Кіріспе

Иоганн Генрих Зедлер (7 қаңтар 1706, Бреслау, қазіргі Вроцлав, Польша – 21 наурыз 1751, Лейпциг) – кітап сатушы және баспагер. Оның ең маңызды жетістігі – неміс энциклопедиясын, Grosses Universal Lexicon (Great Universal Lexicon) жасауы. Бұл 18 ғасырда жасалған неміс тіліндегі ең ірі және ең толық энциклопедия. Кітап сатушы мамандығын алғаннан кейін, Зедлер 1726 жылы жеке баспа үйін құрды. Ол бастапқыда Фрайбергте (Жоғарғы Саксония) орналасқан, ал 1727 жылы Лейпцигтегі Баспа және кітап сауда орталығына көшті. Оның алғашқы маңызды басылымы – 1729 және 1734 жылдар аралығында жарық көрген Мартин Лютердің еңбектерінің он бір томдық жинағы, ал 1740 жылы көрсеткіштер томы жарық көрді. 1731 жылы құрылып, өмірінде 64 томға дейін жеткен «Жалпылық лексиконның» негізін қалаушы баспагер ретінде Зедлер Лейпцигтегі белгілі баспагерлермен ұзақ сот дауларына қатысты. Олардың мамандандырылған өнімдеріне бұл энциклопедия қауіп төндірді. 1737 жылдың көктемінен бұрын Зедлер қаржылық қиындыққа тап болды. Оның бизнесін Лейпциг кәсіпкері Иоганн Генрих Вольф сатып алды. Вольф Зедлерге «Жалпылық лексиконды» және «Мемлекеттер, соғыстар, шіркеулер және ғылымның жалпы хроникасы» (1733–1754, 22 том) сияқты ол бастаған басқа да жұмыстарды жалғастыру үшін қаржылай көмек берді. Зедлер сондай-ақ «Allgemeine Schatz Kammer Der Kaufmannschafft» (1741–1743, 4 том және 1 қосымша том) сауда сөздігін, «Corpus Juris Cambialis» (Johann Gottlieb Siegels, 1742, 2 том) биржа заңдарын және Иоганн Самуил Хайнсиус Ақсақалдың атымен жарық көрген бүкіл әлемнің тарихи-саяси географиялық атласын (1744–1749, 13 том) жариялады. Зедлер 1751 жылы 45 жасында қайтыс болды, бұл «Әліпбилік Жалпылық лексикон» жинағы аяқталғаннан кейін бір жыл өткен соң болды. Оның есімі энциклопедияның халық арасындағы атымен сақталды, ол бүгінде «Зедлер» деп белгілі.

Алғашқы жылдар

Иоганн Генрих Зедлер 1706 жылы Бреслау қаласында аяқ киім жасаушының ұлы болып дүниеге келді, және жоғары орта білімі болмаған, тіпті мектепке де бармаған болуы мүмкін. Ол Бреслаудағы Brachvogel кітап сатушыларының шәкірті болды, кейін Гамбургтегі кітап сатушы және баспагер Теодор Кристоф Фелгинердің фирмасына көшті. 1726 жылы Саксонияның Фрайберг қаласына қоныс аударды және сол жылдың қыркүйек айында баспагер Дэвид Рихтердің қарындасы, қаладағы белгілі саудагердің қызы Кристиана Доротея Рихтерге (1695–1755) үйленді, ол одан он бір жас үлкен еді. Әйелінің қоржынымен Фрайбергте кітап дүкенін ашты. Зедлер Фрайбергте ұзақ қалмады, себебі тау-кен қаласы кітаптарға қажетті нарық емес еді.

