Кіріспе
Экологиялық толық шығынды есепке алу (ЭТШЕ) – тікелей шығындарды анықтап, жанама шығындарды бөлу арқылы, әрбір ұсынылған балама үшін қоршаған ортаға тиімді ықтимал шығындар мен пайдалар туралы ақпаратты жинап, ұсынатын шығындарды есептеу әдісі. Қысқаша айтқанда, бұл "үштік нәтиже" туралы мәліметтерді қамтиды. Бұл адам капиталы және әлеуметтік капиталмен қатар нақты шығындарды есепке алудың (НШЕ) бір аспектісі болып табылады. "Нақты" және "толық" анықтамаларының өзі субъективті болғандықтан, сарапшылар екі терминнің де проблемалық екенін айтады. Шығындар мен пайдалар көбінесе экологиялық, экономикалық және әлеуметтік әсерлер тұрғысынан қарастырылатындықтан, толық немесе нақты шығындарды есептеу шаралары жиынтығы "үштік нәтиже" деп аталады. Осы салада Экологиялық із, экологиялық таңбалар және Халықаралық жергілікті экологиялық бастамалар кеңесінің (ХаЖЭБ) "экобюджет" өлшемдерін пайдалана отырып, үштік нәтижеге қол жеткізуге бағытталған бірнеше стандарттар бар. Халықаралық стандарттау ұйымы (ISO) ЭТШЕ немесе НШЕ үшін, соның ішінде парниктік газдарға, 2010 жылы жарияланған ISO 26000 сериясы корпоративтік әлеуметтік жауапкершілікке және осылардың барлығын қамтитын аудиттерге арналған ISO 19011 стандартына қатысты бірнеше аккредиттелген стандарттарды ұсынады. Терминологияның, әсіресе мемлекеттік сектордағы дамуына байланысты, толық шығынды есепке алу термині басқару есептерінде, мысалы, инфрақұрылымды басқару және қаржыландыруда жиі қолданылады. ЭТШЕ немесе НШЕ терминдерін қолдану, әдетте қазіргі басқару практикасының консервативті кеңейтілуін және қалдықтарды шығару немесе ресурстарды пайдалану мәселелерін шешу үшін жалпыға қабылданған есептеу принциптеріне (ЖҚЕП) бірте-бірте жақсартуды білдіреді. Бұлардың артықшылығы – әлеуметтік шығындарға қатысты даулы мәселелерді болдырмау.
Шығындар емес шығындар
Ресурсты алу немесе пайдалану үшін қолма-қол ақшаны жұмсау. Құн – пайдаланылған ресурстың ақшалай шамасы. Мысалы, көлік құралын сатып алғанда төлем жасалады, бірақ көлік құралының құны оның пайдалы өмір мерзімі ішінде есептеледі (мысалы, он жыл). Көлік құралының құнын белгілі бір кезеңде бөлу қажет, себебі оны пайдаланған әр жыл көлік құралының құнының төмендеуіне себеп болады.
Жасырын шығындар
Тауарлар мен қызметтердің құны, тіпті ақшалай төлем болмаса да, шығын ретінде есептеледі. Мысалы, бір қауым мемлекеттен жабдық сатып алуға грант алуы мүмкін. Бұл жабдықтың құны бар, дегенмен қауым оны ақшамен төлемеген. Сондықтан, FCA талдауында бұл жабдықтың құны бағалануы керек. Энергия және азық-түлік өндірісі салаларына үкіметтік субсидиялар өнім бағасын жасанды түрде төмендету арқылы нақты құндылығын жасырады. Бұл баға манипуляциясы тұрақсыз тәжірибелерді ынталандырады және табиғи отын өндірісімен және қазіргі заманғы механикаландырылған егіншілікпен байланысты теріс сыртқы факторларды одан әрі жасырады.
Жалпы және жанама шығындар
FCA барлық жоғарыдағы және жанама шығындарды есепке алады, соның ішінде басқа мемлекеттік органдармен ортақ пайдаланатын шығындарды да. Жоғарыдағы және жанама шығындарға құқықтық қызметтер, әкімшілік қолдау, деректерді өңдеу, есеп-шот жүргізу және сатып алу сияқты шығыстар кіруі мүмкін. Өнімнің өмірлік циклының (Өмірлік циклді бағалау) бойындағы барлық шығындар экологиялық шығындардың жанама шығындары ретінде қарастырылады, олардың кейбіреулері тіпті фирманың қаржылық нәтижесінде де көрінбейді. Бұған сондай-ақ тұрақты жоғарыдағы шығындар, тұрақты әкімшілік шығындар және т.б. кіреді.
