - "олар еңбегінен тынығады." (Аян 14:13)
I am the resurrection and the life, saith the Lord: he that believeth in me, though he were dead, yet shall he live: and whosoever liveth and believeth in me shall never die. (John 11:25 26)
I know that my Redeemer liveth, and that he shall stand at the latter day upon the earth. And though after my skin worms destroy this body, yet in my flesh shall I see God: whom I shall see for myself, and mine eyes shall behold, and not another. (Job 19:25 27)
We brought nothing into this world, and it is certain we can carry nothing out. The Lord gave, and the Lord hath taken away; blessed be the Name of the Lord. (1 Timothy 6:7 and Job 1:21)
Man that is born of a woman hath but a short time to live, and is full of misery. He cometh up, and is cut down, like a flower; he fleeth as it were a shadow, and never continueth in one stay. (Job 14:1 2)
In the midst of life we are in death: of whom may we seek for succour, but of thee, O Lord, who for our sins art justly displeased? Yet, O Lord God most holy, O Lord most mighty, O holy and most merciful Saviour, deliver us not into the bitter pains of eternal death. (Media vita in morte sumus)
Thou knowest, Lord, the secrets of our hearts; shut not thy merciful ears to our prayer; but spare us, Lord most holy, O God most mighty, O holy and merciful Saviour, thou most worthy judge eternal, suffer us not, at our last hour, for any pains of death, to fall from thee. I heard a voice from heaven, saying unto me, Write, From henceforth blessed are the dead which die in the Lord: even so saith the Spirit: for they rest from their labours. (Revelation 14:13)
Музыкалық композициялардың тарихы
Көп ғасырлар бойы реквием мәтіндері григориандық әуендермен орындалған. Иоганн Окегемнің 15 ғасырдың екінші жартысында жазылған «Реквиемі» – бізге жеткен ең ерте полифониялық туынды. Одан бұрын композитор Дюфайдың, мүмкін одан да ертерек жазылған, бірақ қазір жоғалған реквиемі болған, Окегемнің туындысы соның үлгісі болуы мүмкін. Көптеген ерте композициялар Трент соборы литургияда қолданылатын мәтіндерді стандартизациялағанға дейін Еуропаның әртүрлі литургияларында қолданылған сан алуан мәтіндерді көрсетеді. Брумельдің шамамен 1500 жылы жазылған реквиемі алғаш рет «Dies Iræ» мәтінін қамтиды. Реквиемнің алғашқы полифониялық орындарында композициялардың өзінде айқын текстуралық контраст байқалады: қарапайым аккордтық немесе фальшбордон сияқты бөлімдер, Окегемнің реквиемінің Оферториясындағыдай, контрапунктік күрделіліктің басқа бөлімдерімен қарама-қарсы қойылады. Пол Хиндемиттің «When Lilacs Last in the Dooryard Bloom'd: A Requiem for Those We Love» шығармасы, 1945 жылы Франклин Делано Рузвельт қайтыс болғаннан кейін жазылып (1946 жылы тұсаукесері өткен), Абрахам Линкольн қайтыс болғаннан кейін Уолт Уитмен жазған элегияға негізделген; ал Дмитрий Кабалевскийдің «Реквиемі» (Op. 72; 1962) – Роберт Рождественский композиция үшін арнайы жазған өлеңге салынған. Герберт Хауэллстің аккомпанементсіз реквиемінде 23-ші псалом («Жаратқан Ием – менің бағушым»), 121-ші псалом («Көздерімді көтеремін»), «Salvator mundi» («Әлемнің құтқарушысы»), «Requiem aeternam» (екі түрлі нұсқасы) және «Аспаннан бір дауыс естідім» қолданылған. Джон Раттер өзінің 1985 жылғы «Реквиемінде» латын реквиемінің бір бөлігін екі толық псаломмен – 130-шы псаломмен «Теңіздің түбінен» және оның бұрынғы туындысы «Жаратқан Ием – менің бағушым» – біріктіріп, латын бөлімдері ішінде тағы да көптеген библиялық аяттарды үйлестіреді. Кейбір композиторлар «Реквием» деген атаумен таза аспаптық туындылар жазды, мысалы, Бриттеннің «Sinfonia da Requiem» шығармасы. Ханс Вернер Хензенің 1968 жылы Че Гевараға арналған реквием ретінде жазылған «Das Floß der Medusa» – оратория; Хензенің «Реквиемі» аспаптық, бірақ бөлімдердің дәстүрлі латын атауларын сақтайды. Игорь Стравинскийдің «Реквием әндері» аспаптық бөлімдерді «Introit», «Dies irae», «Pie Jesu» және «Libera me» бөлімдерімен үйлестіреді.