Кіріспе

Бостон симфониялық оркестрі (BSO) – Бостондағы американдық оркестр. Ол Американың бес ірі симфониялық оркестрінің екінші ескісі, көбінесе «Үлкен Бестік» деп аталады. 1881 жылы Генри Ли Хиггинсон құрған BSO өзінің көптеген концерттерін Бостонның Симфония залында өткізеді, ал жазда Танглвудта өнер көрсетеді. Оркестр құрылғаннан бері 17 музыкалық директор болды, олардың ішінде Джордж Хеншель, Серж Куссевицкий, Анри Рабо, Пьер Монте, Чарльз Мунк, Эрих Лайнсдорф, Уильям Штайнберг және Джеймс Левин. Андрис Нельсон қазіргі уақытта BSO-ның музыкалық директоры. Сейжи Озава BSO-ның музыкалық директор лауреаты атағын алған. Бернард Хайтинк 1995 жылдан 2004 жылға дейін BSO-ның бас қонақ дирижері, содан кейін 2021 жылы қайтыс болғанға дейін құрметті дирижер болды. Оркестр 1917 жылдан бері граммофондық жазбалар жасап келеді және кейде «Шиндлер тізімі» сияқты фильмдердің саундтректерінде ойнайды.

Алғашқы жылдар

BSO 1881 жылы Генри Ли Хиггинсон құрған. Оның алғашқы дирижері Джордж Хеншель болды, ол танымал баритон және дирижер, сонымен қатар Иоганнес Брамстың жақын досы еді. Хеншель оркестр үшін инновациялық оркестрлік орындық схемаларын жасап, оларды Брамсқа жіберді. Брамс оған мақұлдау жауабын берді және 1881 жылғы қарашаның ортасындағы хатында мүйіз және альт бөлімдеріне қатысты мәселелерді талқылады. BSO-ның алғашқы концерті 1881 жылғы 22 қазанда өтті. Бағдарламаға Бетховеннің «Үйдің қадірлеуі», сондай-ақ Джозеф Хайдн, Кристоф Виллибальд Глюк, Франц Шуберт және Карл Мария фон Вебердің шығармалары кірді. Оркестрдің келесі төрт музыкалық жетекшісінің барлығы Австрияда білім алған, оның ішінде Хиггинсонның талғамына сай, венгр туған, аса ықпалды дирижер Артур Никиш те болды. Вильгельм Герике 1884 жылдан 1889 жылға дейін және 1898 жылдан 1906 жылға дейін екі рет қызмет етті. Жозеф Хоровицтің хаттарды зерттеуіне сәйкес, Хиггинсон 1905 жылы Герикке алмастыруға 25 үміткерді қарастырды. Ол Густав Малерге, Фриц Штайнбахқа және Виллем Менгельбергке ұсыныс жасамады, бірақ егер жоғары дәрежелі кандидаттар қабылдамаса, жас Бруно Вальтерді де қарастырды. 1905 жылғы ақпанда ол Ханс Рихтерге, қарашада бұрынғы жұмыста болған Феликс Мотлға, содан кейін бұрынғы директор Никишке ұсыныс жасады; қызмет ақыры Карл Мюкке ұсынылды, ол оны қабылдап, 1906 жылғы қазанда міндеттерін атқара бастады. Ол 1908 жылға дейін және 1912 жылдан 1918 жылға дейін дирижер болды. 1908-1912 жылдар аралығында музыкалық жетекшісі Макс Фидлер болды. Ол 1909 жылы Игнатий Ян Падеревскийдің «Полония» симфониясының B минорындағы тұңғыш орындалуын өткізді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Мюк (Германияда туған, бірақ бала кезінен швейцариялық азамат) 1918 жылы Матай пассионының орындалуына аз уақыт қалғанда тұтқындалды және соғыс аяқталғанға дейін сотсыз немесе айыптамасыз түрме лагерінде ұсталды. Ол ешқашан қайтып келмеймін деп уәде берді және содан кейін тек Еуропада ғана дирижерлік етті. BSO-ның келесі екі титулды дирижері француз болды: Анри Рабо, ол Муктан бір маусымға қызметті қабылдады, содан кейін Пьер Монте 1919 жылдан 1924 жылға дейін. Монте музыканттардың ереуіліне байланысты 30 музыкантты алмастыра алды, осылайша оркестрдің дыбысын өзгертті; оркестр «француздық» дыбысымен танымал болды, ол бүгінге дейін сақталған.