Бірінші ірі баспа жобасы

1727 жылы Зедлер әйелімен Лейпциг қаласына көшіп келді. Сол жылы оның есімі Лейпцигтегі он алты кітап сатушының тізіміне енді. Қыркүйек айында Зедлер Лейпцигке көшкеннен кейін жариялаған алғашқы еңбектерін таныстырды. Жарнама қазан айындағы Лейпциг Майклмас жәрмеңкесіне дейін шықты және бұл шараға қалаға келген көптеген келушілерге арналған еді. 1728 жылдың басында Зедлер «Барлық неміс журналдары мен Ұлы Бақытты Лютердің еңбектерінің жаңа, кеңейтілген және қайта қарастырылған басылымы» туралы хабарлады. Теолог Иоганн Готлиб Пфайффердің бұрынғы еңбегінен өзгеше, Зедлердің кітабы хронологиялық ретпен емес, тақырыптар бойынша материалды ұйымдастырды. Бұл жоғары мектептерде оқуға арналған жеті томдық жұмыстың бірінші томы болды. Жұмыс сол кездегі кең таралған тәжірибе бойынша, «Алдын ала жазылу» (Praenumeration) арқылы қаржыландырылды. Қызығушылар 1728 жылғы Пасха жәрмеңкесінде екі бөлімді жеңілдікпен алдын ала төлеп, келесі қазан айының басында Майклмас жәрмеңкесінде алуға келісті. Зедлер өте тартымды баға ұсынды, бұл басқа кітап сатушыларға қайта басып шығаруды тиімсіз етті. Бір жыл ішінде Зедлер Лютер сериясының сәттілігіне негізделген, өнімді баспа бизнесін құрды. Бұл серияның әр томы, сондай-ақ кейін жарық көрген еңбектері, Зедлердің сол кездегі дәстүрге сәйкес, белгілі тұлғаларға арналды. Арнау алғы сөзінде аталған және гравировкаланған суреті бар адам көбінесе қаржылық сыйлық немесе құрметті атақпен жауап қайыратын. Мұндай атақты алғаш рет Лютердің бірінші және үшінші томдарын арнаған Саксония герцогы Вайссенфельс Кристиан берді. Герцог протестанттық шіркеудің ықпалды қолдаушысы және сонымен қатар аң аулаудың жанкүйері болды. Зедлер алғашқы кітапты герцогқа туған күнінде жеке табыс етті.

Жалпыға ортақ сөздіктің жариялануы

1730 жылғы 26 наурызда Зедлер Лютердің жетінші және сегізінші томдық еңбектерін «Жаңа ғылыми еңбектер» журналында жариялады және келесі жобасын да хабарлады: «Ғылым және өнердің Ұлы толық әмбебап лексиконы». Зедлер білімнің әртүрлі салалары бойынша бұрын қолжетімді көптеген анықтамалық еңбектерді бір үлкен анықтамалық еңбекке біріктіруді көздеді. Бұл Лейпцигтегі баспагерлерге үлкен сынақ болды. Мысалы, Иоганн Фридрих Гледич 1704 жылы тұрмыстық лексиконды жариялаған, ал 1708 жылғы үшінші басылымы энциклопедияның бір түріне айналған еді. Томас Фрич 1709 жылы «Жалпы тарихи лексиконды» жариялады, ол Луи Мореридің «Le Grand Dictionnaire historique» атты еңбегінің неміс тіліндегі баламасы болып табылды, бұл мамандандырылған жазушылар мен ғалымдардың қатысуымен жазылған көп томдық жоба еді. 1721 жылы Иоганн Теодор Яблонски «Өнер мен ғылымның жалпы сөздігін» жариялады. Халыққа арналған кішкентай анықтамалықтар мен сөздіктердің қатары осымен толықты. Зедлердің жобасы осы барлық еңбектерге қауіп төндірді. Лейпцигтегі белгілі баспагерлердің бірінен алғашқы реакция Зедлер хабарлағаннан кейін бес аптадан соң келді. Томас Фричтің (1726 жылы қайтыс болған) ұлы Каспар Фрич үшінші басылымы дайындалып жатқан «Жалпы тарихи лексиконның» сатылымына тигізетін әсерінен алаңдады. Ол арнайы бағалар туралы хабарлап, өзінің беделді еңбегіне жазылудың сенімділігін атап өтті.

