Кіріспе

Евкалипт жапырағынан дәмдеуіш май Евкалипт майы - Австралияда өсетін және бүкіл әлемде өсірілетін Myrtaceae өсімдіктер тұқымдасының бір туысы - Евкалипт жапырағынан дәмдеуіш майдың жалпы атауы. Эвкалипт майының тарихы кең, ол фармацевтикалық, антисептикалық, репелленттік, дәмдеуіш, хош иісті және өнеркәсіптік мақсаттарда қолданылады. Евкалипт майын алу үшін таңдалған евкалипт түрлерінің жапырақтары бумен дистилляцияланады.

Түрлері мен өндірісі

Саудадағы евкалипт майы құрамына және негізгі мақсатына қарай үш үлкен түрге бөлінеді: дәрілік, парфюмериялық және өнеркәсіптік. Ең көп таралған - стандартты киноолға негізделген "эвкалипт майы", түссүз жылжымалы сұйықтық (жасы ұлғаюымен сары түске айналады), өткір, камфорациялы, ағаш тәрізді тәтті иісі бар. Қытай әлемдік сауданың шамамен 75% -ын өндіреді, бірақ оның көп бөлігі шынайы эвкалипт майы емес, кафур лаврінің кинеол фракцияларынан алынады. Шынайы эвкалиптті өндіруші елдерге Оңтүстік Африка, Португалия, Испания, Бразилия, Австралия, Чили және Эсватини жатады. Әлемдік өндіріске евкалипт глобулы басым. Алайда, Евкалипт кокшиі мен Евкалипт полибрактеясы 80-нан 95% -ға дейін ең жоғары кинеол құрамына ие. Британдық Фармакопеяда майдың құрамында кем дегенде 70% кинеол болуы керек, егер ол фармацевтикалық сапалы болса. Түзету төменгі сапалы майларды жоғары талап етілетін кинеол стандартына дейін жеткізу үшін қолданылады. 1991 жылы еурокалипт майының жылдық әлемдік өндірісі 3,000 тонна, ал еурокалипт цитриодорасынан өндірілетін негізгі парфюмерия майы 1,500 тонна деп бағаланды. Евкалипт тұқымдасы сондай-ақ пиперитон, фелландрен, цитрал, метил цинаматы және геранил ацетаты сияқты кинеол емес майлар да өндіреді.

Өсімдіктер

Еуропалық дәрілік заттар агенттігінің өсімдіктерден жасалған дәрілік заттар жөніндегі комитеті эвкалипт майынан жасалған дәстүрлі дәрілерді өсіп тұрған салқын аурумен байланысты жөтелді емдеуде және жергілікті бұлшықет ауруының белгілерін жеңілдетуде қолдануға болады деген қорытындыға келді.

Репеллент және биопестицид

Кинеол негізіндегі эвкалипт майы жәндіктерді жұту және биопестицид ретінде қолданылады. АҚШ-та эвкалипт майы алғаш рет 1948 жылы инсектицид және митицид ретінде тіркелді.

Дәмдеуіш және хош иісті заттар

Эвкалипт майы дәмдеуіш ретінде қолданылады. Кинеол негізіндегі эвкалипт майы әр түрлі өнімдерде, соның ішінде нан пісіру өнімдерінде, кондитерлік өнімдерде, ет өнімдерінде және сусындарда аз мөлшерде (0,002%) хош иісті зат ретінде қолданылады. Эвкалипт майының адам ағзасына таратқан тағамдардың көптеген патогендеріне және тағамдардың бүлінуіне себепші микроорганизмдерге қарсы антимикробтық әсері бар. Аромат ретінде цинеол емес пермұнт, клубника және лимонның темір қабығы да қолданылады. Евкалипт майынан самын, жуғыш заттар, лосьон және хош иісті заттар жасағанда да жұпар иіскейді. Ол өзінің қайғылы, маскүнемдік иісімен танымал. Евкалипт майының тазалау қасиеттері бар, сондықтан ауыз жуғыш заттарда кездеседі.

Өнеркәсіптік

Зерттеулер көрсеткендей, кинеол негізіндегі эвкалипт майы (қоспаның 5% -ы) этанол мен бензин отын қоспаларының бөліну проблемасын болдырмайды. Евкалипт майының октаны да жоғары, оны отын ретінде пайдалануға болады. Алайда, мұнайды отын ретінде пайдалану үшін өндіріс шығындары қазір тым жоғары. Фелландрен және пиперитон негізіндегі эвкалипт майы сульфидті минералдарды флотация арқылы бөлу үшін тау-кен өндірісінде пайдаланылады.

Тазалау

Эвкалипт майы үй ішіндегі тазалау үшін қолданылады. Ол көбінесе коммерциялық киім жуу өнімдерінде, мысалы жүн жуу сұйықтығында қолданылады. Ол май мен жабысқақ қалдықтарды жою үшін еріткіш ретінде қолданылады.