Кусевицки мен Мунк

Оркестрдің беделі 1924-1949 жылдары Серж Кусевицкийдің музыкалық жетекшілігі кезінде артты. Бір миллион радио тыңдаушы Кусевицкий мен оркестрдің 1926 жылы NBC арнасында радио хабарларын тарату үшін алғашқы тікелей концерт бергенін естіді. 1942 жылдың тамызында Америка Музыканттар Федерациясы музыканттардың екі жылдық ереуілін бастады, мақсаты – музыканттардың жазба компанияларынан роялти төлемдерін көбірек алу. Бастапқыда BSO – елдегі жалғыз ірі орындаушы ұйым болды; оркестрдің музыканттары оркестр құрылғаннан бері кәсіподаққа мүше болған емес. Алайда, 1942 жылдың соңына қарай оркестр AFM-ге қосылып, ереуілге белсенді қатысты, сонымен қатар Кусевицкийдің дирижерлігімен CBS арнасында ұзақ радиоконцерттер сериясын бастады. Кусевицкий басшылығымен оркестр тұрақты радио хабарларын таратты және Танглевудтағы жазғы резиденциясын құрды, онда Кусевицкий Беркшир музыка орталығын құрды, ол қазір Танглевуд музыка орталығы деп аталады. Бұл желілік радио хабарлары 1926 жылдан 1951 жылға дейін, содан кейін 1954 жылдан 1956 жылға дейін эфирге шықты. Оркестр бүгінгі күнге дейін радиодан тікелей эфирде хабар таратады. Бостон симфониясы концерттерін тарату үшін Бостонның WGBH радиосымен тығыз байланыста жұмыс істейді. Кусевицкий сонымен қатар көрнекті композиторлардан көптеген жаңа шығармалар тапсырыс берді, олардың ішінде Сергей Прокофьевтің 4-ші симфониясы, Джордж Гершвиннің «Екінші рапсодиясы» және Игорь Стравинскийдің «Псалмдар симфониясы» бар. Олар Фриц Райнер мен Джозеф Сигетидің ұсынысымен Кусевицкий музыкалық қоры тапсырыс берген Бела Бартоктың оркестрге арналған концертінің премьерасын да орындады. Кусевицкий оркестр жалғастырған тапсырыстар дәстүрін қалыптастырды, оның ішінде Гейтор Вилла-Лобостың жаңа шығармалары (11-ші симфониясы), Анри Дютийе – 75 жылдық мерекеге, Роджер Сешнс пен Анджей Пануфник – 100 жылдық мерекеге, соңғы кезде Леон Кирхнер, Эллиотт Картер және Питер Либерсон – 125 жылдық мерекеге арналған шығармалар кірді. Басқа BSO тапсырыстарының ішінде Джон Корлильяноның Симфониялық залдағы 100 жылдық мерекеге арналған 2-ші симфониясы бар. Ханс Вернер Хенце өзінің 8-ші симфониясын оркестрге арнады. Кусевицкий 1949 жылы зейнеткерлікке шыққаннан кейін оның орнын басуға шәкірті Леонард Бернштейнды ұсынғанмен, BSO бұл лауазымға 1962 жылға дейін жетекшілік еткен Эльзас маэстросы Шарль Мункты тағайындады. Мунк 1946 жылы Бостонда дирижерлік дебютін жасады. Ол оркестрдің алғашқы шетелдік гастрольдеріне жетекшілік етті және 1954 жылдың ақпанында RCA Victor үшін алғашқы стерео жазбасын жасады. 1952 жылы Мунк АҚШ-тың ірі оркестріндегі бас орынға алғашқы әйелді тағайындады – флейташы Дориот Энтони Дуайер, ол 38 жыл бойы BSO-ның бас дирижері болды.