Авторлық құқықтарды қорғау туралы ұсыныс

1730 жылдың 13 қыркүйегінде Зедлер 1731 жылғы Пасха жәрмеңкесінде жарнамаланған лексиканы қорғау үшін саксондық басылымдық құқығын сұрады. Мұндай ұлттық құқықтар әдетте бес жылдан он жылға дейін беріледі және осы кезеңде бастапқы баспагерді шетелдік қайта басылымдардан қорғайды. Осындай құқықтарды беруге жауапты Лейпциг кітап комиссиясы әдеттегідей басылымдық жобаның сипаттамасын және құқық сұранысын қаланың барлық кітап дүкендерінде бір апта бойы жариялады, осы мерзімде сотқа шағымдануға болады. Каспар Фрич және Иоганн Фридрих Глидиштің ұлы Иоганн Готлиб Глидиш наразылық білдірді. Фрич 1724 жылы оның әкесі он жылдық мерзімге «Жалпы тарихи лексиконға» саксондық құқықты алғанын айтты және «Жалпы лексикон» мазмұны осы және басқа да қолданыстағы лексиконнан, парафразден басқа ешқандай айырмашылығы жоқ екенін мәлімдеді. 1730 жылдың 16 қазанында Дрездендегі Жоғарғы консистория Фрич пен Глидиштің аргументтерімен келісіп, Зедлердің өтінішін қабылдамады және егер ол «Жалпы тарихи лексиконнан» материалдарды «Жалпы лексиконында» қайта басып шығарса, оның мүлкі тәркіленіп, 300 талер айыппұл салынатынын ескертті. Осы шешіммен Зедлер Лейпцигтің бәсекелес баспагерлерімен болған даудың бірінші раундысында жеңіліске ұшырады.

Лейпцигтегі "Жарнамашылар соғысының" жалғасы

Дрезден сотының шешіміне қарамастан, Зедлер жобасын жалғастырды. 1730 жылғы 19 қазанда ол Лейпцигтегі «Жаңа оқыған еңбектер» журналына әлі де алдын ала жазылымдарды қабылдайтынын хабарлады және плагиат айыптауларын жоққа шығарды. Ол «Жалпыға арналған сөздікті» білімді және көрнекті адамдар жазып жатқанын, олардың плагиатқа мұқтажы жоқ, өйткені материалды өз білімдерінен жаза алатынын айтты. Зедлер өзінің қызғанышпен қарсыластарына мойын бұрмайтынын және маңызды еңбектерін жариялай беретінін мәлімдеді. Бұл оның соңғы баспа жобасы – Мемлекеттер, соғыстар, дін және ғылымның жалпы хроникасы еді. Зедлер Лейпциг университетінің табиғи және халықаралық құқық профессоры Якоб Август Франкенштейннің қолдауына сүйене алды, сондай-ақ «Жаңа оқыған еңбектер» журналының редакторы Иоганн Буркхардт Менке оның досы болды. 1730 жылғы 24 қазанда Зедлер Лейпциг қалалық кеңесіне ұсынылған кітап мұқабасының үлгісін жіберді, бірақ бұл жолы ешқандай артықшылық талабы қойылмады. Бірақ жергілікті баспагерлер қайтадан наразылық білдірді, ал Лейпциг кітап комиссиясы Зедлерге «Жалпыға арналған сөздік» пен «Хрониканы» басып шығаруды тоқтатып, оларды жарнамалауды тыйым салды. Сонымен қатар, сот Зедлерге өз шешімін басып шығарып таратуға немесе 100 талар айып төлеуге міндеттеді. «Жалпыға арналған сөздіктің» болашағы күмәнді болғандықтан, Зедлер өндірісті көрші Пруссияға көшірді. Галледе ол заңгер және жергілікті университет ректоры Иоганн Петер фон Людевигпен байланыс жасады. Людевиг сонымен қатар Галледегі жетімдер үйі кеңесінің жетекші қызметкері болды. Ол жетімдер үйін «Жалпыға арналған сөздікті» басып шығару үшін Зедлерге берді. Бұған дейін Зедлер пруссиялық патшалық баспа құқығын және императорлық баспа құқығын сұрады. Ол императорлық құқықты 6 сәуірде 1731 жылы Карл VI-дан, ал пруссиялық патшалық құқықты төрт күннен кейін алды.

