Кіріспе

10 ғасырдағы Византия энциклопедиясы

Суда немесе Суда (Suidae Lexicon) – ежелгі Жерорта теңізі әлеміне арналған, 10 ғасырда жазылған Византия энциклопедиясы. Бұрынғыда Судас (Σούδας) немесе Суидас (Σουίδας) деген авторға жатқызылған. Бұл грек тілінде жазылған, 30 000 жазбадан тұратын энциклопедиялық сөздік. Көптеген жазбалары қазір жоғалып кеткен ежелгі көздерден алынған, көбінесе ортағасырлық христиандық құрастырушылардың еңбектерінен дамытылған.

Атау

Бұл сөздің шығу тегі, бірде Византиялық грек тіліндегі "суда" сөзінен туындаған болуы мүмкін, ол "бекініс" немесе "қорған" деген мағынаны білдіреді. "Суидас" деген ат, Евстафий жасаған қатеден туындаған, ол шығарма атауын автордың есімі деп қабылдаған. Пауль Маас бір кезде атаудың латын тіліндегі "suda" етістігімен байланысты болуы мүмкін деп әжуалады, ол "терлеу" мағынасын беретін "sudāre" етістігінің екінші жаққа қаратылған бұйрық түрі, бірақ Франц Дөлгер оның түбін Византия әскери лексикасына (σοῦδα, "қазан, ор", кейін "бекініс") дейін жегізді. Ал Сильвио Джузеппе Меркати оны грек тілінде γουίδα деп транслитерацияланған нео-латын сөзі "guida" ("жол көрсетуші") мен байланыстырды.

Мазмұны мен дереккөздері

Суда – қазіргі түсінік бойынша грамматикалық сөздік пен энциклопедияның арасындағы нәрсе. Ол сөздердің түбін, шығуын және мағынасын сол дәуірдің филологиялық тұрғысынан түсіндіреді, бұл үшін Харпократион және Гелладий сияқты ертерек авторларды пайдаланады. Бұл ежелгі және Византия тарихы мен тұрмысының құнды көзі, бірақ барлық мақалалар бірдей сапалы емес және ол "критикалық емес" жинақ. Көп бөлігі кейінірек қосылған, араластырылған болуы мүмкін, ал Михаил Пселлосқа (шамамен 1017–1078 жж.) қатысты бөлімдер кейінгі түсірмелерде қосылған араластырылған материалдар деп есептеледі.

Өмірбаяндық мәліметтері

Бұл сөздікте Византия империясының саяси, діни және әдеби қайраткерлері туралы көптеген өмірбаяндық мәліметтер бар. Бұл өмірбаяндық жазбалар Милеттік Гесихийдің еңбектерінен қысқартылып алынған, автордың өзі куәландырады. Басқа дереккөздер: ежелгі тарих тұлғалары үшін Константин VII Порфирогениттің энциклопедиясы (912–959 жылдары билеген), Рим тарихы үшін Антиохиялық Иоаннның (жетінші ғасыр) үзінділері, Византия дәуірі үшін Хамартолус хроникасы (Георгиос Монахос, 9 ғасыр). Сонымен қатар, Диоген Лаерттің өмірбаяндары, Афиней мен Филостраттың еңбектері қолданылған. Басқа маңызды дереккөздердің ішінде "Эудемнің" сөздігі бар, бұл Аргостық Эудемнің "Риторикалық тіл туралы" еңбегінен алынған болуы мүмкін.

Жоғалған мұра

Лексикон классикалық авторлардың (Гомер, Аристофан, Фукидид, Софокл және т.б.) еңбектеріне жасалған түсіндірмелерден (схолиялардан) мол пайдаланады, ал кейінгі авторлар үшін Полибий, Иосиф Флавий, Пашальдық жылнама, Георгий Синцелл, Георгий Хамартолус сияқты көздерді қолданады. Суда осы көздерден ұзақ цитата келтіреді немесе мазмұнын өз сөздерімен береді. Көптеген түпнұсқалардың жоғалып қалғандығын ескеретін болсақ, Суда – әдебиет тарихының құнды қоймасы болып табылады, ал кейбір зерттеушілердің пікірінше, осы "әдебиет тарихын" сақтау лексикографиялық жинақтан да маңыздырақ.

Ұйым

Лексика грек әліпбиіндегі әдеттегі дауыстылар тізбегінен және орнынан кейбір шағын ауытқулармен (әр жағдайда гомофондық диграфтарды, мысалы, αι, ει, οι, грек тілі тарихының бұрынғы кезеңдерінде жеке дифтонгтар немесе дауыстылар болған) антистоихия (ἀντιστοιχία) деп аталатын жүйеге (бұрын көптеген тілдерде қолданылған) сәйкес алфавиттік тәртіпте орналастырылған; яғни, әріптер оншы ғасырдағы айтылуымен ұқсас, қазіргі грек тіліне тән дыбыстық ретпен тізбектеледі. Бұған қоса, әріптерді салыстыру мақсатында қос әріптер бір әріп ретінде қарастырылады (қос әріптің ерекшелік белгісі жойылғандықтан). Бұл жүйені үйрену және есте сақтау қиын емес, бірақ кейбір редакторлар, мысалы, Иммануэль Беккер Суда сөздігін әліпбилік тәртіппен қайта ұйымдастырды.

Өмірбаян

Суданың құрастырушысы туралы аз мәлімет белгілі. Ол, мүмкін, 10 ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген, себебі император Иоанн I Цимискестің қайтысы және оның Василий II мен Константин VIII-ге мирас қалдыруы әлемнің қысқаша хронологиясымен бірге "Адам" деген жазбада көрсетілген. Дегенмен, бұл еңбек 12 ғасырға дейін жарық көрген болуы керек, өйткені 1115 жылдан 1195 немесе 1196 жылға дейін өмір сүрген Евстафий одан жиі цитата келтіреді және сілтеме жасайды. Сондай-ақ, бұл еңбек жеке автордың туындысы емес, бірнеше автордың ұжымдық жұмысы болғаны және оның аты нақты бір тұлғаға қатысты емес екені айтылады. Еңбекте Киелі кітапқа және бейдінге қатысты тақырыптар қарастырылған, осыдан автордың христиан дінін ұстанғаны байқалады. Қалай болғанда да, оның діни мәселелерге деген шағын қызығушылығынан басқа, нақты ережелері жоқ. Стандартты баспа басылымын 20 ғасырдың бірінші жартысында даниялық классикалық ғалым Ада Адлер жинақтады. Ал қазіргі заманғы ағылшын тіліне аудармасы, Suda On Line, 2014 жылдың 21 шілдесінде аяқталды. Суданың дер кезіндегі исламдық баламасы – Ибн әл-Надимнің "Кітаб әл-Ферест" еңбегі. Сондай-ақ, 13 ғасырда Винсент де Бове жазған латынша "Speculum Maius" еңбегімен салыстырып қараңыз.

Басылымдар

: том 1, том 2, том 3. : том 1 (А–Θ), том 2 (Κ–Ψ), том 3 (Төлгелер). 1967–71 ж. Штутгартта қайта басылды.