Қазылданған ағаш шайыры

Кіріспе

Тас шайыр

Кеңірбас – неолит дәуірінен бері түсі мен табиғи сұлулығы үшін бағаланатын тас шайыр. Оны әшекей бұйымдар жасауға қолданады және халық медицинасында емдік зат ретінде пайдаланған. Химиялық құрамына қарай кеңірбастың бес классы бар. Ол бастапқыда жұмсақ, жабысқақ ағаш шайыры болғандықтан, ішінде жануарлар мен өсімдіктердің қалдықтары кездеседі. Көмір қабаттарында табылатын кеңірбас резинит деп аталады, ал Жаңа Зеландия көмір қабаттарындағысына – амбрит термині қолданылады.

Этимология

Ағылшын тіліндегі "amber" сөзі араб тіліндегі "ʿanbar عنبر" сөзінен, орта латын тіліндегі "ambar" және орта француз тіліндегі "ambre" арқылы келген. Бұл сөз бастапқыда қазіргі кезде амбергрис (ambre gris немесе "сұр амбер") деп аталатын, кашалоттың денесінен алынатын, балауыз тәрізді қатты затты білдірген. "Амбергрис" мағынасындағы сөз орта ағылшын тілінде 14 ғасырда қабылданды. Роман тілдерінде бұл сөздің мағынасы 13 ғасырдың соңынан бастап Балтық янтарына (табиғи шайыр) қатысты қолданыла бастады. Алғашында ақ немесе сары янтарь (ambre jaune) деп аталған бұл мағына ағылшын тілінде 15 ғасырдың басында қабылданды. Амбергристің қолданылуы азайған сайын, бұл сөздің негізгі мағынасы осы болды. Екі заттың ("сары янтарь" және "сұр амбер") бір-бірімен байланысты немесе шатастырылуы мүмкін, себебі екеуі де жағалауда табылған. Амбергрис судан жеңіл, сондықтан жүзіп жүреді, ал янтарь судан ауыр, бірақ тастан жеңіл. Янтарьдың классикалық атаулары – латын тіліндегі "electrum" және ежегі грек тіліндегі "ἤλεκτρον", олар "жарық беретін Күн" деген мағынаны білдіретін "ἠλέκτωρ (ēlektōr)" терминімен байланысты. Аңыз бойынша, күн құдайы Гелиостың ұлы Фаэтон қаза болғанда, оның қайғырған қарындастары тополь ағаштарына айналып, олардың жасы электронға, янтарьға айналды. "Электрон" сөзінен "электр", "электр энергиясы" және олармен байланысты сөздер пайда болды, себебі янтарь статикалық электр зарядын қабылдауға қабілетті. Плиний кішінің айтуынша, янтарьтың неміс тіліндегі атауы "glæsum" болған, "осы себепті римдіктер, Германдықтардағы флотты басқарған Германдық кезінде, осы аралдардың бірін Глесария деп атады, ал варварлар оны Аустеравия деп білген". Бұл туралы көне жоғары неміс тіліндегі "glas" және көне ағылшын тіліндегі "glær" сөздері ("әйнек" сөзімен салыстырыңыз) куәлік етеді. Орта төменгі неміс тілінде янтарь "berne", "barn", "börnstēn" деп аталған (этимологиялық түбірі "жағу" және "тас" сөздерімен байланысты). Төменгі неміс термині 18 ғасырға қарай жоғары неміс тілінде де басым болды, сондықтан қазіргі неміс тіліндегі "Bernstein" голланд тіліндегі "barnsteen" сөзінен басқа қолданылады. Балтық тілдерінде литва тіліндегі янтарь атауы "gintaras", ал латыш тіліндегі атауы "dzintars". Бұл сөздер, сондай-ақ славян тіліндегі "jantar" және венгр тіліндегі "gyanta" ("тұт") сөздері финикиялық "jainitar" ("теңіз шайыры") сөзінен шыққан деп есептеледі.

