Кіріспе

Яһуди тақырыбындағы энциклопедия

«Яһуди энциклопедиясы: Яһуди халқының тарихы, діні, әдебиеті және дәстүр-салты туралы толық мәліметтер» – бұл ерте заманнан бастап қазіргі күнге дейінгі яһуди дінінің тарихы, мәдениеті және ахуалы туралы 15 000-нан астам мақала қамтитын ағылшын тіліндегі энциклопедия. Энциклопедияның бас редакторы Исидор Сингер болса, редакциялық кеңесті Исаак К. Фанк және Фрэнк Х. Визетелли басқарды. Бұл еңбектің ғылыми деңгейі әлі де жоғары бағаланады. Америкалық яһуди мұражайы оны «қазіргі заманғы ең маңызды яһуди ғылыми еңбегі» деп атады, ал раввин Джошуа Л. Сегал «1900 жылға дейінгі оқиғалар туралы бұл энциклопедия ағылшын тілінде жазылған басқа яһуди энциклопедияларынан гөрі жоғары білімді ұсынады» деді. Алғаш рет 1901-1906 жылдары Нью-Йорктегі Funk & Wagnalls баспасында 12 томдық болып жарық көрген, ал 1960 жылдары KTAV Publishing House баспасы қайта басып шығарды. Қазір ол авторлық құқығынан босатылған.

Тұжырымдама

Сингер Еуропада еврей энциклопедиясын құру идеясын ойлап тапты және 1891 жылы «Allgemeine Encyklopädia für Geschichte und Wissenschaft des Judenthums» энциклопедиясын жасауды ұсынды. Ол 10–15 жыл ішінде жарық көретін 12 томдық басылымды 50 долларға сатуды жоспарлаған. Бұл энциклопедияда ежелгі және қазіргі еврей мәдениеті туралы ғылыми және бейтарап мақалалар жарияланатын еді. Бұл ұсыныс баспасөзде жақсы жарияланып, «Brockhaus» баспасынан қызығушылық тудырды. Париждегі Ротшильдтер үйі, Задок Канмен кеңескеннен кейін, «Brockhaus» талап еткен қаражаттың ең төменгі мөлшерінің сегіз пайызымен ғана жобаны қолдауға келісті, нәтижесінде жобадан бас тартылды. Дрейфус ісі мен оған байланысты жағымсыз оқиғалардан кейін Сингер Нью-Йорк қаласына көшіп кетті. Бастапқыда американдық еврейлердің жобасына тек қаржылай көмек көрсетуге ғана қабілетті екенін ойлаған Сингер, АҚШ-тағы білім деңгейіне таң қалды. Ол жаңа проспект жазып, жоспарланған энциклопедиясының атауын «Еврей нәсілінің тарихы мен рухани эволюциясы энциклопедиясы» деп өзгертті. Оның радикалды әмбебаптығы және православиеге қарсылығы көптеген еврей оқырмандарының наразылығын тудырды; алайда ол, еврей және христиан діндерін біріктіруге сенетін лютерандық пастор Исаак К. Фанктің қызығушылығын оятты. Фанк, еврейлерге жағымсыз көрінуі мүмкін мәселелерде бейтараптықты сақтау шартымен энциклопедияны басып шығаруға келісті. Сингер келісімге келді және «Funk & Wagnalls» компаниясында кеңсе алды. 1898 жылы проспект жарияланғаннан кейін, нашар білімділік және христиандарға мойынсұну туралы айыптауларды қоса алғанда, қатты қарсылық туды. Кауфман Колер мен Готтард Дойч «American Hebrew» басылымында жариялаған мақалаларында Сингердің фактілік қателіктерін атап көрсетті және оны коммерциялық көзқарас пен дінсіздікке айыптады. «Funk & Wagnalls» компаниясы, жобаның Сингер басшылығымен сәтті аяқталуы мүмкін емес екенін ескеріп, энциклопедияны құруды қадағалау үшін редакциялық алқа құрды.

Редакциялық кеңес

Funk & Wagnalls 1898 жылдың қазаны мен 1899 жылдың наурызы аралығында редакциялық кеңес құрды. Сингер идеологиялық риторикасын жұмсартып, ынтымақтастыққа дайын екенін білдірді және жұмыстың аталмасын «The Jewish Encyclopedia» деп өзгертті. Сингерге деген күдіктеріне қарамастан, раввин Густав Готтеил мен Сайрус Адлер кеңеске қосылуға келісті, одан кейін Моррис Джастроу, Фредерик де Сола Мендес және жобаны сынаған екі автор: Кауффман Колер мен Готтхард Дойч қосылды.