Лайнсдорф, Штайнберг және Озава

Эрих Лайнсдорф 1962 жылы музыкалық директор болып тағайындалды және 1969 жылға дейін осы лауазымда қалды. Уильям Штайнберг 1969 жылдан 1972 жылға дейін музыка директоры болды. Композитор және автор Ян Сваффордтың айтуынша, Штайнберг "аурумен ауырып, денсаулығы нашарлаған" және "төрт жыл бойы көбінесе ауырып жатты". Штайнберг зейнетке шыққаннан кейін, BSO-ның қамқорлық кеңесінің мүшесі Джон Торндайк (іздестіру комиссиясының құрамында болған) симфония басқармасының Колин Дэвиспен сөйлескенін және оның тағайындалуын "мұқият зерттегенін" айтты, бірақ Дэвистің жас отбасына деген жауапкершілігі Англиядан Бостонға көшуіне мүмкіндік бермеді. Оның орнына ол BSO-ның бас қонақ дирижері лауазымын қабылдады, 1972 жылдан 1984 жылға дейін осы қызметті атқарды. Іздестіру жалғасқанда Леонард Бернштейн төрт басқарма мүшесімен кездесіп, Штайнбергтің ассистенті және серіктес дирижері болған Майкл Тилсон Томасқа директорлық лауазымын ұсынды, бірақ журналист Джереми Эйхлердің мәлімдемесінше, жас дирижер "BSO музыканттарының арасында жеткілікті қолдау таппады". Озаваның қызметі кезінде маңызды келіспеушіліктер мен даулар туды. Бір мәселе – оның Танглвуд музыка орталығын басқаруы. Грег Сандоу 1998 жылдың желтоқсан айында The Wall Street Journal газетінде Озаваның "мектепті көптеудің пікірінше, таң қалдыратын және кенеттен болған қатыгездікпен бақылауға алғанын" жазды. Өзі де әлемге әйгілі профессорлар құрамы ашумен қызметтен кетті. Алғашқы кету 1996 жылдың күзінде болды, Озава фестиваль әкімшісі Ричард Ортнерді жұмыстан шығарды. 1997 жылдың жазының соңында пианист Гилберт Калиш Озаваға пианист-дирижер Леон Флейшер кейіннен "ашулы хат" деп сипаттаған хат жіберіп, факультеттен кетті. Флейшер, сондай-ақ Танглвуд факультетінің көп жылдық мүшесі, "Факультеттің көпшілігі оның өздері үшін сөйлегенін сезінді" деді. Озаваның музыкалық басшылығындағы кемшіліктер де жекелеген мәселе болды. Сандоудың 1998 жылғы мақаласында жазғандай, "BSO-ның нашар ойнауы әлдеқайда маңыздырақ болды". Концертмейстер Малкольм Лоу және бас виолончельші Жюль Эскин репетиция кезінде Озаваның "темп және ритм мәселелерінде нақты басшылық көрсетпегенін", "дыбыс сапасына көңіл бөлмегенін" және "BSO орындайтын әрбір шығарманың мінезін анық түсіндірмегенін" жазды. Лоу "Журналға" жолдаған хатында "Менің атымды мақалада көрсеткендеріне ренжідім, себебі сіздің тілшіңіз маған хабарласпай, төрт жыл бұрын оркестрдің ішкі басылымында жарияланған хаттан үзінді келтірді" деді. Әртүрлі музыка сыншылары Озаваның қызметі кезінде оркестрдің ойнауының төмендегенін айтты. Ян Сваффорд былай деп жазды: "Кейде ол керемет өнер көрсетті, әдетте, кеш романтикалық және 20 ғасыр әдебиетінде, бірақ көбінесе сыртқы жылтырлығы ғана байқалды, ал ішінде ештеңе болмады: ешқандай анық тұжырымдама, ешқандай көрініс болған жоқ". 