The English word amber derives from Arabic ʿanbar عنبر) via Middle Latin ambar and Middle French ambre. The word referred to what is now known as ambergris (ambre gris or "gray amber"), a solid waxy substance derived from the sperm whale. The word, in its sense of "ambergris," was adopted in Middle English in the 14th century. In the Romance languages, the sense of the word was extended to Baltic amber (fossil resin) from as early as the late 13th century. At first called white or yellow amber (ambre jaune), this meaning was adopted in English by the early 15th century. As the use of ambergris waned, this became the main sense of the word. The two substances ("yellow amber" and "gray amber") conceivably became associated or confused because they both were found washed up on beaches. Ambergris is less dense than water and floats, whereas amber is too dense to float, though less dense than stone. The classical names for amber, Latin electrum and Ancient Greek [[:wikt:ἤλεκτρον#Ancient Greek (ēlektron), are connected to a term ἠλέκτωρ (ēlektōr) meaning "beaming Sun". According to myth, when Phaëton son of Helios (the Sun) was killed, his mourning sisters became poplar trees, and their tears became elektron, amber. The word elektron gave rise to the words electric, electricity, and their relatives because of amber's ability to bear a charge of static electricity. Pliny the Elder says that the German name of amber was glæsum, "for which reason the Romans, when Germanicus commanded the fleet in those parts, gave to one of these islands the name of Glæsaria, which by the barbarians was known as Austeravia". This is confirmed by the recorded Old High German word glas and by the Old English word glær for "amber" (compare glass). In Middle Low German, amber was known as berne , barn , börnstēn (with etymological roots related to "burn" and to "stone"). The Low German term became dominant also in High German by the 18th century, thus modern German Bernstein besides Dutch barnsteen. In the Baltic languages, the Lithuanian term for amber is gintaras and the Latvian dzintars. These words, and the Slavic jantar and Hungarian gyanta ('resin'), are thought to originate from Phoenician jainitar ("sea resin").