Энциклопедияның бірінші томының жасалуы және тұтқындалуы

Зедлер 1731 жылы Пасхаға дейін «Лексиконның» бірінші томын жеткізуді жоспарланған мерзімінде орындай алмады. Сондықтан ол 1731 жылғы 15 сәуірде «New Learned Works» журналында жарияланған хабарламасында, еңбек қазан айындағы Майклмас жәрмеңкесіне дайын болатынын мәлімдеді. Ол сондай-ақ, Пруссия королі және Бранденбург сайлаушысы Фридрих Вильгельм I-нің тағайындалғанын және оның қорғауында екенін хабарлады. Якоб Август Франкенштейн бірінші томның редакторы болды, ал Иоганн Петер фон Людевиг алғы сөзді жазды. Бұл және одан кейінгі барлық томдарға үлес қосқан басқа авторларды болжау ғана мүмкін. Зедлерді зерттеуші және Лейпциг университеті кітапханасының директоры Ульрих Йоханнес Шнайдер анонимділіктің – кем дегенде, жобаның осы бастапқы кезеңінде – әдейі саясат болғанын айтады. Зедлер зияткерлік меншік ұрлығына қатысты сот процестерінен қорғану үшін қызметкерлерінің есімдерін құпия сақтады. «Лексиконның» бірінші томына жазған алғы сөзінде фон Людевиг «Лексиконның» толығымен Зедлердің «тоғыз музасының» еңбегі екенін және олардың есімдері жұмыс аяқталғанда жарияланатынын мәлімдеді. Бұл уәде орындалмады, ал Шнайдер тоғыз автор болғанына күмәнді қарады. Дегенмен, Шнайдердің сөзіне сүйенсек, бірінші томның жарық көргені «18 ғасырдағы Еуропадағы ең ірі энциклопедиялық жобаның» бастауы болды.

Компромисс, жамандау, баспаға қайта тыйым салу және Франкенштейннен шығу

Лейпцигтегі жергілікті баспагерлер тез әрекет етті. 1731 жылы Майклмас жәрмеңкесі кезінде Лейпциг кітап комиссиясы бұрын басылған және жеткізілмеген барлық даналарын тәркілеуді бұйырды. Зедлер тәркілеуге қарсы наразылық білдірді, бірақ Комиссия өз шешімін сақтап қалды. Баспагер Дрезденнің жоғарғы консисториясына жүгінді және ішінара сәттілікке жетті. 1731 жылдың 14 желтоқсанындағы шешімінде сот оған Саксониядан тыс жерде басылған кітаптарды өзінің алдын ала жазылған (пренумерация) абоненттеріне жеткізуге рұқсат берді. Бұл келісім Зедлерге кітап өндірісін жалғастыруға мүмкіндік берді, бірақ тасымалдау шығындарды арттырды. Осы уақытта кітап дүкенінің «шарлатандығын» айыптайтын памфлет пайда болды. Шамамен 90 беттен тұратын бұл памфлет 1731 жылы Лейпцигте өткен Майклмас жәрмеңкесінде екі саудагер арасындағы әңгіме түрінде жазылған. Екі адам кітап саудасының теңсіздігі туралы сөйлейді, Зедлердің алаяқтық және жалған амалдарға салынғанын айтады, оның қаржысы жеткіліксіз екенін және авторларын ақымақтыққа айыптайды. Иоганн Петер фон Людевиктің атағы мен байлығын қайдан алғанын ешкім білмейді дейді. Зедлердің осы жалаға жауабы белгісіз, бірақ 1732 жылдың 11 ақпанында Людевиг авторды тапқан адамға сыйақы ұсынды. Зедлердің қарсыластары бас тартқан жоқ. Олар Дрездендегі жоғарғы консисторияға қайта оралып, 1730 жылдың қазан айында тағайындалған 300 талерлік айыппұл төлеуді талап етті. 1732 жылдың 10 наурызында сот Лейпциг кітап комиссиясынан жаңа есеп сұрады, ол Зедлердің қарсыластарынан алынған плагиат туралы 87 беттік тізіммен жауап берді. 24 сәуірде сот Зедлерге 300 талер айыппұл төлеуді және Саксонияда одан әрі баспа жасауға тыйым салды. 1732 жылдың 26 қазанында Зедлер тағы бір соққыға ұшырады. Якоб Август Франкенштейн Зедлердің басылымдарымен енді ісі жоқ екенін жария етті. Екі айдан кейін, 1733 жылдың 10 мамырында Франкенштейн қайтыс болды. Оның өлімінен кейін Пол Дэниел Лонголиус «Universal Lexicon» редакторы болды.

