Кіріспе
Қоршаған ортаның өзгеруін бағалауға арналған өлшем Экологиялық көрсеткіштер - қоршаған ортада не болып жатқанын көрсететін қарапайым өлшемдер. Қоршаған орта өте күрделі болғандықтан, индикаторлар қоршаған ортаның барлық мүмкін болатын айнымалыларын тіркеуге тырысқанымызға қарағанда қоршаған ортаның жай-күйін бақылаудың неғұрлым практикалық және экономикалық тәсілін ұсынады. Мысалы, атмосферадағы озонды бұзатын заттардың (ОЗС) уақыт бойынша бақылаудағы концентрациясы - атмосфералық озонның жойылуының экологиялық мәселесі бойынша жақсы индикатор. Экологиялық көрсеткіштер әртүрлі түрде анықталады, бірақ ортақ тақырыптар бар. Қоршаған ортаны қорғау көрсеткіші - қоршаған ортаның немесе адам денсаулығының жай-күйін анықтауға көмектесетін сандық мән. Көрсеткіштер уақыт бойынша бақыланатын экологиялық жағдайдың сандық өлшеулері немесе статистикасы негізінде әзірленеді. Экологиялық көрсеткіштерді жергілікті, өңірлік және ұлттық деңгейлерден бастап әртүрлі географиялық масштабтарда әзірлеуге және пайдалануға болады. Айнала-тирә ортаның жай-күйін және оның адамдарға, экожүйелерге және материалдарға әсерін, қоршаған ортаға қысымды, қозғаушы күштерді және осы жүйені басқаратын жауаптарды сипаттайтын параметрлер немесе параметрлерден алынған мән. Көрсеткіш іс-әрекетті басқаруға мүмкіндік беру үшін іріктеу және/немесе агрегациялау процесіне өтті.
Environmental indicators are simple measures that tell us what is happening in the environment. Since the environment is very complex, indicators provide a more practical and economical way to track the state of the environment than if we attempted to record every possible variable in the environment. For example, concentrations of ozone depleting substances (ODS) in the atmosphere, tracked over time, is a good indicator with respect to the environmental issue of stratospheric ozone depletion. Environmental indicators have been defined in different ways but common themes exist. “An environmental indicator is a numerical value that helps provide insight into the state of the environment or human health. Indicators are developed based on quantitative measurements or statistics of environmental condition that are tracked over time. Environmental indicators can be developed and used at a wide variety of geographic scales, from local to regional to national levels.”
“A parameter or a value derived from parameters that describe the state of the environment and its impact on human beings, ecosystems and materials, the pressures on the environment, the driving forces and the responses steering that system. An indicator has gone through a selection and/or aggregation process to enable it to steer action.”
Талқылау
Экологиялық индикаторлардың критерийлері мен негіздері оларды таңдау мен ұсынуда көмек ретінде пайдаланылды. Мысалы, ЭЫДҰ әзірлеген қысым жағдайының реакциясы моделіне сәйкес экологиялық көрсеткіштердің негізгі кіші топтары бар деп қарастыруға болады. Экологиялық көрсеткіштердің бір кіші жиынтығы - бұл физикалық, биологиялық және химиялық көрсеткіштердің жиынтығы, мысалы атмосфера температурасы, стратосферадағы озон концентрациясы немесе бір аймақтағы көбейетін құс жұптарының саны. Олар қоршаған ортаның жай-күйіне немесе қоршаған ортадағы жағдайларға назар аударатындықтан, оларды "жағдай" көрсеткіштері деп те атайды. Екінші топтама - адам қызметі немесе антропогендік қысымдарды өлшейтін көрсеткіштерді жинау, мысалы, парниктік газдар шығарындылары. Бұларды "басым" индикаторлары деп те атайды. Сонымен қатар, қоршаған ортаны қорғау мәселелеріне қоғамның қалай жауап беретінін көрсететін көрсеткіштер бар. Өз кезегінде экологиялық көрсеткіштерді тұрақты даму көрсеткіштерінің бір бөлігі ретінде қарастыру керек, олар қоғамның экологиялық, әлеуметтік және экономикалық тұтастығы мен денсаулығына қатысты жалпы тұрақтылығын бақылауға арналған. Еуропалық қоршаған орта агенттігі жетекшілік ететін ортақ жүйе - "DPSIR" немесе "Директорлар, қысымдар, жағдай, әсер, жауап" жүйесі. Драйверлер мен қысымдар - адам қызметінің көрсеткіштері және қоршаған ортаға әсер ететін қысымдар, мысалы, ластану немесе жерді пайдаланудың өзгеруі. Мемлекет және әсер ету көрсеткіштері - қоршаған ортадағы жағдайлардың нәтижесі және экожүйелер мен адамдардың денсаулығына әсері. Жауап көрсеткіштері қоршаған ортаға қоғамның қалай қарайтынын өлшеуге арналған. Критерийлер үш негізгі салаға бағытталады: ғылыми сенімділік, саясаттың/әлеуметтік маңыздылық және практикалық бақылау мен деректерге қойылатын талаптар. Экологиялық көрсеткіштерді үкіметтер, үкіметтік емес ұйымдар, қоғамдық топтар және ғылыми-зерттеу мекемелері экологиялық мақсаттардың орындалып жатқанын тексеру үшін, қоршаған ортаның жай-күйін жалпы жұртшылыққа және шешім қабылдаушыларға жеткізу үшін және қоршаған ортадағы үрдістерді анықтау арқылы диагностикалық құрал ретінде пайдаланады. Экологиялық көрсеткіштерді әр түрлі масштабтарда өлшеу және есеп беру мүмкін. Мысалы, қала ауаның сапасын судың сапасымен бірге бақылап, өз аймағындағы қоршаған ортаның денсаулығын бағалау үшін сирек кездесетін құс түрлерінің санын санап шығады. Көрсеткіштер Солтүстік Америкадағы Ұлы көлдер сияқты белгілі бір экожүйелер үшін әзірленген. Ұлттық үкіметтер өз азаматтары үшін маңызды экологиялық мәселелерге қатысты ахуал мен үрдістерді көрсету үшін экологиялық көрсеткіштерді қолданады.