Тарих

Теофраст б.з.д. 4 ғасырда, сондай-ақ Пифей (б.з.д. 330 ж. шамасында) янтарь туралы айтқан, оның "Океан туралы" еңбегі жоғалған, бірақ Плинийдің "Табиғи тарихы" бойынша: Пифей Германияның гутон тайпасының Океанның ментономон деп аталатын уағының жағалауында тұратынын, олардың жері алты мың стадияға созылатынын айтады; осы жерден бір күндік сапарда Абалус аралы орналасқан, оның жағалауында көктемде толқындар янтарьді жағаға шығарады, ол теңіздің қатты түріндегі шығарылымы; сонымен қатар, жергілікті тұрғындар осы янтарьді отын ретінде пайдаланып, көршілері – тевтондарға сатады. Плиний бұрын Пифейдің үлкен аралға – Скиф жағалауынан үш күндік сапарда жатқан, Лампсактың Ксенофоны (грек тіліндегі ойдан шығарылған саяхат кітабының авторы) Балкия деп атаған Базилияға – жалпы алғанда Абалуспен салыстырылатын – сілтеме жасағанын айтады. Янтарьдың болуына байланысты, бұл арал Гелиголанд, Зеландия, Гданьск шығанағының жағалауы, Самбия түбегі немесе Курш лагунасы болуы мүмкін, олар тарихи тұрғыдан Солтүстік Еуропадағы янтарьдің ең бай көздері болған. Балтық теңізін Жерорта теңізімен байланыстыратын белгілі сауда жолдары болған деп есептеледі ("Янтарь жолы" деп аталады). Плиний немістердің янтарьді Паннонияға экспорттағанын, ал одан Венеция оны одан әрі таратқанын нақты айтады. Оңтүстік Италияның ежелгі итальяндық халықтары янтарьді өңдеген; Матера провинциясындағы Поликородадағы Сиритиде ұлттық археологиялық мұражайында (Museo Archeologico Nazionale della Siritide) маңызды сақталған мысалдары бар. Ежелгі Микенде және Жерорта теңізінің тарихында қолданылған янтарь Сицилиядағы кен орындарынан алынған деген болжам бар. Плиний сонымен қатар Никийдің (б.з.д. 470–413 жж.) пікірін келтіреді, оның пікірінше, янтарь – күн сәулесінің өнімі; және бұл сәулелер, күн батқанда, топырақ бетіне ең күшті соққы беріп, мұхиттың толқындарымен алып кететін майлы терді қалдырады, ол Германия жағалауына лақтырылады. "Янтарьді күн өндіреді" деген ойдан басқа, Плиний оның ағаш шайырынан пайда болатынын білетін пікірлерді келтіреді, латын тіліндегі сукцинум (sūcinum, sucus "сусы") деген атауды еске алады. Плиний "Табиғи тарих" кітабының 37-ші кітабының XI бөлімінде былай деп жазады: "Янтарь – қарағай тұқымдасына жататын ағаштардың шығаратын шырынынан, сондай-ақ, вишнядан алынған шайырдан және қарағайдан алынған смоладан жасалады. Бұл бастапқыда көп мөлшерде шығатын сұйық, біртіндеп қатаяды. Ата-бабаларымыз да оның ағаш шырыны екенін ойлаған, сондықтан оған "succinum" деген ат берген. Ол Египетте де, Үндістанда да кездесетінін айтады, тіпті оның электрлік қасиеттеріне сілтеме жасайды: "Сирияда әйелдер осы заттан орамдарын айналдырады және оған арпакс [ἁρπάζω, "тарту"] деген ат береді, себебі ол жапырақтарды, сабанды және матаның жеңіл шетін өзіне тартады". Римдіктер Балтық теңізінің оңтүстік жағалауынан янтарьді кем дегенде Нерон тұсында саудалаған. Янтарьдің Қытайда ұзақ тарихы бар, алғашқы жазбалар б.з.д. 200 жылға дейін жетеді. 19 ғасырдың басында Солтүстік Америкада табылған алғашқы янтарь туралы хабарлар Трентонға жақын Кроссвикс өзенінің бойында, Камденде және Вудберидің маңындағы Нью-Джерсидегі жаңалықтардан келді. лабдан тобындағы бірнеше прекурсорлардың, мысалы, коммуникат қышқылының, кумунолдың және биформеннің әсері. Бұл лабдандар – дитерпендер (C20H32) және триендер, олар органикалық қаңқаны полимерлендіру үшін үш алкен тобымен жабдықтайды. Янтарь жылдар өте пісіп жетілгенде, полимерлендіру, изомерлендіру реакциялары, байланыс және циклдендіру процестері жүреді. Жоғары температурада қыздырылғанда янтарь ыдырайды, янтарь майын шығарып, "янтарь колофониясы" немесе "янтарь шайыры" деп аталатын қара қалдық қалдырады; терпентин майына немесе зығыр майына еріген кезде бұл "янтарь лак" немесе "янтарь лак" құрайды. Молекулалық полимерлендіру үшін шайырдың шіруға төзімді болуы керек. Көптеген ағаштар шайыр шығарады, бірақ көп жағдайда бұл қалдықтар физикалық және биологиялық процестер арқылы ыдырайды. Күн сәулесі, жаңбыр, микроорганизмдер және экстремалды температуралар шайырдың ыдырауына әкеледі. Шайырдың янтарьға айналуы үшін, ол осындай күштерге төзімді болуы керек немесе оларды жоққа шығаратын жағдайларда өндірілуі керек. Еуропалық янтарь екі санатқа бөлінеді: Балтық янтарь және Агатис тобына ұқсас янтарь. Америка мен Африканың қазба шайырлары қазіргі Гимен�...

