Кіріспе

Саяси экономикалық теорияда халықаралық ортақ ресурстар үшін қолданылатын термин Жаһандық ортақ ресурстар - бұл әдетте халықаралық, ұлтаралық және жаһандық ресурстар домендерін сипаттау үшін қолданылатын термин. Жалпыға ортақ дүниелерге жер бетіндегі ортақ табиғи ресурстар, мысалы, жоғары мұхиттар, атмосфера және ғарыш кеңістігі, әсіресе Антарктика кіреді. Киберкеңістік де жаһандық ортақ құндылықтардың анықтамасымен сәйкес келуі мүмкін.

Жалпы ортақ құндылықтарды басқару

Жаһандық ортақ құндылықтардың басты мәселесі - жергілікті және жаһандық деңгейге дейінгі, жиі болжауға болмайтын өзгерістерге ұшырайтын, көпшілік және жеке мүдделердің күрделілігін шешуге қабілетті басқару құрылымдары мен басқару жүйелерін құру. Жаһандық қоғамдық игіліктерді басқару сияқты, жаһандық ортақ игіліктерді басқару да көпжақты заңды тұлғаларды, әдетте халықаралық және ұлтаралық, мемлекеттік және жеке меншік, мүдделердің әртүрлілігі мен басқарылатын ресурстың түріне сәйкес құрылымдалған және сәйкестікті қамтамасыз ету үшін жеткілікті ынталандырулармен қатаң. Мұндай басқару жүйелері әлемдік деңгейде ортақ ресурстардың асыра пайдаланылуының классикалық трагедиясынан аулақ болу үшін қажет. Жалпы ортақ ресурстарды басқаруда жалпы ортақ ресурстарды басқарудан бірнеше негізгі айырмашылықтар бар. Жергілікті және жаһандық деңгейдегі ресурстардың көлемі мен пайдаланушылардың саны арасында айқын айырмашылықтар бар. Сонымен қатар, ресурс пайдаланушылардың ортақ мәдениеті мен күтулерінде айырмашылықтар бар; көпшілік ресурстардың жергілікті пайдаланушылары біртекті, ал жаһандық пайдаланушылар әртүрлі болады. Бұл әртүрлі деңгейде ресурстарды пайдалану туралы жаңа білім алу мүмкіндігі мен уақытының айырмашылығына ықпал етеді. Сонымен қатар, жаһандық ресурстар қоры салыстырмалы түрде тұрақты емес және динамикасын түсіну оңай емес. Әлемдік ортақ заттардың көбісі адам баласының уақыт шкаласында жаңартылмайды. Осылайша, ресурстардың нашарлауы күтпеген, бірден байқалмайтын немесе оңай түсінілмейтін, қаламаған салдарынан болуы ықтимал. Мысалы, климаттың өзгеруіне себепші көмірқышқыл газы атмосфераға шыққаннан кейін кем дегенде мыңжылдық бойы солай болып келеді, ал түрлердің жойылуы мәңгіге созылады. Әлемдік деңгейде пайда, шығын және мүдделер арасында айтарлықтай айырмашылықтар болғандықтан, ресурстарды жергілікті деңгейде пайдалану мен әлемдік деңгейдегі ресурстарды пайдалану арасында сыртқы әсерлер арасында айтарлықтай айырмашылықтар бар. Халықаралық құқық түрінде бірнеше экологиялық хаттамалар (қараңыз) құрылды. "Табиғи ресурстарға адам әсерін болдырмау немесе басқарудың негізгі мақсатымен заңды түрде міндетті болып табылатын үкіметаралық құжат". Халықаралық экологиялық хаттамалар қоршаған ортаны басқаруда 1960 жылдары трансшекаралық экологиялық проблемалар кеңінен танылғаннан кейін пайда болды. 1972 жылы Стокгольмде өткен үкіметаралық конференциядан кейін халықаралық экологиялық келісімдер жасалу кеңінен таралды. Жоғарыда айтылған кедергілерге байланысты экологиялық протоколдар әлемдік ортақ мәселелерге панацея бола алмайды. Көбінесе олар күтілетін нәтижеге жетуде баяу жүреді, ең төменгі ортақ атаушыға ұмтылады және бақылау мен қолдану жетіспейді. Сонымен қатар олар тұрақты даму қағидаттары бойынша қоршаған ортаны қорғау мәселесі негізгі саяси мәселелердің қатарына қосылуы керек деген шешімдерді бірте-бірте қабылдайды.