Бағалауда қолдану
Кейбіреулер индикаторларды қолдана отырып, планетаның жай-күйін бақылауға және бағалауға тырысты. Қоршаған ортаны басқару индикаторларын компаниялар қоршаған ортаны басқару жүйесі аясында да қолданады. ЕС-тің Экологиялық менеджмент және аудит жүйесі негізгі көрсеткіштерді немесе нәтиже көрсеткіштерін (KPIs) ұсынады, олармен тіркелген ұйымдар өздерінің экологиялық көрсеткіштерін өлшеуге және белгіленген мақсаттарға сәйкес олардың тұрақты экологиялық жақсаруын бақылауға болады.
Аудитория
Таңдалған немесе әзірленген көрсеткіштердің түрлері индикаторлардан алынған ақпаратты кім пайдаланатынына байланысты болуы тиіс. Жалпы алғанда, әрқайсысы әртүрлі ақпаратқа мұқтаж үш аудиторияны қарастыруға болады. Бұл аудиториялар: 1) техникалық сарапшылар мен ғылыми кеңесшілер, 2) саясатты қалыптастырушылар, шешім қабылдаушылар және ресурс менеджерлері, 3) жалпы жұртшылық пен БАҚ. Техникалық сарапшылар мен ғалымдар егжей-тегжейлі және күрделі көрсеткіштерге қызығушылық танытады. Бұл көрсеткіштердің ғылыми негіздемесі, сезімталдығы, жауап беру қабілеті болуы және өткен жағдайларға қатысты деректер болуы тиіс. Саясат жасаушылар мен ресурс менеджерлерін қамтитын аудитория саясаттар мен мақсаттарды бағалауға тікелей байланысты көрсеткіштерді пайдаланумен айналысады. Олар өздерінің көрсеткіштерінің сезімтал, жауап беретін және техникалық аудитория сияқты тарихи деректерге ие болуын талап етеді, бірақ олар сонымен қатар тиімді және қоғамдық санаға ие көрсеткіштерді іздеуде. Сонымен қатар, халық UV индексі мен ауа сапасының индексі сияқты, оларға түсінікті, қарапайым және мағыналы болып табылатын көрсеткіштерге жауап береді.
Көрсеткіш жүйелері және оларды жеткізу
Жеке индикаторлар белгілі бір құбылысты (мысалы, қоршаған ортаның ауа сапасы) көрсету үшін күрделі ақпаратты қысқаша және оңай түсінуге арналған. Ал индикатор жүйелері (немесе индикаторлардың жиынтығы) тұтастай алғанда қоршаған ортаның бүкіл саласын немесе оның негізгі бөлігін (мысалы, ормандарды) бағалауға арналған. Кейбір индикатор жүйелері көптеген индикаторларды қамтитын болып қалыптасты және оларды толықтай түсіну үшін әртүрлі салалар бойынша белгілі бір деңгейдегі білім мен тәжірибе талап етіледі. Жақында осы ақпаратты жинақтап, барлық көрсеткіштерді талдау үшін уақыты немесе тәжірибесі жоқ адамдар үшін тез пайдалануды қамтамасыз ететін бірқатар әдістер әзірленді. Жалпы алғанда, бұл әдістерді сандық агрегация (мысалы, индекстер), индикаторлардың қысқаша таңдауы (мысалы, негізгі жиынтық немесе басты индикаторлар), қысқаша визуалды бағалаулар (мысалы, жебелер, жол белгілері) және әсерлі презентациялар (мысалы, карталар немесе тұрақтылық панелі) ретінде жіктеуге болады. Көптеген көрнекті экологиялық индикатор жүйелері өздерінің индикатор жүйелерін шектеулі "индикаторлар жиынтығын" (мысалы, ЭЫДҰ-ның "Жүйелік экологиялық индикаторлары" және "Канадалық экологиялық тұрақтылық индикаторлары") қамту немесе есеп беру үшін бейімдеген.