Theophrastus discussed amber in the 4th century BCE, as did Pytheas (c. 330 BCE), whose work "On the Ocean" is lost, but was referenced by Pliny, according to whose Natural History:
Pytheas says that the Gutones, a people of Germany, inhabit the shores of an estuary of the Ocean called Mentonomon, their territory extending a distance of six thousand stadia; that, at one day's sail from this territory, is the Isle of Abalus, upon the shores of which, amber is thrown up by the waves in spring, it being an excretion of the sea in a concrete form; as, also, that the inhabitants use this amber by way of fuel, and sell it to their neighbors, the Teutones. Earlier Pliny says that Pytheas refers to a large island—three days' sail from the Scythian coast and called Balcia by Xenophon of Lampsacus (author of a fanciful travel book in Greek)—as Basilia—a name generally equated with Abalus. Given the presence of amber, the island could have been Heligoland, Zealand, the shores of Gdańsk Bay, the Sambia Peninsula or the Curonian Lagoon, which were historically the richest sources of amber in northern Europe. It is assumed that there were well established trade routes for amber connecting the Baltic with the Mediterranean (known as the "Amber Road"). Pliny states explicitly that the Germans exported amber to Pannonia, from where the Veneti distributed it onwards. The ancient Italic peoples of southern Italy used to work amber; the National Archaeological Museum of Siritide (Museo Archeologico Nazionale della Siritide) at Policoro in the province of Matera (Basilicata) displays important surviving examples. It has been suggested that amber used in antiquity, as at Mycenae and in the prehistory of the Mediterranean, came from deposits in Sicily. Pliny also cites the opinion of Nicias ( 470–413 BCE), according to whom amberis a liquid produced by the rays of the sun; and that these rays, at the moment of the sun's setting, striking with the greatest force upon the surface of the soil, leave upon it an unctuous sweat, which is carried off by the tides of the Ocean, and thrown up upon the shores of Germany. Besides the fanciful explanations according to which amber is "produced by the Sun", Pliny cites opinions that are well aware of its origin in tree resin, citing the native Latin name of succinum (sūcinum, from sucus "juice"). In Book 37, section XI of Natural History, Pliny wrote:

Amber is produced from a marrow discharged by trees belonging to the pine genus, like gum from the cherry, and resin from the ordinary pine. It is a liquid at first, which issues forth in considerable quantities, and is gradually hardened [ ] Our forefathers, too, were of opinion that it is the juice of a tree, and for this reason gave it the name of "succinum" and one great proof that it is the produce of a tree of the pine genus, is the fact that it emits a pine like smell when rubbed, and that it burns, when ignited, with the odour and appearance of torch pine wood. He also states that amber is also found in Egypt and India, and he even refers to the electrostatic properties of amber, by saying that "in Syria the women make the whorls of their spindles of this substance, and give it the name of harpax [from ἁρπάζω, "to drag"] from the circumstance that it attracts leaves towards it, chaff, and the light fringe of tissues". The Romans traded for amber from the shores of the southern Baltic at least as far back as the time of Nero. Amber has a long history of use in China, with the first written record from 200 BCE. Early in the 19th century, the first reports of amber found in North America came from discoveries in New Jersey along Crosswicks Creek near Trenton, at Camden, and near Woodbury. of several precursors in the labdane family, e. g. communic acid, cummunol, and biformene. These labdanes are diterpenes (C20H32) and trienes, equipping the organic skeleton with three alkene groups for polymerization. As amber matures over the years, more polymerization takes place as well as isomerization reactions, crosslinking and cyclization. Heated above , amber decomposes, yielding an oil of amber, and leaves a black residue which is known as "amber colophony", or "amber pitch"; when dissolved in oil of turpentine or in linseed oil this forms "amber varnish" or "amber lac". Molecular polymerization, For this to happen, the resin must be resistant to decay. Many trees produce resin, but in the majority of cases this deposit is broken down by physical and biological processes. Exposure to sunlight, rain, microorganisms, and extreme temperatures tends to disintegrate the resin. For the resin to survive long enough to become amber, it must be resistant to such forces or be produced under conditions that exclude them. Fossil resins from Europe fall into two categories, the Baltic ambers and another that resembles the Agathis group. Fossil resins from the Americas and Africa are closely related to the modern genus Hymenaea, while Baltic ambers are thought to be fossil resins from plants of the family Sciadopityaceae that once lived in north Europe. The abnormal development of resin in living trees (succinosis) can result in the formation of amber. Impurities are quite often present, especially when the resin has dropped onto the ground, so the material may be useless except for varnish making. Such impure amber is called firniss. Such inclusion of other substances can cause the amber to have an unexpected color. Pyrites may give a bluish color. Bony amber owes its cloudy opacity to numerous tiny bubbles inside the resin. However, so called black amber is really a kind of jet. In darkly clouded and even opaque amber, inclusions can be imaged using high energy, high contrast, high resolution X rays.