Дүниежүзілік мұхит

Глобалды немесе әлемдік мұхит, гидросфераның басым бөлігін құрайтын Жердің мұхиттық (немесе теңіз) суларының өзара байланысты жүйесі ретінде классикалық жаһандық ортақ. Ол материктермен және түрлі океанографиялық ерекшеліктермен шектелген бірқатар негізгі мұхит аймақтарына бөлінеді. Ал мұхит сулары көптеген кіші теңіздер, шығанақтар мен шығанақтармен араласқан. Сонымен қатар, тұщы судың көпшілігі мұхитқа түседі және мұхит суларынан Жердің су айналымы арқылы алынады. Теңіз құқығы - халықаралық құқықтардың бірі, ол елдердің арасындағы қатынастарды басқаруда, теңіз қатынасы, минералды ресурстар мен жағалау сулары бойынша юрисдикция. Теңіз құқығы, сондай-ақ Адмиралтейство құқығы деп аталады, теңіз қызметін реттейтін ішкі құқық пен мұхиттарда кемелерді басқаратын жеке тұлғалар арасындағы қатынастарды реттейтін халықаралық жеке құқық. Ол теңіз саудасы, теңіз навигациясы, кеме қатынасы, теңізшілер және жолаушылар мен жүктерді теңіз арқылы тасымалдау сияқты мәселелерді қарастырады. Алайда заң шығарушы органдар мұхиттың терең жерлерін адам қауіпінен қорғау үшін аз ғана әрекет жасайды. Көліктік маңызды құралдарды қамтамасыз етуден басқа, Жердегі барлық тіршіліктің көп бөлігі оның мұхитында бар, онда жер бетіндегі тіршілік ету орнының шамамен 300 есе көп. Арнайы теңіз мекендеу орындарына коралл рифтері, теңіз балықтарының ормандары, теңіз шөптерінің шалғындылары, су бассейндері, саз, құмды және тас тәрізді жерлер, ашық мұхит (пелагикалық) аймағы кіреді, онда қатты заттар сирек кездеседі және су бетін көру - жалғыз көрінетін шекара. Зерттелген организмдер микроскопиялық фитопланктон мен зоопланктоннан бастап ұзындығы 30 метрді құрайтын алып китке дейін. Негізгі деңгейде теңіздегі тіршілік біздің планетамыздың табиғатын анықтауға көмектеседі. Теңіздегі тіршілік ресурстары азық-түлік (әсіресе азық-түлік балық), дәрі-дәрмек және шикізат береді. Сонымен қатар, теңіздегі және басқа да организмдердің денсаулығы бір-бірімен тығыз байланысты екені түсінікті болды. Адамзат теңіздегі тіршілік пен маңызды циклдердің арасындағы қарым-қатынас туралы білімінің көлемі тез өсіп, жаңа жаңа ашылулар күн сайын жасалуда. Бұл циклдерге материяның (көміртегі циклі сияқты) және ауаның (жердің тыныс алуы және мұхит сияқты экожүйелер арқылы энергия қозғалысы сияқты) циклдері кіреді. Теңіз организмдері оттегі циклына елеулі үлес қосады және Жердің климаттық реттелуіне қатысады. Жағалаулар теңіз тіршілігімен қалыптасады және қорғалады, ал кейбір теңіз организмдері жаңа жерлерді құруға көмектеседі. БҰҰ-ның қоршаған ортаны қорғау бағдарламасы (БҰҰЖӨ) ғаламдық мұхитты басқаруда қажетті бірнеше саланы анықтады: ұлттық іс-қимыл қабілеттілігін нығайту, әсіресе дамушы елдерде; балық шаруашылығын басқаруды жақсарту; жартылай жабық және өңірлік теңіздерде ынтымақтастықты нығайту; қауіпті және ядролық қалдықтарды мұхитқа тастауға бақылауды күшейту; теңіз заңын жетілдіру. Ешқандай да қиындықтар жоқ, мысалы, теңіздің деңгейінің көтерілуі, қауіпті химиялық заттардың (соның ішінде мұнайдың) ластануы, микробиологиялық ластану, мұхиттың қышқылдануы, зиянды балдырлардың гүлденуі, балық аулау және басқа да шамадан тыс пайдалану. Сонымен қатар, Pew Charitable Trusts Environmental Initiative бағдарламасы балық аулау және басқа да өндірушілік әрекеттерге тыйым салынған өте үлкен, өте қорғалатын теңіз қорықтарының бүкіл әлемдегі жүйесіне қажеттілікті анықтады.

