Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Экономиканың тармақшасы
Sub field of economics
Экологиялық экономика – экологиялық мәселелермен айналысатын экономиканың бір тармақшасы. XXI ғасырда экологиялық алаңдаушылықтың артуына байланысты бұл пән кеңінен зерттеледі. Экологиялық экономика "әлемдегі ұлттық немесе жергілікті экологиялық саясаттың экономикалық әсерін теориялық немесе эмпирикалық тұрғыдан зерттейді. Атап айтқанда, ауаның ластануы, су сапасы, зиянды заттар, қатты қалдықтар және жаһандық жылыну сияқты мәселелерді шешу үшін балама экологиялық саясаттың артықшылықтары мен кемшіліктері қарастырылады". Экологиялық экономика, экологиялық экономикадан соң, экономиканы экожүйенің ішкі жүйесі ретінде қарастырады, негізгі назар табиғи капиталды сақтауға бағытталған. Немец экономистері жүргізген бір зерттеуде экологиялық және экологиялық экономиканың экономикалық ойлаудың екі түрлі мектебі екендігі анықталды, онда экологиялық экономистер "берік" тұрақтылыққа басымдық береді және адам жасаған ("физикалық") капитал табиғи капиталдың орнын баса алады деген пікірді қабылдамайды.
Environmental economics is a sub field of economics concerned with environmental issues. It has become a widely studied subject due to growing environmental concerns in the twenty first century. Environmental economics "undertakes theoretical or empirical studies of the economic effects of national or local environmental policies around the world. Particular issues include the costs and benefits of alternative environmental policies to deal with air pollution, water quality, toxic substances, solid waste, and global warming." Environmental economics is distinguished from ecological economics in that ecological economics emphasizes the economy as a subsystem of the ecosystem with its focus upon preserving natural capital. One survey of German economists found that ecological and environmental economics are different schools of economic thought, with ecological economists emphasizing "strong" sustainability and rejecting the proposition that human made ("physical") capital can substitute for natural capital.
Тарих
Қазіргі заманғы экологиялық экономика саласы 1960-шы жылдарға дейін жетеді, және оның қалыптасуына пост-кейнсиандық экономист Пол Дэвидсон елеулі үлес қосты, ол бұрын Континенттік мұнай компаниясында басқарушы қызметін аяқтаған болатын.
The modern field of environmental economics has been traced to the 1960s with significant contribution from Post Keynesian economist Paul Davidson, who had just completed a management position with the Continental Oil Company.
Нарықтың жетіспеушілігі
Экологиялық экономиканың орталық ұғымы – нарық сәтсіздігі. Нарық сәтсіздігі дегеніміз – нарықтар ресурстарды тиімді түрде бөліске алмауы. Hanley, Shogren және White (2007) былай демекші: «Нарық сәтсіздігі, нарық шектеулі ресурстарды ең жоғары әлеуметтік әл-ауқатты қамтамасыз ету үшін бөле алмағанда туындайды. Жеке тұлғаның нарықтық бағаларға сүйене отырып қабылдаған шешімі мен қоғамның қоршаған ортаны қорғау үшін қалаған нәрсесі арасында айырмашылық болады. Мұндай айырмашылық ысырапты немесе экономикалық тиімсіздікті көрсетеді; ресурстарды кем дегенде бір адамның жағдайын жақсарта отырып, ешкімнің жағдайын нашарлатпай қайта бөлуге болады». Бұл тиімсіз нарыққа алып келеді, оны мемлекеттік араласу сияқты шаралармен түзету қажет. Нарық сәтсіздігінің кең таралған түрлеріне сыртқы әсерлер, қатысудан шығару мүмкін еместігі және бәсекелестіксіздік жатады.
Central to environmental economics is the concept of market failure. Market failure means that markets fail to allocate resources efficiently. As stated by Hanley, Shogren, and White (2007): "A market failure occurs when the market does not allocate scarce resources to generate the greatest social welfare. A wedge exists between what a private person does given market prices and what society might want him or her to do to protect the environment. Such a wedge implies wastefulness or economic inefficiency; resources can be reallocated to make at least one person better off without making anyone else worse off." This results in a inefficient market that needs to be corrected through avenues such as government intervention. Common forms of market failure include externalities, non excludability and non rivalry.