Қауіпсіздік және улану

Егер кішкентай мөлшерде дәмдеуіш компонент ретінде немесе дәрілік өнімдерде ұсынылатын мөлшерде ішке ішке ішкенде, киноол негізіндегі "эвкалипт майы" ересектерге қауіпсіз. Алайда, жүйелік токсикологиялық әсері тамаққа сіңгеннен немесе жергілікті қолдануға ұсынылғаннан жоғары дозада қолданылғаннан туындауы мүмкін. Австралияда эвкалипт майы - көбінесе балаларды уландыру жағдайларын көбейтіп келе жатқан көптеген эфир майларының бірі. 2014 және 2018 жылдар аралығында Жаңа Оңтүстік Уэльсте 2049 жағдай тіркелді, бұл эфир майымен улану оқиғаларының 46,4% -ын құрады. Ересектерге арналған таза эвкалипт майының өлімге әкелетін дозасы 0,05 - 0,5 мл/кг дене салмағына шаққанда. Дене бетінің көлемі мен массасының арақатынасы жоғары болғандықтан, балалар тері арқылы сіңетін уларға оңайырақ ұшырайды. Балаларда 4 - 5 мл эвкалипт майын ішкеннен кейін ауыр уланулар орын алған. Эвкалипт майы үй мысықтарына да қауіпті, ол тұрақсыз жүріс, аса көп саңылау және басқа да ауру белгілерін тудырады.

Тарих

Австралия аборигендері евкалипт жапырағының (оларда евкалипт майы бар) инфузиясын тән ауыруларын, синустық тұншығуларды, қызуды және салқын ауруларды емдеу үшін дәстүрлі дәрі ретінде қолданады. Бірінші флот хирургтары Деннис Консиден мен Джон Уайт 1788 жылы Порт-Джексон жағалауында өсіп тұрған Эвкалипт пиперитасынан эвкалипт майын дестилденді. Кейін евкалипт майын алғашқы отарлаушылар өндірді, бірақ ол біршама уақыттан бері коммерциялық мақсатта пайдаланылмаған. Виктория дәуіріндегі ботаник барон Фердинанд фон Мюллер евкалипттің "қызылшақ аймақтарында" дезинфекциялау құралы ретінде қызмет ететіндігін алға тартты, сондай-ақ Мельбурн фармацевті Джозеф Бозистоны мұнайдың коммерциялық әлеуетін зерттеуге шақырды. Бозисто 1852 жылы Австралияның Виктория штатындағы Данденонг қаласының маңында коммерциялық эвкалипт майы өнеркәсібін бастады. Ол дистилляция зауытын құрып, эвкалипт радиатының кинеол химиотипінен эфир майын шығарды. Нәтижесінде киноолдың химиотиптері жалпы "эвкалипт майы" болды, ал "Bosisto's Eucalyptus Oil" әлі күнге дейін бренд ретінде сақталып келеді. Француз химигі Ф. С. Клоэз Э. глобулус майының басым бөлігін анықтап, евкалиптол деп атады. 1870 жылдары Эвкалипт глобулынан, тасманиялық көк иіспен, алынған мұнай бүкіл әлемге экспортталып, ақырында әлемдік саудаға үстемдік етті, ал басқа жоғары сапалы түрлер де аз мөлшерде дистилляцияланды. 1880 жылдары хирургтар эвкалипт майын операция кезінде антисептик ретінде қолданады. Евкалипт майы 1870-ші жылдардағы алтынға ұмтылу кезеңінде Викторияның қораптық темірқұрт ормандарында маңызды салаға айналды. Мұнай Австралияның табиғат кереметі деп аталып, көбінесе дәрілік мақсатта халықаралық нарыққа экспортталатын. 1918 жылы тұмау пандемиясы кезінде евкалипт майына сұраныс ерекше жоғары болды. 1926 жылы Бендиго маңындағы Уэллсфорд мемлекеттік орманында Орман комиссиясы Виктория дистилляция зауытын құрды. Викторияның орман шаруашылығы мектебінің директоры Эдвин Джеймс Семенс эвкалипт майының құрамына химиялық зерттеудің көбіне кірісті. Оның буды шығаратын пештері мектеп мұражайында. Австралиялық эвкалипт майының өндірісі 1940 жылдары шыңына шықты, өндірістің негізгі аймағы Викторияның орталық алтын кен орындары аймағы, әсіресе Инглвуд; содан кейін ағаш үшін эвкалипт плантацияларының әлемдік құрылуы өнім бойынша плантация ретінде эвкалипт майының көлемінің артуына әкелді. 1950 жылдары Австралияда эвкалипт майын өндірудің құны өте жоғарылағандықтан, ол арзан испан және португал майымен бәсекелесе алмады (Еуропа нарығына жақын, сондықтан шығындар төмен). Австралияда эвкалипт майының коммерциялық жеткізілімінде Австралиядан тыс көздер басым, бірақ Австралия жоғары сапалы майлар өндіруді жалғастыруда, негізінен көк шөптесін (E. polybractea) тұқымдастарынан.