Атмосфера

Атмосфера - бұл Жер планетасындағы тіршіліктің дамуы үшін өте маңызды күрделі, динамикалық табиғи газдық жүйе. Әлемдік атмосфераны басқарудың басты мәселесі - ауаның ластануы, атмосфераға химиялық заттардың, бөлшектердің немесе биологиялық материалдардың енгізілуі, олар адамдарға ыңғайсыздық, ауру немесе өлім әкеледі, басқа тірі организмдерге, мысалы азық-түлік дақылдарына зиян келтіреді немесе табиғи ортаға немесе құрылыс ортасына зиян келтіреді. Ауаның ластануына байланысты стратосфералық озонның азаюы адам денсаулығына және Жердің экожүйелеріне қауіп төндіретінін білгенге дейін. Тыныс алу ауасының ластануы - әлемдік ортақ игіліктерді басқарудағы негізгі проблема. Ластаушы заттар қатты бөлшектер, сұйық тамшылар немесе газдар түрінде болуы мүмкін және олар табиғи немесе адам жасаған болуы мүмкін. Әлемнің бірнеше бөлігінде ластаушы төлейді деген қағида қабылданды, бұл ластау үшін жауапты тарапты табиғи ортаға келтірілген зиян үшін төлеуге міндетті етеді. Оған Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) мен Еуропалық қоғамдастық (ЕЫ) елдерінен қолдау бар. Бұл әдіс сонымен қатар өндірушінің кеңейтілген жауапкершілігі (EPR) деп аталады. EPR қалдықтармен жұмыс істеу жауапкершілігін үкіметтерден (және де салық төлеушілер мен жалпы қоғамнан) оны өндіретін субъектілерге ауыстырып жіберуге тырысады. Бұл әдіс қалдықтарды жою шығындарын өнімнің құнына жатқызуға тырысады, теориялық тұрғыдан алғанда, өндірушілер өнімдерінің қалдық профилін жақсартады, қалдықтарды азайтады және қайта пайдалану мен қайта өңдеу мүмкіндіктерін арттырады. 1979 жылғы алыс қашықтықтан трансшекаралық ауаның ластануы туралы конвенция (CLRTAP) - ауаның ластануын қорғау және біртіндеп азайту және алдын алу жөніндегі алғашқы халықаралық күш-жігер. Оны БҰҰ Еуропа экономикалық комиссиясы (БҰҰЕЕК) басқаратын Еуропалық мониторинг және бағалау бағдарламасы (EMEP) жүзеге асырады. Озон қабатын бұзатын заттар туралы Монреаль хаттамасы немесе Монреаль хаттамасы (Озон қабатын қорғау туралы Вена конвенциясының хаттамасы) - озон қабатын қорғау үшін озон қабатын бұзатын көптеген заттар өндірісін кезең-кезеңмен тоқтату арқылы озон қабатын қорғау үшін жасалған халықаралық шарт. Келісімге қол қою 1987 жылы 16 қыркүйекте басталды, ал ол 1989 жылы 1 қаңтарда күшіне енді. Үш онжылдықтан астам уақыт жұмыс істегеннен кейін Вена конвенциясы мен Монреаль хаттамасы озонды азайтуда да, жаһандық ортақ игіліктерді басқаруда да өте табысты деп танылды. Глобалды көмескілік - 1950 жылдары жүйелі өлшеулер басталғаннан кейін бірнеше онжылдықтар бойы байқалып келген Жер бетіндегі тікелей сәулеленудің жаһандық мөлшерінің біртіндеп азаюы. Әлемдік көлеңкелердің көтерілуіне атмосферадағы сульфат аэрозольдары сияқты бөлшектердің адам әрекеті салдарынан пайда болған деп есептеледі. Ол су айналымын тежеп, булануды азайтып, кейбір жерлерде жауын-шашынды азайтуы мүмкін. Сонымен қатар, жаһандық көлеңкелілік ауа райының суыту әсерін де тудырады, бұл жаһандық жылынуға әсер ететін парниктік газдардың әсерін ішінара жасырып қойған болуы мүмкін. Жалпы алғанда, жаһандық жылыну және климаттың өзгеруі - жаһандық ортақ ресурстарды басқарудың басты мәселесі. Ғылыми консенсусты қалыптастыру үшін 1988 жылы құрылған Климаттың өзгеруі жөніндегі үкіметаралық топ (ХПКК) бірнеше баяндамада парниктік газдар шығарындыларын азайтудың апатты зардаптарды болдырмау үшін қажет екендігіне тоқталды. Сонымен қатар, 1992 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Климаттың өзгеруі жөніндегі негіздемелік конвенциясы (FCCC) "ауа-райының қауіпті антропогендік [яғни, адам тарапынан туындаған] климаттық жүйеге араласуын болдырмайтын деңгейдегі парниктік газ концентрацияларын тұрақтандыруға" жұмыс істеуге уәде берді (2019 жылға қарай конвенцияға 197 тарап бар, бірақ бәрі оны ратификациялаған жоқ). 1997 жылғы КХОК-қа кірген Киото хаттамасында индустрияланған елдерге шығарындыларды азайту бойынша міндетті міндеттемелер берілді. Бұл ұсыныстарды көптеген елдер қабылдады, бірақ барлығы емес, ал көпшілігі өз міндеттемелерін орындамады. Протокол 2012 жылы қолданылу мерзімі бітті және оған 2015 жылғы Париж келісімімен ұласты, онда мемлекеттер қысқарту туралы жеке уәде берді. Алайда, IPCC 2018 жылғы баяндамада, егер одан да көп азайтулар уәде етілмесе және жүзеге асырылмаса, қауіпті климаттың өзгеруі болмай қоймайды деген қорытындыға келді.