1999 жылдың 22 маусымында симфония Озаваның 2002 жылдан бастап музыкалық директор лауазымынан кетуін жариялады, бұл Озаваның Вена мемлекеттік операсының музыкалық директоры болып тағайындалғаны туралы күрт жарияланғаннан кейін болды. Бұл шешім басқармаға бір күн бұрын ғана хабарланды, онда Вольпе "уақыттың сәйкес келмеуіне сәл таң қалғанын" айтты. Ол оркестрмен соңғы концертін 2002 жылдың шілдесінде өткізді. Левиннің қызметі кезінде 2009 жылдың ақпанына дейін BSO 18 әлемдік премьераны орындады, олардың 12-сін Левин жүргізді. Левиннің оркестрмен бірге жасаған музыкалық жобаларының ең қиын және қымбат жобаларын қаржыландыру үшін оркестр шамамен 40 миллион доллар көлемінде "Шығармашылық бастама қорын" құрды. (2013 жылдың наурызында Бостон симфониясы 413 миллион долларлық қаржы жинады, бұл әлемдегі кез келген оркестрдің ең үлкен қаржысы). Левин өзінің BSO қызметі кезінде қайталанатын жарақаттар мен денсаулық мәселелерін бастан кешірді, бұл оның 2011 жылдың 1 қыркүйегінен бастап BSO музыкалық директорынан кетуіне әкелді. Левиннің отставкасынан кейін Андрис Нельсон 2011 жылдың наурыз айында Малердің 9-шы симфониясында Карнеги залында Левиннің орнына қонақ дирижер ретінде BSO-мен алғашқы кездесуін өткізді. Кейін ол 2012 жылдың шілдесінде Танглвудта BSO-ны қонақ ретінде жүргізді, ал 2013 жылдың қаңтарында Симфония залында BSO-мен алғаш рет өнер көрсетті. 2013 жылдың мамыр айында BSO Нельсонды өзінің 15-ші музыкалық директоры етіп тағайындады, ол 2014-2015 маусымынан бастап қызмет етеді. Оның бастапқы келісімшарты 5 жылға, алғашқы жылда 8-10 апталық өнер көрсетулерімен және кейінгі жылдары 12 аптамен болды. Нельсон 2013-2014 жылдардағы маусымда музыкалық директор болып тағайындалды. 2015 жылдың тамызында BSO Нельсонның музыкалық директорлық келісімшартын 2021-2022 маусымына дейін ұзартты, бастапқы 5 жылдық келісімшартты алмастыратын 8 жылдық жаңа келісімшарт жасалды, сонымен қатар автоматты жаңару шарты да бар. 2020 жылдың қазанында BSO Нельсонның музыкалық директорлық келісімшартын 2025 жылдың тамызына дейін ұзартты, сонымен қатар автоматты жаңару шарты сақталды. 2024 жылдың қаңтарында BSO Нельсонның музыкалық директорлық келісімшартын автоматты жаңару шартымен шексіз келісімшартқа ауыстырды. 2015 жылдың қыркүйегінде оркестр Лейпциг Гевандхаус оркестрімен жаңа көркемдік ынтымақтастық туралы жариялады, онда Нельсон Гевандхаус оркестрінің келесі капельмейстері болып тағайындалды, ол 2017-2018 маусымынан бастап қызмет етеді.