Компанияның құлдырауы

1733 жылдың көктемі Зедлердің кәсіпкерлік тағдырына елеулі әсер еткен үш оқиғамен ерекшеленді. Ақпан айында Зедлер ай сайын жарық көретін «Ұлы адамдардың ашық кабинеті» немесе «әлемнің барлық патшалықтары мен елдерінің қазіргі жағдайы» атты журналды іске қосты. Жаңа журналдың мақсаты – саяси, әскери және сарай жаңалықтарына қоғамның қызығушылығын ояту болды. Ол сәтті болды, 1735 жылға дейін 25 нөмір жарық көрді, бірақ Зедлердің биографы Герд Квенденбаумның сөзіне сәйкес, ұзақ мерзімді перспективада ол айтарлықтай кіріс көзі болған жоқ. 1733 жылдың наурыз айында Зедлер 1730 жылы қайтыс болған Иоганн Херборд Клоссқа тиесілі баспахананы сатып алды. Клосс қолында барлығы 1014 атау кітап болды, көлемі бойынша ол Лейпциг кітап сатушыларының алғашқы үштігіне кірді. Дегенмен, осы атаулардың көптегені сатуға қиын болды. Сәуірдің ортасында Зедлер газетте жаңа басылымды жариялап, Андреас Рейхер мен Кристиан Юнкердің еңбектерін, Иоганн Маттиас Геснердің редакциялауымен латын, грек және неміс тілдеріндегі сөздіктерді ұсынды. Наурыз айында Зедлер Иоганн Херборд Клосс баспасынан шыққан кітаптарды жарнамалаған еді. Маусым айында ол сатып алынған инвентаризациядан – 10 000-ға жуық мұқабаланған және мұқабаланбаған кітаптарды сатуға дайындалды, олардың көп бөлігі «өтпес тауар» санатында болды. Сату 27 шілдеде аукцион түрінде ұйымдастырылды. Зедлердің қаржылық қиындыққа тап болғаны және қысқа мерзімді пайдаға үміттене бастағаны байқалды. 5 қазан күні Галледегі кітап сатушы Иоганн Готфрид Оертл, Лейпцигтегі Михаэльский жәрмеңкесіне арналған Зедлердің кітаптарының каталогын 50%-ға дейін жеңілдікпен ұсынды. Зедлер жәрмеңкенің алғашқы аптасында осындай төмен бағаларды пайдаланып, қолма-қол ақша алуға тырысты. Басты мәселе – лютерандық жазбалардың он бірінші және соңғы томын аяқтау болды, оның жарыққа шығуы 1733 жылғы Михаэльский жәрмеңкесінде жарияланған еді. Бұл – тұрақты кіріс көзінің тоқтауы еді. Сонымен қатар, осы уақытқа дейін соңғы томның шығындары келесі томға арналған алдын ала төлемдер есебінен өтелген. Енді осы төлемдерді жасау қажет болды. 1733 жылдың желтоқсанында Зедлер «Кабинет» журналындағы «Соғыстың қазіргі жағдайы» туралы жаңалықтарды жариялап, сатуды арттырды. Бірақ бірнеше айдан кейін ол Лейпцигтің баспагері Мориц Георг Вайдманмен, еуропалық мемлекеттердің жаңалықтарына арналған бәсекелес журналмен күресуге мәжбүр болды. 1734 жылғы Пасха жәрмеңкесі басталар алдында Зедлер қайтадан қорларын төмен бағамен сатуға тырысты. 1734 жылдың соңында ол қала мен Геттинген университеті үшін «Оқуға тұрарлық жаңалықтар» деп аталатын журнал жобасының жарнамаларын жариялады, бірақ ол жарық көрмеген болуы мүмкін.