Өткен және болашақ шығындар
Өткен және болашақ ақшалай төлемдер көбінесе ақшалай есеп жүйесіндегі жылдық бюджеттерде көрсетілмейді. Өткен (немесе бастапқы) төлемдер – көлік құралдарын, жабдықтарды немесе ғимараттарды сатып алу сияқты қызметтерді іске қосуға қажетті алғашқы инвестициялар. Болашақ (немесе соңғы) төлемдер – нысандарды жабу және жабудан кейінгі күтім, жабдықты пайдаланудан шығару, сондай-ақ жұмыстан шыққаннан кейінгі денсаулық сақтау және зейнеткерлік төлемдері сияқты операцияларды аяқтауға жұмсалатын шығындар.
Қалдықтарды басқару
Флорида штаты қатты қалдықтарды басқару үшін толық шығынды есепке алу терминін қолданады. Осы ретте, FCA – қатты қалдықтарды басқарудың нақты шығындарын анықтау, қосу және есеп беруге арналған жүйелі тәсіл. Ол өткен және болашақ шығыстарды, басқару шығындарын (қадағалау және қолдау қызметтерін) және операциялық шығыстарды қамтиды. Интеграцияланған қатты қалдықтарды басқару жүйелері әртүрлі коммуналдық қатты қалдықтар (ҚҚҚ) қызметтері мен бағыттарынан тұрады. Іс-шаралар – жүйенің құрылыс бөліктері болып табылады, оларға қалдықтарды жинау, көшіру станцияларын пайдалану, қалдықтарды басқару объектілеріне тасымалдау, қалдықтарды өңдеу және жою, сондай-ақ қосалқы өнімдерді сату кіруі мүмкін. Бағыттар – ҚҚҚ-ның интеграцияланған қатты қалдықтарды басқару барысында (яғни өндіріс нүктесінен өңдеуге және түпкілікті жоюға дейін) өтетін жолдары, және олар қайта өңдеу, компостирлеу, қалдықтарды энергияға айналдыру және полигонға орналастыруды қамтиды. Кейбір іс-шаралардың шығындары бағыттар арасында бөліседі. ҚҚҚ қызметтерінің шығындарын түсіну тұтас қатты қалдықтар жүйесінің шығындарын есептеу үшін қажет, және муниципалитеттерге қызметті өздері ұсынуды немесе сырттан тартуды бағалауға көмектеседі. Дегенмен, ҚҚҚ-ның қаншасы қайта өңдеуге, компостқа, энергияға айналдыруға немесе полигонға орналастыруға жұмсалатынын анықтайтын өзгерістерді қарастырғанда, сарапшы әртүрлі бағыттардың шығындарына назар аударуы керек. ҚҚҚ-ның әрбір бағытының толық құнын түсіну – ҚҚҚ ағынын бір бағыттан екінші бағытқа ауыстыруды талқылаудың маңызды алғы шарты болып табылады.
Артықшылықтары
МҚҚ басқару шығындарын анықтау. Қалалық әкімшіліктер МҚҚ қызметтерін жалпы салық қаражаты арқылы жүзеге асырғанда, МҚҚ басқару шығындары басқа шығындардың арасында көміліп қалуы мүмкін. FCA (шығындарды есептеу әдістемесі) арқылы менеджерлер МҚҚ шығындарын жақсырақ бақылай алады, себебі шығындардың мөлшерін біледі. МҚҚ ақшалай шығындарының өзгеруін бақылау. Амортизация және амортизациялық аударым сияқты техникаларды пайдалана отырып, FCA МҚҚ бағдарламаларының шығындарын дәлірек көрсетеді, бұл тек белгілі бір жылдың ақшалай шығындарына назар аударудан туындайтын бұрмалауларсыз. МҚҚ шығындарын азаматтарға түсініктірек түсіндіру. FCA сізге азаматтарға қатты қалдықтарды басқарудың нақты құнын түсіндіру үшін қажетті ақпаратты жинауға және ұйымдастыруға көмектеседі. Кейбір адамдар қатты қалдықтарды басқару тегін деп ойласа да (МҚҚ қызметтері үшін тікелей төлем жасалмайтындықтан), ал енді біреулер оның құнын жоғары бағалауы мүмкін. FCA тұрғындарға тікелей түсінікті болатын "қорытынды" сандарды ұсынуы мүмкін. Сонымен қатар, мемлекеттік қызметкерлер FCA нәтижелерін қоғамның нақты сұрақтарына жауап беру үшін пайдалана алады. МҚҚ басқаруға бизнес тәсілін қабылдау. FCA шығындарға назар аудару арқылы МҚҚ басқаруға бизнес тәсілін дамытады. Тауарлар мен қызметтерді тұтынушылар үнемі құнға мұқтаж, яғни қызмет сапасы мен құны арасында дұрыс тепе-теңдік болуы керек. FCA қызметтерді оңайлату, тиімсіздіктерді жою және хабардар жоспарлау мен шешім қабылдау арқылы шығындарды үнемдеу мүмкіндіктерін анықтауға көмектеседі. Вендерлермен