Тарату және тау-кен өндіру

Күлтір бүкіл әлемде таралған, көбінесе бор дәуіріне жататын немесе одан да жас жыныстарда кездеседі. Тарихи тұрғыдан алғанда, Пруссиядағы Кенигсбергтің батыс жағалауы әлемдегі күлтірдің ең ірі көзі болған. Алғашқы күлтір кен орындары туралы мәліметтер 12 ғасырға дейін жетеді. Литвадағы Юодкранте қаласы 19 ғасырдың ортасында күлтірді өндіру үшін құрылған. Әлемдегі өндірілетін күлтірдің 90 пайызы осы аймақта орналасқан, ол 1946 жылы КСРО-ның Ресей Кеңес Федеративтік Социалистік Республикасына беріліп, Калининград облысы аталды. Теңіз түбінен жыртылған күлтірлер толқындармен жағаға шығарылып, қолмен, тереңдету арқылы немесе суға батырып жиналады. Басқа жерлерде күлтір ашық және жер асты галереяларында өндіріледі. Содан кейін көк топырақтың түйіндерін алып тастап, мөлдір емес қабықты тазалау қажет, бұл құм мен су салынған айналмалы барабандарда жасалады. Эрозия теңіз толқындарынан шыққан күлтірдің бетіндегі қабықты алып тастайды. Доминикан күлтірі қоңырау тәрізді қазбалар арқылы өндіріледі, бірақ туннельдің құлау қаупі болғандықтан бұл қауіпті. Күлтірдің маңызды көзі – Мьянманың солтүстігіндегі Качин штаты, ол кем дегенде 1800 жылдан бері Қытайда күлтірдің негізгі көзі болып табылады. Осы кен орнындағы қазіргі кен өндіру қауіпсіз емес еңбек жағдайлары және елдегі ішкі қақтығыстарды қаржыландырудағы рөліне байланысты назар аударуда. Украинаның Ровно облысынан алынған күлтір, Ровно күлтірі деп аталады, ұйымдасқан қылмыс топтары тарапынан заңсыз қазылып алынуда, олар айналасындағы орманды кесіп, күлтірді өндіру үшін шөгінділерге су құйып, қоршаған ортаға ауыр зиян келтіруде.