Қайтару әрекеті: кітап лотереясы

1735 жылдың көктемінде Зедлер қорды ақшаға айналдырудың жаңа тәсілін қолданды. Ол арнайы басылған брошюрада кітап лотереясын жариялады. Барлық қатысушыларға олар төлеген сомаға тең бағалы кітаптар беріледі, сондықтан ешкім ұтылмас еді. Олар сондай-ақ бағалы кітаптарды жеребеге салу билетін алатын болды. Жеребе 1735 жылдың 18 сәуірінде Пасха жәрмеңкесінде өтуі тиіс еді, бұл Зедлерге жаңа жарнама әкелер еді. Зедлер табысының бір бөлігін Лейпцигтегі жетімдер үйіне сыйлауға уәде берді. Зедлердің қарсыластары, Вайдман бастап, жобаға қарсы шықты. Олар Лейпциг қалалық кеңесіне және Дрездендегі Жоғарғы консисторияға лотереяны тыйым салу туралы өтініш жасады. Олар Зедлердің «Universal Lexicon» кітабының жүлделердің бірі екенін көрсетіп, Саксонияда шығарылған еңбектерді сатуға қойылған тыйым күшінде екенін қайталады. Дрезденнен Зедлер дереу жауап алмағандықтан, жеребе тарту күнін өткізіп жіберуге мәжбүр болды. 28 мамырда оған лотерея мақұлданғаны, бірақ «Universal Lexicon» кітабы ұсыныстан алынғаны хабарланды. Бұл, әдетте, ең тартымды жүлде болды. Бұған қоса, Зедлердің бәсекелесі Иоганн Кристиан Мартининің ісі құлдырап, кітап нарығын артық кітаптармен толыстырды. 1735 жылдың 3 қазанында Майклмас жәрмеңкесі алдында Зедлер әлі де бос лоттар бар екенін жариялады. Біраз уақыттан кейін ол 6521 кітап пен 1121 гравюрадан тұратын жаңа аукционды жариялады. 1736 жылдың 8 сәуірінде Зедлер газет арқылы лотереялық жоспарын тағы да жариялады. Бірақ бұл жолы лоттар әлдеқайда төмен бағамен ұсынылды. Квенбаумның пікірінше, Зедлер сол кезде өте ауыр қаржылық қиындыққа тап болғандықтан, кітап қорын кез келген бағаға сатуға тырысқан.

Қаржылық құлдырау

Зедлердің қаржылық құлдырауының мән-жайлары белгісіз. Белгілі бір мезеттен кейін Зедлер кредиторларға төлем міндеттемелерін орындай алмайтыны анық. Альбрехт Кирхофф 1892 жылғы кітабында Лейпциг қалалық кеңесінің 1738 жылғы 10 қазандағы Дрездендегі үкіметке жолданған есебін қайта жариялады. Зедлердің нақты қай уақытта банкротқа ұшырағаны белгісіз. Жунтке 1956 жылы жарияланған мақаласында 1735 жылдың көктемінде артықшылықтар дауы Зедлерді банкротқа ұшыратқанын жазады. 1962 жылы жазған Блюм осымен келіседі, ресми банкроттық 1735 жылдың көктемінде болды дейді. Квенденбаум құлдыраудың 1736 жылға дейін болмағанын санайды. Қазіргі заманғы өмірбаяндық еңбектер, мысалы 2003 жылы Винфрид Мюллердің Саксондық өмірбаян мақаласында Зедлердің қаржылық құлдырауының нақты күні мен жағдайларын егжей-тегжейлі талқыламау арқылы бұл мәселенің алдын алады.