Жалақы теңсіздігі туралы сот ісі

2018 жылдың 2 шілдесінде BSO бас флейтисі Элизабет Роу Массачусетс штатының Саффолк округі Жоғары сотында сотқа шағымданып, жынысына байланысты жалақыдағы дискриминацияны мәлімдеді. Роу 2004 жылдан бері бас гобойші Джон Феррильодан жалақысы әлдеқайда төмен болғанын және оркестрден 200 000 доллардан астам төленбеген сыйақы талап еткенін айтты. BSO сотқа ұсынған құжатта екі желді аспаптың салыстыруға келмейтінін айту арқылы Феррильомен салыстырғандағы жалақыдағы айырмашылыққа байланысты Роудың кемсітуге ұшырағаны туралы мәлімдемесіне күмәндік тудыруға тырысты. Медиациядан кейін, 2019 жылдың ақпан айында соттан тыс келісімге қол жеткізілді, келісім сомасы жарияланбады.

Қатынасты жиынтықтар

Бостон Попсы, Бостон симфониялық оркестрінің негізгі музыканттарын алып тастап құрылған, 1885 жылы негізі қаланды және жеңіл, көбірек танымал классикалық шығармалар мен шоудан әндер орындайды. Артур Фидлер 1930 жылдан 1979 жылға дейінгі кезеңде Бостон Попсының даңқын арттыруға ең көп үлес қостан дирижер болды. Фильм композиторы Джон Уильямс 1980 жылдан 1993 жылға дейін Попстың дирижері ретінде Фидлерден кейін тағайындалды. 1995 жылдан бері Бостон Попсы оркестрінің дирижері Кит Локхарт болып табылады. Бостон симфониясының камералық орындаушылары 1964 жылы құрылды. Бүгінде олар американдық симфониялық оркестрдің жетекші музыканттарынан құралған жалғыз камералық ансамбль. Бостон мен Танглвудта тұрақты өнер көрсетулерімен қатар, олар АҚШ және Еуропа бойынша гастрольдік сапарлар жасады. Олар RCA Victor, Deutsche Grammophon, Philips және Nonesuch компаниялары үшін де жазбалар жасады. Ірі хорлық шығармаларды BSO және Бостон Попсымен орындауда Танглвуд фестивалі хоры қатысады. 1970 жылы оның негізін қалаушы директоры Джон Оливер ұйымдастырған хор 300-ден астам ерікті әншілерден тұрады. Танглвуд фестивалі хоры құрылғанға дейін және кейбір уақыттан кейін BSO жиі Лорна Кук Деварон басқарған Жаңа Англия консерваториясының хорын, Chorus pro Musica, Гарвард Гли клубы мен Рэдклифф хор қоғамын пайдаланды. 2017 жылдың ақпан айында BSO Джеймс Бёртонды Танглвуд фестивалі хорының жаңа дирижері және жаңадан құрылған BSO хор директоры лауазымына тағайындағанын жариялады, бұл лауазымдар дереу күшіне енді. Бёртон 2018 жылы Бостон симфониялық балалар хорын құрды.