Сыртқы факторлар
Сыртқы әсерлер адамның нарықтық бағада ескерілмейтін басқа адамдарға әсер ететін шешім қабылдағанда туындайды. Сыртқы әсерлер оң немесе теріс болуы мүмкін, бірақ көбінесе қоршаған орта экономикасында теріс сыртқы әсерлермен байланысты. Мысалы, тұрғын үйлердің жоғарғы қабаттарындағы судың ағуы төменгі қабаттарға әсер етеді. Тағы бір мысал – Амазония ағаштарын сату кезінде кесу кезінде бөлінетін көмірқышқыл газы мөлшері ескерілмейді. Немесе ластану шығаратын кәсіпорын әдетте ластану салдарынан туындайтын басқалардың шығындарын ескермейді. Осының салдарынан, ластану «әлеуметтік тиімді» деңгейден асып кетуі мүмкін, яғни нарық ластануды ескеруге міндеттелген жағдайда болатын деңгей. Кеннет Эрроу мен Джеймс Мидтің әсерімен Хеллер мен Старретт (1976) сыртқы әсерді «жеке экономикада белгілі бір тауар үшін нарық құруға жеткілікті стимулдар болмайтын жағдай» деп анықтайды, ал мұндай нарықтың болмауы Парето тиімділігінің төмендеуіне әкеледі. Экономикалық терминологияда сыртқы әсерлер – нарықтың жетілмеушілігінің мысалы, онда еркін нарық тиімді нәтижеге жеткізбейді.
An externality exists when a person makes a choice that affects other people in a way that is not accounted for in the market price. An externality can be positive or negative but is usually associated with negative externalities in environmental economics. For instance, water seepage in residential buildings occurring in upper floors affect the lower floors. Another example concerns how the sale of Amazon timber disregards the amount of carbon dioxide released in the cutting. Or a firm emitting pollution will typically not take into account the costs that its pollution imposes on others. As a result, pollution may occur in excess of the 'socially efficient' level, which is the level that would exist if the market was required to account for the pollution. A classic definition influenced by Kenneth Arrow and James Meade is provided by Heller and Starrett (1976), who define an externality as "a situation in which the private economy lacks sufficient incentives to create a potential market in some good and the nonexistence of this market results in losses of Pareto efficiency". In economic terminology, externalities are examples of market failures, in which the unfettered market does not lead to an efficient outcome.
Жалпыға ортақ игіліктер мен қоғамдық игіліктер
Кейбір адамдарды қоршаған орта ресурсына қол жеткізуден шеттету тым қымбат болғанда, ресурс ортақ мүлік ресурсы (ресурс үшін бәсекелестік болғанда, бір адамның ресурсты пайдалануы басқалардың пайдалану мүмкіндігін азайтады) немесе қоғамдық игілік (ресурсты пайдалану бәсекелестікке жатпағанда) деп аталады. Екі жағдайда да, адамдарды шеттету мүмкін болмаса, нарықтық бөлу тиімсіз болуы мүмкін. Мұндай қиындықтар бұрыннан танылған. Хардиннің (1968) «ортақ мүліктің трагедиясы» тұжырымы оқшаулау мен ортақ мүлікке байланысты мәселелерді кеңінен танымал етті. «Ортақ мүлік» – қоршаған ортаның өзі, ал «ортақ мүлік ресурсы» немесе «ортақ қор» – кейбір ұжымдық органдарға басқаларды шеттету схемаларын жасауға мүмкіндік беретін меншік құқығы режимі, соның арқасында болашақ пайданы алуға болады. «Ашық қол жетімділік» – ешкімге тиесілі емес, бірақ барлығына тиесілі деген ұғымды білдіреді. Негізгі мәселе – егер адамдар ортақ мүліктің сиректігін ескермесе, олар оны тым көп пайдаланып, ресурстың (мысалы, балық шаруашылығының) жоғалуына себеп болуы мүмкін. Хардиннің теориясына сәйкес, шектеулер болмаған жағдайда, ашық қол жетімді ресурсты пайдаланушылар оны төлеуге және эксклюзивті құқықтарға ие болғаннан гөрі көп пайдаланады, бұл қоршаған ортаның нашарлауына әкеледі. Алайда, Остромның (1990) жұмысы, нақты ортақ мүлікті пайдаланатын адамдардың «ортақ мүліктің трагедиясы» қаупін азайту үшін өзін-өзі басқару ережелерін қалай құрғанын көрсетеді. Экожүйелік қызметтердің және жалпы алғанда табиғи ресурстардың экономикалық құны немесе нақты пайдасы пайдалану және жанама пайдалануды қамтиды (экологиялық экономиканың табиғат бөлімін қараңыз). Пайдаланбау құндылықтарына бар болу, мүмкіндік және мұрагерлік құндылықтары жатады. Мысалы, кейбір адамдар түрлердің әртүрлі жиынтығының болуын бағалайды, тіпті түрдің жоғалуы экожүйелік қызметтерге әсер етсе де. Бұл түрлердің болуы мүмкіндік құндылығына ие болуы мүмкін, себебі оны адамның қажеттілігі үшін пайдалануға болады. Мысалы, кейбір өсімдіктерді дәрі-дәрмектерді жасау үшін зерттеуге болады. Адамдар балаларына табиғаттың таза күйін қалдыру мүмкіндігін бағалайды. Пайдалану және жанама пайдалану құндылықтарын көбінесе байқалатын мінез-құлқынан, мысалы демалыс сапарларының құнынан немесе гедоникалық әдістерді қолдану арқылы анықтауға болады, онда құндылықтар байқалатын бағаларға негізделген бағаланады. Пайдаланбау құндылықтарын әдетте көрсетілген преференциялық әдістерді қолдану арқылы бағалауға болады, мысалы, шартты бағалау немесе таңдау модельдеу. Шартты бағалау әдетте сауалнамалар түрінде жүргізіледі, онда адамдар қоршаған ортаны бақылау және қалпына келтіру үшін қанша төлеуге дайын екендігі (төлеуге дайындық) немесе қоршаған ортаның жойылғаны үшін қанша өтемақы алуға дайын екендігі (WTA) туралы сұралады. Гедоникалық бағалау тұрғын үй бағалары, саяхат шығындары және саябақтарға бару үшін төлем арқылы қоршаған ортаның экономикалық шешімдерге қандай әсер ететінін қарастырады.