Жаңа бастама және пираттық басылымдарға қарсы күрес

Лейпциг бизнесмені Иоганн Генрих Вольфтың қаржылық қолдауы Зедлерге жаңа мүмкіндік берді. «Жалпылық сөздікте» Вольф ғылымды өте жақсы көретін, саудагер ретінде сипатталады, ол жақсы және ғылыми кітаптарды оқудан асқан қуаныш алмайды. Квенденбаум Вольфтың Зедлерді қаржыландыруды өз мойнына алғанын, себебі ол «Жалпылық сөздіктің» нақты аудиториясы болған және жұмысты тоқтату емес, жалғастыруға сенгендігін айтты. Зедлер мен Вольф арасындағы келісімшарт сияқты ресми құжаттар жоқ, сондықтан қарым-қатынастың толық мәліметтері белгісіз. 1737 жылдың 5 тамызында Зедлердің «Жалпылық сөздікті» басып шығаруға алған императорлық құқығы тоқтатылды. Зедлер бұл себептің өзінің еңбектерінің императорлық сарайға жеткізілмегенінен болды деді. Квенденбаум мұнымен келіспейді және императорлық басып шығару құқығының жойылуы Бавария сарайының баспагері және баспа иесі Иоганн Эрнст Шульцеге тиесілі деп санайды. Шульце Зедлердің қаржылық қиындықтарынан хабардар болды, себебі ол бұрынғы томдарды басып шығаруға қатысқан. Сонымен қатар, Шульце 1735 жылы Хоф мектебінің директоры болып тағайындалған Пол Дэниел Лонголиуспен тиімді редактор тапты. Лонголиус Зедлердің бұрынғы қызметкері болғандықтан, энциклопедияның келесі томдарын шығару үшін қажетті тәжірибеге ие болды. 1735 жылдың қаңтарында Зедлер алған құқығынан айырылғаннан кейін, Шульце өзінің атына императорлық құқық сұрады, ол 1738 жылдың 11 маусымында мақұлданды. Шульце «Жалпылық сөздіктің» 17 және 18 томдарын басып шығарып, Лейпцигте сатуға тырысты. Осы мақсатта ол Лейпциг кітап комиссиясына куәгер ретінде Оффенбахтан екі баспагерді жіберді. Кітап комиссиясы Грутті қабылдады, бірақ Лейпциг кеңесі оны қаладан қуды. 1738 жылдың 10 қазанындағы хатында кеңес Дрездендегі мемлекеттік үкіметке өз шешімін түсіндіріп, Груттің қалада басып шығаруға алған императорлық өкілеттігінің заңдылығын мойындамады. Зедлер үшін императорлық құқықтың шектелуіне қатысты бұл құжат құдайдан келген жақсылық болды, себебі ол оның сөздігінің жалғасуын қамтамасыз етті. Философия профессоры Карл Гюнтер Людовичи, Лонголиустің сыныптасы, 19-томнан бастап «Жалпылық сөздіктің» редакторы болды. Шульце 1745 жылы қаржылық қиындықтарға байланысты «Жалпылық сөздіктің» келесі томдарын басып шығаруды тоқтатты.

Уақытша зейнетке шығу

Зедлер өзінің баспасын Вольфтың қаржылық басып алуынан кейін және Карл Гюнтер Людовичидің Универсалды лексиконның 19-шы және одан кейінгі томдарын басқаруды қолға алғаннан кейін, көбірек шеттетілді. Людовичи әр мақаланың соңындағы библиографияны толықтырып, мақалаларды едәуір ұзартты және тірі адамдар туралы өмірбаяндық мақалаларды енгізді. Зедлер өзінің кітап дүкенінен де бас тартқан болуы мүмкін, себебі 1739 жылғы Пасха жәрмеңкесіне арналған «Жаңа ғылыми хабарламаларда» жарияланған хабарламада, екі соңғы энциклопедиялық том «Вольфтың қоймасынан, Ауербах ауласынан» алуға болатыны айтылған. Зедлер жеке өмірге қайтуға көшті. 1749 жылы Универсалды лексиконның 61-ші томында жарияланған Зедлер туралы мақалада, Вольф баспа бизнесін сатып алғаннан кейін Зедлер саудадан гөрі ұнатуы тиіс жұмыс түрлерін таңдағаны айтылады. Зедлер Вулфшайндегі мүліктің иесі болды, бұл 1544 жылы Саксония герцогы Мориц Лейпциг университетіне сыйлаған бес ауылдың бірі еді. Квенденбаум Зедлерді «көктемгі» деп сипаттап, ол жаңа баспа жобаларын жоспарлау үшін Вулфшайндегі тыныштыққа зейнетке шыққанын болжады. Дегенмен, ол бұрынғы байланыстардан қашу үшін жаңа есіммен жариялауға мұқтаж болды.