Емдеу

Венадағы янтарь фабрикалары, құрылтайлар мен темекі тартуға арналған басқа да құралдар жасау үшін ашық түсті янтарьды пайдаланады, оны токарлық станокта өңдейді және ақтандыру және сумен немесе тозаң тас пен маймен жылтыратады. Соңғы жылтырлықты фланельмен жылтырату арқылы береді. Янтарьды май ваннасында бірте-бірте қыздырғанда, ол "жұмсақ және иілгіш болады". Екі янтарь бөлігін зығыр майымен майлап, қыздырып, содан кейін ыстық күйінде біріктіруге болады. Бұлтты янтарьды май ваннасында тазалауға болады, себебі май бұлдырлыққа себеп болатын көптеген тесіктерді толтырады. Бұрын тастауға немесе тек лак жасауға ғана пайдаланылатын ұсақ сынықтар қазір "амброид" немесе "престелген янтарь" жасауда кеңінен қолданылады. Бөлшектер мұқият қыздырылып, ауадан қорғалады, содан кейін жоғары гидравликалық қысыммен біркелкі массаға қысылады, янтарь ылғалданған күйде металл пластинадағы тесіктерден өтеді. Бұл өнім арзан әшекейлер мен темекі тартуға арналған заттарды өндіруде кеңінен қолданылады. Престелген янтарь поляризацияланған жарықта жарқын интерференциялық түстерді көрсетеді. Янтарьды көбінесе копал және каури шайыры, сондай-ақ целлюлоид және тіпті шыны сияқты басқа да шайырлармен шатастырады. Балтық янтары кейде жасанды түрде боялады, бірақ оны "нағыз янтарь" деп те атайды.

Сыртқы келбеті

Қамқор түрлі түстерде кездеседі. "Қамқор" түсімен байланысты әдеттегі сары, сары-қоңырдан басқа, қамқор ақшылдан бастап, ашық лимон сарысына дейін, қоңыр және шамалы қара түске дейін өзгеруі мүмкін. Сирек кездесетін түстерге қызыл қамқор (кейде "әлжуан қамқор" деп аталады), жасыл қамқор және тіпті сияқыр қамқор жатады, ол сирек кездеседі және өте жоғары бағаланады. Сары қамқор – мәңгі жасыл ағаштардан алынған қатты қазылған шайыр, атымен қарамастан, ол мөлдір, сары, қызғылт немесе қоңыр түсті болуы мүмкін. Ирандықтар бұл қамқорды пахлави тілінде kah ruba (kah – "сабан", rubay – "тарту, ұстау", оның электрлік қасиеттеріне сілтеме) деп атаған.

Барлық Доминикан қамқоры флуоресцентті болып келеді, бірақ ең сирегі – сияқыр қамқор. Ол табиғи күн сәулесінде және кез келген жартылай немесе толық ультракүлгін сәуле көзінде көк түске айналады. Ұзын толқынды ультракүлгін сәуледе ол өте күшті, ақ түске жуық шағылысқа ие. Жыл сайын шамамен 100 000-ға жуық қамқор табылады, бұл оны құнды және қымбатқа бағаланатын етеді. Кейде қамқор жарақат алған ағаштардың түтікшелерінен және қуыстарынан шыққан тамшылар мен сталактиттер түрінде сақталады. Сонымен қатар, қамқор шайыры ағаштардың ішкі қуыстарына немесе жарықтарына да ағып, осылай ірі, дұрыссыз пішіндегі қамқордың пайда болуына әкелген деп есептеледі.

Жіктеу

Қамқор бірнеше түрге жіктеледі. Ең негізгісі, қазбалану мүмкіндігі бар екі түрлі өсімдік шайыры бар. Терпеноидтар, қызыл қайын және гүлді өсімдіктер өндіреді, олар изопрен (C5H8) бірліктерінен құралған сақиналық құрылымдардан тұрады. Ia класына сукцинит (= "қалыпты" Балтық қамқоры) және глессит жатады. Ib класындағы қамқорлар коммуника қышқылына негізделген, бірақ оларда сукцинат қышқылы жоқ. Құрып кеткен Hymenaea protera түлінің шайыры Доминикан қамқорының және тропикте табылған көптеген қамқорлардың көзі болып табылады. Бұл "сукцинит" емес, "ретинит".

II сынып

Бұл янтарьлар каддинен сияқты сесквитерпеноид негізді шайырлардан пайда болады.