Теолог және пресвитериандық пастор Джордж Фут Мур тепе-теңдік сақтау үшін кеңеске шақырылды. Жұмыс басталғаннан кейін көп ұзамай Мур қызметтен кетіп, оның орнына баптист пасторы Кроуфорд Той келді. Соңғы болып, Американың ең белгілі талмудшысы ретінде беделімен Маркус Джастроу қосылды. 1899 жылдың наурыз айында бәсекелес жобаны қарастырып жатқан Америка раввиндерінің орталық конференциясы Funk & Wagnalls компаниясымен ынтымақтастыққа келісті, осылайша «Еврей энциклопедиясының» өзінің саладағы жалғыз маңызды жоба екенін қамтамасыз етті. Шули Рубин Шварц осы кезде жасалған төлем жүйесін былай сипаттайды:

Барлық 12 томға қатысқан басқа редакторлар – Готтхард Дойч, Ричард Готтеил, Джозеф Джейкобс, Кауффман Колер, Герман Розенталь және Кроуфорд Хоуэлл Той. Моррис Джастроу кіші және Фредерик де Сола Мендес I-II томдарға көмектесті; Маркус Джастроу I, II және III томдармен айналысты; Луис Гинцберг алғашқы төрт томды, Соломон Шектер IV-VII томдарды, Эмиль Г. Хирш IV-XII томдарды, ал Вильгельм Бахер VIII-XII томдарды дайындады. Уильям Поппер IV-XII томдар бойынша редактордың көмекшісі және аударма бөлімінің басшысы болды. Редакторлар үлкен жұмысты бастап, жобадағы бірнеше кемшіліктерді анықтап, түзетуге кірісті. Мақалалардың тағайындалуы өзгертіліп, байланыс жүйесі жақсартылды. Жозеф Джейкобс координатор болып тағайындалды. Ол сондай-ақ төрт жүз мақала жазып, энциклопедияға көптеген иллюстрациялар тапты. Ресей жөніндегі сарапшы Герман Розенталь редакторлар қатарына қосылды. Луис Гинцберг жобаға қосылып, кейіннен раввиндік әдебиет бөлімінің жетекшісі болды. Әрине, редакциялық кеңес көптеген қиын мәселелер мен келіспеушіліктерге тап болды. Сингер әлемдегі әрбір еврей қауымы туралы толық мәліметтерді, мысалы, Прагадағы алғашқы еврей қонысының аты мен күнін көрсететін жазбаларды талап етті. Сондай-ақ, кейбір редакторлар Моррис Джастроудың «жоғары сынға» қатысуының қасиетті мәтіндерге кері әсер етеді деп қорқып, қандай түсіндірулерді қосу керектігі туралы да дау туды.

Басылымдар

Бастапқы мәтіннің өңделмеген нұсқасын The Jewish Encyclopedia сайтынан табуға болады. Сайтта түпнұсқа мақалалардың JPEG көшірмелері және барлық мәтіндердің Unicode транскрипциялары ұсынылады. Іздеу мүмкіндігі біршама шектеулі, себебі іздеу жүйесі 1901–1906 жылдарғы мәтіннен транслитерацияланған еврей және арамей тілдеріндегі барлық диакритикалық белгілерді сақтау туралы шешімді ескермейді, ал онда бүгінде жиі қолданылмаған көптеген диакритикалық белгілер қолданылған. Демек, мысалы, «Хализа» – баласыз қайтыс болған бауырының жесірі күйеуіне үйлену міндетінен босататын рәсімді – табысты іздеу үшін, осы сөз «Ḥaliẓah» деп транслитерацияланғанын білу қажет. Әліппелік көрсеткіш диакритикалық белгілерді назарға алмайды, сондықтан тақырыбы белгілі мақаланы іздегенде көбірек көмектеседі. Сілтемелердің ғылыми аппараты толық, бірақ қазіргі қолданушылар үшін біршама қиын болуы мүмкін. Энциклопедия жазылған кезде иудаизмді зерттеушілер арасында кеңінен танымал болған (бірақ бүгінде қарапайым оқырманға түсініксіз) кітаптар автор мен атауы бойынша көрсетіледі, бірақ жарияланым туралы ақпарат берілмейді және көбінесе олар қандай тілде жазылғаны да көрсетілмейді. «Еврей энциклопедиясы» 1906 және 1913 жылдар аралығында Санкт-Петербургте Брокгауз және Эфрон баспасынан шыққан 16 томдық орыс тіліндегі «Еврей энциклопедиясының» негізгі дерек көзі болды.