Heinsius-пен жаңа баспа жобалары

1740 жылы Zedler өнімдерінің бірқатары Липциг кітап сатушысы және баспашысы Иоганн Самуэль Heinsius атымен жарық көрді. Бұл "Зедлер кабинеті" журналының сәл өзгертілген атаумен қайта іске қосылуымен басталды. Жаңа журналның қаншалықты сәтті болғаны немесе Heinsius оны неліктен баспа бағдарламасына енгізді – белгісіз, өйткені ол 1739 жылдан бері "Еуропалық ең маңызды сарайлардың генеалогиялық және тарихи хабарлары" деген атпен ай сайын жарияланатын ұқсас журналға ие болған. 1741 жылы Людовичидің Jacques Savary des Brûlons-тың "Жалпы коммерциялық сөздігінен" (Dictionnaire Universel de Commerce) аударған төрт томдық "Жалпы қазына палатасы" (General Treasure Chamber) коммерциялық лексикасының бірінші томы жарық көрді. Төртінші том 1742 жылы шықты, онда "С" әріпінен бастап "Z" әріпіне дейінгі жазбалар болды. Бір жыл өткен соң, қосымша том, сондай-ақ қосымшалар мен көрсеткіштер жарияланды. "Германияда және одан тыс жерлерде қазіргі уақытта тұратын саудагерлер" деген тақырыпта жарияланған жұмыстың соңғы бөлігі жарық көрген жоқ. Зедлердің келесі баспа жобасы Иоганн Готлиб Сигельдің "Тауар биржасы заңдары" (Corpus Juris Cambialis) еңбегі болды. Heinsius 1742 жылдың сәуір айында газеттерде екі томдық басылымды жариялап, алдын ала жазылуға тілек білдіргендерді іздеді. Екі том да, сондай-ақ "Жалпы сөздіктің" 33 және 34-томдары да сол жылы Лейпцигтегі Михаэль жәрмеңкесіне дайын болды. Вулфтың қолдауымен "Жалпы мемлекеттік, соғыс, шіркеу және ғылыми тарихтың" 12-томы да осы кезде жарық көрді, мазмұны 1700 жылға дейін қамтылған. Қазыналық кеңестен және "Corpus Juris Cambialis"-тен кейін Зедлер қайтадан ірі баспа жобасын бастады. Heinsius-тың бүкіл әлемнің тарихи және саяси географиялық атласының негізі Антуан Августин Брюзен де Ла Мартиньердің "Үлкен географиялық және сындық сөздігінің" (Grand Dictionnaire Géographique Et Critique) аудармасы болды. Неміс тіліндегі нұсқасы 13 томдық болып, Heinsius 1744 және 1749 жылдар аралығында басып шығарды.

Соңғы жылдары және өлімі

Зедлер, ықтимал, одан әрі жұмыс жасады немесе кем дегенде бастамашы болды. 1749 жылы жарияланған «Универсальдік лексикон» мақаласында Зедлер туралы «оның бірнеше ірі еңбектері бар, олар қазірдің өзінде басылып жатыр және әлі де шығуы керек» делінген. Зедлердің кейінгі баспа жобаларына тигізген әсері енді байқауға болмайды. 1751 жылға дейінгі жылдары Вольфтың еңбектері Хайнсиус атымен немесе оның атынан жарық көрді. Фирма әрбір Пасха және Михайлов жәрмеңкесінде «Универсальдік лексиконның» екі томын, ал Пасха жәрмеңкесінде «Жалпы мемлекеттік, соғыс, діни және ғылыми жылнама» томын шығарды. «Универсальдік лексиконның» әліпбилік томдары 1750 жылға дейін осылай толықтырылды. Кейін Людовичи «Универсальдік лексиконды» төрт қосымша томмен кеңейтті. Зедлер өмірінің көп бөлігін Лейпциг маңындағы өз иелігінде өткізді. «Универсальдік лексикон» мақаласында Зедлердің бұл жағдайда да фирмаға пайдалы кеңес беріп отырғаны айтылған. Зедлердің демеушісі Иоганн Петер фон Людевиг 1743 жылдың қыркүйегінде қайтыс болды. Хайнсиус 1750 жылдың желтоқсанында қайтыс болды, ал оның компаниясы «Иоганн Сэмюэл Хайнсиус мұрагерлері» деп аталды. 1751 жылдың 21 наурызында Зедлер де қайтыс болды, бұл Лейпцигтің қабір тізілімінде тіркелген. Оның жесірі Кристиана Доротея 1754 жылы Лейпцигтен Фрайбергке қайтып оралды. Ол көп ұзамай, 1755 жылдың 18 қарашасында қайтыс болды. Оның Зедлермен некесі баласыз аяқталды.