Геологиялық дерек

Ең көне янтарь карбон кезеңінің соңына дейін сақталып қалған. Оның химиялық құрамы янтарьды жасаушы организмдермен анықтауды қиындатады – ол гүлді өсімдіктердің шайырына ең жақын; алайда, алғашқы гүлді өсімдіктер ерте креда кезеңінде пайда болды, ең көне янтарьдан шамамен 200 миллион жыл кейін, және олар кеш креда кезеңіне дейін кеңінен таралмады. Янтарь карбон кезеңінен кейін ұзақ уақыттан соң, ерте креда кезеңінде көптеп кездеседі. Іріктемелердің көп саны бар ең көне янтарь Ливаннан табылды. Ливан янтары деп аталатын бұл янтарь шамамен 125–135 миллион жыл бұрын пайда болған, және жоғары ғылыми құндылығымен бағаланады, ол ең ерте кездегі экожүйелердің кейбірін куәландырады. Ливанда ливандық палеонтолог және энтомолог Дани Азар төменгі креда кезеңіне жататын 450-ден астам янтарь кенін тапты. Осы кендердің ішінде 20-сы жер бетіндегі көп бунақты жануарлардың бірнеше тұқымдасының ең ерте өкілдерін қамтитын биологиялық инклюзияларды берді. Жақында Ливанда юра кезеңінен бұрынғы янтарь да табылды. Иорданияның янтарында көптеген ерекше жәндіктер мен кенелер табылды, соның ішінде ең ерте зораптерлер, клерид қоңыздары, уменоколейд тарақандары және ахилид өсімдіктер. Дегенмен, шайырдың химиялық құрамы шайырды жасаған организмнің филогенетикалық жақындығын анықтауда шектеулі пайдалы. Шаян, бактериялар мен амебалар, теңіз микрофоссилдері, ағаш, гүлдер мен жемістер, шаштар, қауырсындар. Майкл Крайтонның 1990 жылғы «Юралық парк» романы және Стивен Спилбергтің 1993 жылғы осы роман бойынша түсірген фильміндегі янтарьдегі тарихи организмдердің сақталуы маңызды сюжеттік желі болып табылады. Онда ғалымдар янтарьға түсіп қалған ежелгі масалардан динозаврлардың сақталған қанын алып, одан тірі динозаврларды клондауға қол жеткізеді. Бірақ, ғылыми тұрғыдан бұл әзірге мүмкін емес, себебі янтарьдағы қатқан масалардан қаны сақталған ешқандай мысал жоқ. Алайда, янтарь ДНК-ны сақтауға жарамды, себебі ол организмдерді құрғатып, оларды тұрақтандырады. 1999 жылғы болжам бойынша, янтарьға түсіп қалған ДНК 100 миллион жылға дейін сақталуы мүмкін, бұл ең жақсы жағдайда 1 миллион жылға дейін сақталуы мүмкін деген көптеген бағалаулардан әлдеқайда жоғары. Дегенмен, 2013 жылғы зерттеулер Голоцендік копалдағы жәндіктердің ДНК-сын алуға мүмкіндік бермеді. 1938 жылы 12 жасар Дэвид Аттенборо (Юралық паркте Джон Хаммонд рөлін ойнаған Ричардтың ағасы) асырап алған әпкесінен тарихи жаратылыстар бар янтарьды сыйлық ретінде алды; ол 2004 жылғы BBC деректі фильмі «Янтарь уақыт машинасы» тақырыбының негізгі бөлігі болды.

The oldest amber recovered dates to the late Carboniferous period Its chemical composition makes it difficult to match the amber to its producers – it is most similar to the resins produced by flowering plants; however, the first flowering plants appeared in the Early Cretaceous, about 200 million years after the oldest amber know to date, and they were not common until the Late Cretaceous. Amber becomes abundant long after the Carboniferous, in the Early Cretaceous, The oldest amber with significant numbers of arthropod inclusions comes from Lebanon. This amber, referred to as Lebanese amber, is roughly 125–135 million years old, is considered of high scientific value, providing evidence of some of the oldest sampled ecosystems. In Lebanon, more than 450 outcrops of Lower Cretaceous amber were discovered by Dany Azar, a Lebanese paleontologist and entomologist. Among these outcrops, 20 have yielded biological inclusions comprising the oldest representatives of several recent families of terrestrial arthropods. Even older Jurassic amber has been found recently in Lebanon as well. Many remarkable insects and spiders were recently discovered in the amber of Jordan including the oldest zorapterans, clerid beetles, umenocoleid roaches, and achiliid planthoppers. the chemical composition of the resin, however, is of limited utility in reconstructing the phylogenetic affinity of the resin producer. crustaceans, bacteria and amoebae, marine microfossils, wood, flowers and fruit, hair, feathers