келіссөздер жүргізуде күшті ұстанымға ие болу. МҚҚ қызметтерін жекешелендіруді қарастырғанда, қатты қалдықтарды басқарушылар FCA-ны жұмыстың құны (немесе болашақ құны) қанша екенін білу үшін пайдалана алады. Нәтижесінде, FCA мемлекеттік органдарды келіссөздер мен шешім қабылдау үшін жақсырақ дайындайды. FCA сонымен қатар мемлекеттік басқарумен айналысатын қауымдастықтарға олардың шығындары жеке сектормен бәсекеге қабілетті ме, жоқ па, соны анықтауға көмектеседі. МҚҚ қызметтерінің тиімділігін бағалау. FCA менеджерлерге қайта өңдеу, компостирлеу, қалдықтарды энергияға айналдыру және полигонға орналастыру сияқты қатты қалдықтар жүйесінің әрбір элементінің құнын бағалау мүмкіндігін береді. FCA менеджерлерге қатты қалдықтарды басқару туралы ойлаудағы жиі кездесетін қателіктерді болдырмауға көмектеседі, әсіресе, үнемделген шығындарды кіріс ретінде қарау қателігін. МҚҚ бағдарламаларын жетілдіру. Көбірек қауымдастықтар FCA-ны пайдалана бастаған сайын және нәтижелерді ұсынып отырғанда, менеджерлер өздерінің жұмысын ұқсас қауымдастықтармен немесе стандарттармен салыстыра алады. Бұл салыстыру ағымдағы операцияларды жаңарту мүмкіндіктерін ұсынады. Сонымен қатар, қалалар мен елді мекендер МҚҚ-ны жеке басқарудың құнын білгенде, бірлесіп жұмыс істеу арқылы үнемдеуге болатын шығындарды анықтауға мүмкіндік алады.
Азық-түлік және ауыл шаруашылығы
Соңғы он жылда азық-түлік және ауыл шаруашылығы саласында толық шығынды есепке алу (FCA) немесе нақты шығынды есепке алу (TCA) мәселесіне едәуір көңіл бөлінді. 2013 және 2016 жылдары Sustainable Food Trust (Тұрақты азық-түлік қоры) Ұлыбританияда және АҚШ-та сәйкесінше азық-түлік және ауыл шаруашылығындағы нақты шығынды есепке алу тақырыбында екі конференция ұйымдастырды. ФАО 2014 және 2015 жылдары екі зерттеу жариялады, олар азық-түлік ысыраптығының әсерін ТСА тұрғысынан ("Азық-түлік ысыраптығының іздері: толық шығынды есепке алу") және әлемдік азық-түлік өндірісінің табиғи капиталға тигізетін жалпы әсерін ТСА арқылы ("Егіншіліктегі табиғи капиталдың әсері") талдады. Бірінші есепте ФАО азық-түлік ысыраптығының табиғи капиталға жылдық жасырын әсері 700 миллиард АҚШ долларын, ал әлеуметтік капиталға тигізетін жасырын әсері 900 миллиард АҚШ долларын құрайтынына тоқталды. Екінші есепте ФАО әлемдік азық-түлік өндірісінің қоршаған ортаға келтіретін зиянын жылына 2330 миллиард долларға бағалады.
Қабылдау себептері
FCA/TCA қабылдаудың түрлі себептері анықталды. Олардың ең маңыздысы – нарықтық немесе реттеушілік проблемаларды болжау, олардың себебі бүкіл процестің немесе оқиғаның толық нәтижесін ескермеумен байланысты. Жасыл экономикада бұл басты мәселе және ЖІӨ сияқты шараларға сын айтудың негізі болып табылады. Мемлекеттік сектор саяси жақпаздыққа ұшырамас үшін, қысқа мерзімде қаржылық немесе экономикалық тұрғыдан тиімді көрінетін, бірақ ұзақ мерзімде тиімсіз болатын нақты шешімдерге қатысты, ұзақ мерзімді шараларға көбірек бейімделеді. Корпоративтік шешім қабылдаушылар кейде FCA/TCA шараларын кері шақыруды бастауға немесе ерікті өнімді басқаруға (өнімнің қызмет ету мерзімі аяқталғандағы кері шақырудың бір түрі) пайдаланады. Мұның себебі – өнім қалдыққа айналып, зиян келтірген адамдардан туындауы мүмкін болашақ жауапкершіліктен сақтану. FCA-ның дамыған теориялары, мысалы, Natural Step, осы мәселелерге ерекше назар аударады. Рей Андерсон Interface Carpet компаниясында FCA/TCA-ның бір түрін енгізіп, экологиялық ізді арттыратын шешімдерді қабылдамау және компанияны тұрақты маркетингтік стратегияға бағыттау үшін оны қолданды. Қалалық және өнеркәсіптік экологиялық тәсілдер табиғи түрде FCA-ны қолдайды – құрылыс ортасын өз қалдықтарын азайту үшін экожүйе ретінде қарастырады.