Полярлық аймақтар

Сегіз Арктикалық ел Канада, Дания (Гренландия және Фарер аралдары), Норвегия, АҚШ (Аляска), Швеция, Финляндия, Исландия және Ресей - барлығы Арктикалық кеңестiң мүшелерi, сондай-ақ алты түпкiлiктi халықты өкiлдiк ететiн ұйымдар. Кеңес консенсус негізінде жұмыс істейді, көбінесе қоршаған ортаға қатысты келісімдермен айналысады және шекаралық немесе ресурстық дауларды қарамайды. Қазіргі уақытта Антарктика туралы келісім және оған байланысты келісімдер, жалпы алғанда Антарктика туралы келісім жүйесі немесе ATS деп аталады, Антарктикаға қатысты халықаралық қатынастарды реттейді, Жер бетіндегі жалғыз адам тұқымы жоқ құрлық. 1961 жылы күшіне енген, қазір 50 мемлекет қол қойған бұл келісім Антарктиканы ғылыми қорық ретінде белгілеп, ғылыми зерттеулерге еркіндік береді және сол құрлықта әскери іс-әрекетке тыйым салады. Арктикалық аймақтағы климаттың өзгеруі экожүйенің қайта құрылуына әкеліп соқтырады. Түрлердің таралуы азық-түлік желілерінің құрылымымен бірге өзгеріп жатыр. Мұхит айналымының өзгеруі солтүстік Тынық мұхит пен Солтүстік Атлантика аймақтарының арасындағы зоопланктонның алғашқы алмасуына 800 000 жыл ішінде себепші болды. Бұл өзгерістер субарктикалық жануарлардан арктикалық жануарларға аурулардың таралуына мүмкіндік береді және керісінше, тіршілік ортасының жоғалуы мен басқа да әсерлерден зардап шеккен түрлерге қосымша қауіп төндіреді. Бұл өзгерістердің қай жаққа әкелетіні әлі белгісіз, бірақ Арктиканың теңіз экожүйелеріне әсері кең болады. Климаттық модельдер климаттың өзгеруіне байланысты температураның өзгеруі Антарктидада Арктикаға қарағанда әлдеқайда аз болады деп күтеді, бірақ жүргізіліп жатқан зерттеулер басқаша болуы мүмкін.