When it is too costly to exclude some people from access to an environmental resource, the resource is either called a common property resource (when there is rivalry for the resource, such that one person's use of the resource reduces others' opportunity to use the resource) or a public good (when use of the resource is non rivalrous). In either case of non exclusion, market allocation is likely to be inefficient. These challenges have long been recognized. Hardin's (1968) concept of the tragedy of the commons popularized the challenges involved in non exclusion and common property. "Commons" refers to the environmental asset itself, "common property resource" or "common pool resource" refers to a property right regime that allows for some collective body to devise schemes to exclude others, thereby allowing the capture of future benefit streams; and "open access" implies no ownership in the sense that property everyone owns nobody owns. The basic problem is that if people ignore the scarcity value of the commons, they can end up expending too much effort, over harvesting a resource (e. g., a fishery). Hardin theorizes that in the absence of restrictions, users of an open access resource will use it more than if they had to pay for it and had exclusive rights, leading to environmental degradation. See, however, Ostrom's (1990) work on how people using real common property resources have worked to establish self governing rules to reduce the risk of the tragedy of the commons. Economic value or tangible benefits of ecosystem services and, more generally, of natural resources, include both use and indirect (see the nature section of ecological economics). Non use values include existence, option, and bequest values. For example, some people may value the existence of a diverse set of species, regardless of the effect of the loss of a species on ecosystem services. The existence of these species may have an option value, as there may be the possibility of using it for some human purpose. For example, certain plants may be researched for drugs. Individuals may value the ability to leave a pristine environment for their children. Use and indirect use values can often be inferred from revealed behavior, such as the cost of taking recreational trips or using hedonic methods in which values are estimated based on observed prices. Non use values are usually estimated using stated preference methods such as contingent valuation or choice modelling. Contingent valuation typically takes the form of surveys in which people are asked how much they would pay to observe and recreate in the environment (willingness to pay) or their willingness to accept (WTA) compensation for the destruction of the environmental good. Hedonic pricing examines the effect the environment has on economic decisions through housing prices, traveling expenses, and payments to visit parks.
Мемлекеттік субсидия
Дерлік барлық үкіметтер мен мемлекеттер түрлі субсидиялар арқылы қоршаған ортаға келтірілетін зиянды ұлғайтады, бұл компаниялар мен өзге де экономикалық актілерге табиғи ресурстарды қорғауға қарағанда пайдалану үшін көбірек төлем жасауға мүмкіндік береді. Мұндай мемлекеттік субсидиялардың табиғатқа тигізетін зияны жылына консервативті бағалау бойынша 4-6 триллион АҚШ долларына жетеді.
Almost all governments and states magnify environmental harm by providing various types of subsidies that have the effect of paying companies and other economic actors more to exploit natural resources than to protect them. The damage to nature of such public subsidies has been conservatively estimated at $4 $6 trillion U. S. dollars per year.
Кәсіби ұйымдар
Қоршаған орта экономикасы саласының негізгі академиялық және кәсіби ұйымдары – Қоршаған орта және ресурстар экономистері қауымдастығы (AERE) және Қоршаған орта және ресурстар экономикасы бойынша Еуропалық қауымдастық (EAERE). Экологиялық экономика саласының негізгі академиялық және кәсіби ұйымы – Халықаралық экологиялық экономика қоғамы (ISEE). Жасыл экономиканың негізгі ұйымы – Жасыл экономика институты.
The main academic and professional organizations for the discipline of Environmental Economics are the Association of Environmental and Resource Economists (AERE) and the European Association for Environmental and Resource Economics (EAERE). The main academic and professional organization for the discipline of Ecological Economics is the International Society for Ecological Economics (ISEE). The main organization for Green Economics is the Green Economics Institute.