Жазбалар

Бостон симфониясы алғашқы акустикалық жазбаларын 1917 жылы Нью-Джерси штатының Камден қаласында Карл Мактың басшылығымен «Victor Talking Machine Company» үшін жасады. Бірінші жазбалардың арасында Чайковскийдің төртінші симфониясының финалы болды. Серж Куссевицкий басшылығымен оркестр 1920 жылдардың соңында «Victor» үшін алғашқы электрлік жазбаларын жасады. Осы электрлік жазбаларға Равельдің «Болеро» шығармасы енді. Жазу сессиялары Симфония залында өтті. Куссевицкийдің Бостон симфониясымен соңғы жазбасы – Сибелиус симфониясының жоғары сапалы нұсқасы, ол 1950 жылы жазылып, LP форматында шығарылды. 1954 жылдың ақпан айында «RCA Victor» Чарльз Мунктің жетекшілігімен оркестрді стерео форматында жаздыра бастады. «RCA Victor» 1962 жылға дейін, Мунктің Бостондағы музыкалық жетекші ретіндегі соңғы жылына дейін онымен жазбалар жасады (Чарльз Мунктің BSO-мен жасаған коммерциялық жазбалардың толық тізімін алу үшін оның дискографиясына жүгініңіз). Мунктің қызмет ету кезеңінде Пьер Монте «RCA Victor» үшін BSO-мен бірнеше жазба жасады (толық тізім үшін Пьер Монтеге қараңыз). Эрих Лайнсдорф, бұрыннан «RCA Victor» үшін көптеген жазбалар жасаған, Бостондағы жеті жылы бойында компаниямен ынтымақтастығын жалғастырды. Олардың ішінде Брамстың «Неміс реквиемі» шығармасының мақтауға толы орындалуы болды (толық тізім үшін Эрих Лайнсдорфқа қараңыз). Содан кейін оркестр Вильям Штайнбергтің басшылығымен «Deutsche Grammophon» (DG) компаниясына көшті. «RCA Victor» DG-ға көшу кезеңінде Штайнберг пен Берлиоздың «Symphonie Fantastique» шығармаларын жазды. Майкл Тилсон Томас, Штайнбергтің ассистенті және серіктес дирижері, DG үшін бірнеше жазба жасады, олардың кейбіреулері CD форматында қайта шығарылды. Штайнбергтің ауруына байланысты DG Бетховеннің Бесінші симфониясын Рафаэль Кубеликпен, Бедрих Сметананың «Ma Vlast» шығармасын және Бела Бартоктың оркестрге арналған концертін, сондай-ақ Евгений Йохумның Моцарттың қиыршық 41-ші симфониясын және Шуберттің сегізінші симфониясын жазды. 1960 жылдардағы қонақ дирижер ретінде Озава «RCA Victor» үшін BSO-мен бірнеше жазба жасады. Ол DG-мен BSO қарым-қатынасын жалғастырды, сонымен қатар «New World Records» үшін бірнеше жаңа жазбалар шығарды. Озаваның қызмет ету кезеңінде BSO қарым-қатынастарын кеңейтіп, Озава басшылығымен «CBS», «EMI», «Philips Records», «RCA» және «TELARC» компанияларымен жазбалар жасады. BSO сонымен қатар Колин Дэвиспен бірге «Philips» үшін жазды. Леонард Бернштейн BSO-мен «Columbia» және «DG» үшін жазбалар жасады, оның ішінде 1990 жылдың 19 тамызында Танглвудта дирижер ретінде өткізген соңғы концертінен үзінділер де бар. BSO сонымен қатар Владимир Ашкеназимен «Decca», Чарльз Дютойтпен және Андре Превинмен «DG», сондай-ақ Бернард Хайтинкпен «Philips» және «Sony Classical» компанияларында пайда болды. BSO кейде фильмдерге арналған музыканы да жазды. «Шиндлер тізімі» және «Сержант Райанды құтқару» (екеуі де Джон Уильямс жазған және дирижерлік еткен) сияқты фильмдер оркестрмен Симфония залында жазылды. Джеймс Левиннің кезеңінде BSO-ның ірі лейблмен тұрақты жазба шарты болмады. Левиннің Лорейн Хант Либерсонмен бірге BSO-ны жүргізгеніндегі Питер Либерсонның «Неруда әндері» Гремми сыйлығын жеңіп алған жазбасы «Nonesuch Records» компаниясында шығарылды және Левиннің қызмет ету кезеңіндегі жалғыз ірі лейбл жазбасы болды. 2009 жылдың 19 ақпанында BSO өздерінің «BSO Classics» лейблінде жаңа жазбалар сериясын бастағанын жариялады. Кейбір жазбаларды тек цифрлық жүктеу арқылы алуға болады. Алғашқы жазбаларға Уильям Болкомның сегізінші симфониясы мен лирикалық концерті (соңғысы флейташы Джеймс Галвеймен бірге), Малердің алтыншы симфониясы, Брамстың «Ein deutsches Requiem» шығармасы және Равельдің «Дафнис пен Хлоэ» толық шығармасы кірді, ол 2010 жылғы Гремми сыйлығын «Үздік оркестрлік орындау» номинациясында жеңіп алды. 2015 жылдың сәуірінде BSO Дмитрий Шостаковичтің музыкасына бағытталған «Deutsche Grammophon» компаниясымен жаңа жазба серіктестігін жариялады, дирижерлік міндетін Нельсон атқарады. Сериядағы бірінші жазба, 2015 жылдың сәуірінде концертте жазылған Оныншы симфония, 2015 жылдың тамызында CD форматында шығарылды және содан кейін «Үздік оркестрлік орындау» номинациясында жыл сайынғы Гремми сыйлығын жеңіп алды. Сериядағы ең соңғы жазба, 2023 жылдың қазанында жарық көрді, ол Шостакович симфонияларының циклын аяқтады, онда екінші, үшінші, он екінші және он үшінші симфониялар орындалды.

Танымал мәдениетте

1974–1975 жылдардағы американдық телекомедиялық сериал «Пол Сэнд: Достар мен ғашықтар» да бірнеше актер Бостон симфониялық оркестрінің ойдан шығарылған қызметкерлерін сомдады. Сериалдың жұлдызы Пол Сэнд контрабасшы Роберт Дрейфусты, ал Стив Ландесберг скрипкашы Фред Майербахты бейнеледі. Крейг Ричард Нельсон оркестр дирижері Мейсон Вудрафф рөлінде, ал Дик Вессон оркестр менеджері Джек Риордан болды. Бір эпизодта Роберттің әкесі Бен, Джек Гилфорд ойнаған, оркестрдің билет кассасында жұмыс істеді. Сериалдың 15 бөлімінде оркестрде немесе онымен бірге ойнаған музыканттар ретінде шақырылған актерлердің арасында виолончельші Генри Винклер, скрипкашы Леон Аскин және флейташы Сьюзан Нехер болды.