Сыртқы кеңістік

Әлемдік ғарыш кеңістігін басқару 1957 жылы 4 қазанда бұрынғы Кеңес Одағының "Спутник" спутнигін сәтті ұшырғаннан бері даулы болып келеді. Жер атмосферасы мен ғарыш арасында нақты шекара жоқ, бірақ бірнеше стандартты шекаралық белгілер бар: орбиталық жылдамдықпен айналысатын (Карман сызығы), кеңістіктегі зарядталған бөлшектердің жылдамдығына байланысты және кейбір адамдар факторларымен анықталады. Бір елдің азаматтық ғарыш бағдарламасына қатысты ғарыш саясаты, сондай-ақ сыртқы кеңістікті әскери пайдалану мен коммерциялық пайдалану саясаты ғылым саясатымен қиылысады, өйткені ұлттық ғарыш бағдарламалары ғарыш ғылымында зерттеулерді жиі жүргізеді немесе қаржыландырады, сондай-ақ қорғаныс саясатымен, мысалы, тыңдаушы спутниктер мен спутникке қарсы қару. Сонымен қатар, коммерциялық байланыс спутниктері мен жеке ғарыш ұшулары сияқты үшінші тараптардың қызметін мемлекеттік реттеуді, сондай-ақ ғарыш заңын және ғарыш зерттеулерін қолдау үшін бар ғарыш адвокаттық ұйымдарын құру мен қолдануды қамтиды. [[Файл:Уақыт өте келе ғарыш кеңістігіндегі барлық бақылаудағы нысандардың өсуі (ғарыш қалдықтары мен спутниктер). Png Da Da Thumb Da Da Da Барлығы дайындайтын нысандардың кеңістікте уақыт өте келе өсуі

Саясат

Сыртқы ғарыш туралы шарт халықаралық ғарыш заңына негізгі негіз болып табылады. Ол ғарыш кеңістігін ұлттық мемлекеттердің заңды пайдалануын қамтиды. Келісімде ғарыш кеңістігін барлық ұлттық мемлекеттер еркін зерттей алады және ұлттық егемендікке талап қоюға жатпайды деп жазылған. Сондай-ақ, ол ғарышқа ядролық қару орналастыруға тыйым салады. Келісімді 1963 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы қабылдады, ал 1967 жылы КСРО, Америка Құрама Штаттары және Ұлыбритания қол қойды. 2013 жылдың ортасына қарай келісімшартты 102 мемлекет ратификациялады және оған қосымша 27 мемлекет қол қойды. 1958 жылдан бастап ғарыш кеңістігі Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының бірнеше қарарларының тақырыбы болды. Олардың 50-ден астамы ғарыш кеңістігін бейбіт мақсатта пайдаланудағы халықаралық ынтымақтастық пен ғарыш кеңістігінде қарулану жарысының алдын алуға қатысты. БҰҰ-ның Тыныстық мақсаттарда ғарыш кеңістігін пайдалану жөніндегі комитеті төрт қосымша ғарыш заңдары туралы келісімдер жасады. Дегенмен, ғарышқа кәдімгі қаруды орналастыруға қатысты заңдық тыйым салулар жоқ және АҚШ, КСРО және Қытай спутниктерге қарсы қаруды сәтті сынақтан өткізді. 1979 жылғы Ай туралы келісім бойынша барлық аспан денелерінің (оның ішінде осындай денелер айналасындағы орбиталар) юрисдикциясы халықаралық қоғамдастыққа берілді. Алайда, бұл келісімді қазіргі уақытта ғарышқа ұшқышпен ұшуды жүзеге асыратын бірде-бір мемлекет ратификациялаған жоқ. 1976 жылы сегіз экваторлық мемлекет (Эквадор, Колумбия, Бразилия, Конго, Заир, Уганда, Кения және Индонезия) Колумбияның Богота қаласында "Экваторлық елдердің бірінші кездесуінің декларациясы" деп аталатын "Богота декларациясы" деп аталады. Бұл әр елге сәйкес келетін геосинхрондық орбиталық жолдың сегментін бақылауға деген талап. Бұл талаптар халықаралық деңгейде танылмайды.

Халықаралық ғарыш станциясы

Халықаралық ғарыш станциясы бағдарламасы бес ғарыш агенттігінің бірлескен жобасы: NASA, Ресей Федералды Ғарыш Агенттігі (RSA), Жапонияның Аэроғарыштық Зерттеу Агенттігі (JAXA), Еуропалық Ғарыш Агенттігі (ESA) және Канаданың Ғарыш Агенттігі (CSA). Ұлттық бюджет шектеулері үш ғарыш станциясы жобасының Халықаралық ғарыш станциясымен бірігуіне әкелді. 1993 жылы осы көпұлттық бағдарламаға совет/орыс ғарыш станциясы Мир 2 үшін ішінара салынған компоненттер, Американың еркіндігі және Еуропаның Колумбсы біріктірілді. Ғарыш станциясының меншік құқығы мен пайдалануы үкіметаралық шарттар мен келісімдермен бекітіледі. АЭС - бұл ең қымбат бір элемент, және қазіргі заманғы халықаралық ынтымақтастықтың ең маңызды мысалдарының бірі болуы мүмкін. НАСА мен RSA арасындағы бастапқы түсіністік меморандумына сәйкес Халықаралық ғарыш станциясы ғарыштағы зертхана, обсерватория және фабрика болуы тиіс еді. Сондай-ақ, ол Айға, Марсқа және астероидтарға ықтимал болашақ миссиялар үшін тасымалдау, техникалық қызмет көрсету және баспана базасы ретінде қызмет етуді жоспарлаған. 2010 жылғы АҚШ Ұлттық ғарыш саясатында оған коммерциялық, дипломатиялық және білім беру мақсаттарына қызмет етудің қосымша рөлі берілді.

Интернет

Телекоммуникациялық технологиялар арқылы өзара байланысты миллиондаған жеке, қоғамдық, академиялық, бизнес және мемлекеттік ресурстардан тұратын ғаламдық компьютерлер жүйесі ретінде Интернет - бұл жаһандық ортақ деп айту қиын. Бұл есептеу ресурстары негізінен жеке меншікте және жеке меншік құқығына жатады, бірақ олардың көбісі мемлекеттік меншікте және мемлекеттік құқыққа жатады. Дүниежүзілік Желі, өзара байланысты гипермәтіндік құжаттар жүйесі ретінде, қоғамдық домен (Википедия сияқты) немесе авторлық құқық заңдарына бағынады, ең жақсы жағдайда, аралас жақсы. Алайда, нәтижесінде пайда болған виртуалды кеңістік немесе киберкеңістік көбінесе электрондық жаһандық ортақ деп қарастырылады, ол кез-келген қоғамдық кеңістік сияқты көп немесе көбірек сөз бостандығына мүмкіндік береді. Бұл цифрлық ортақ ресурстарға қол жеткізу және сөз бостандығының нақты көлемі географиялық аймаққа байланысты әртүрлі. Электрондық жаһандық ортақ заттарды басқару басқа ортақ заттарды сияқты көптеген мәселелерді тудырады. Қол жеткізудегі теңсіздікке байланысты мәселелерге қоса, желілік бейтараптық, Интернет цензурасы, Интернет құпиялылығы және электрондық қадағалау сияқты мәселелер туындайды. Алайда, жаһандық ортақ термин әдетте мемлекетсіз маневр кеңістігін білдіреді, онда ешқандай мемлекет немесе ұйым басымдыққа ие бола алмайды, және киберкеңістіктің 100 пайызы мемлекеттік немесе жеке тұлғаға тиесілі болғандықтан, ол жиі осындай деп танылса да, киберкеңістікті шынайы жаһандық ортақ деп айтуға болмайды.