The preservation of prehistoric organisms in amber forms a key plot point in Michael Crichton's 1990 novel Jurassic Park and the 1993 movie adaptation by Steven Spielberg. In the story, scientists are able to extract the preserved blood of dinosaurs from prehistoric mosquitoes trapped in amber, from which they genetically clone living dinosaurs. Scientifically this is as yet impossible, since no amber with fossilized mosquitoes has ever yielded preserved blood. Amber is, however, conducive to preserving DNA, since it dehydrates and thus stabilizes organisms trapped inside. One projection in 1999 estimated that DNA trapped in amber could last up to 100 million years, far beyond most estimates of around 1 million years in the most ideal conditions, although a later 2013 study was unable to extract DNA from insects trapped in much more recent Holocene copal. In 1938, 12 year old David Attenborough (brother of Richard who played John Hammond in Jurassic Park) was given a piece of amber containing prehistoric creatures from his adoptive sister; it would be the focus of his 2004 BBC documentary The Amber Time Machine.

Қолдану

Кеңір тас тарихқа дейінгі дәуірден бастап (Солютреан) әшекейлер мен зергерлік бұйымдар жасауға, сондай-ақ халық медицинасында пайдаланылып келген.

Зергерлік бұйымдар

Кеңір тас дәуірінен бері, 13 мың жылдан бері әшекей бұйымдар жасау үшін қолданылып келеді. Бүгінге дейін ол темекі тарту және шыны өнеркәсібіндегі мундштуктарды жасауға пайдаланылады. Кеңірдің мәдениет және дәстүрдегі орны оған туристік мән береді; Паланга Кеңір мұражайы былғарыланған шайырға арналған.

Медициналық қолданылуы

Қамырды халық медицинасында оның емдік қасиеттері бар деп есептеліп, ұзақ жылдар бойы қолданып келген. Қамыр және одан алынған экстракттар ежелгі Грекиядағы Гиппократ заманынан бастап, орта ғасырлар мен ХХ ғасырдың басына дейін түрлі емдеулерде пайдаланылған. Қытайдың дәстүрлі медицинасында қамыр "ақылды тыныштандыру" үшін қолданылады. Қамқордан жасалған әшекейлер – Еуропада калика немесе тіс шығарған кездегі ауыруды басу үшін қолданылатын дәстүрлі ем. Бұл әшекейлердің құрамындағы янтарь қышқылының анальгетикалық қасиеттері бар деген болжам бар, бірақ мұның тиімді ем екенін немесе осы әдіс арқылы дәрі жеткізілетінін көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Американдық Педиатрия Академиясы мен FDA оларды қолдануға қатысты қатты ескерту жасады, себебі олар тұншығу және мойынға тұсау түсу қаупін тудырады.

Күлдір және күлдір парфюмерияның иісі

Ежелгі Қытайда үлкен мерекелерде янтарьды жағу қалыпты жағдай болған. Егер янтарь дұрыс жағдайда қыздырылса, одан янтарь майы алынады. Бұрын оны азот қышқылымен мұқият араластырып, ерекше мускус иісі бар "жасанды мускус" деп аталатын шайыр жасаған. Янтарьды жаққанда ерекше "қайын" иісі шығады. Дегенмен, парфюмерия сияқты қазіргі заманғы өнімдерде көбінесе нағыз янтарь қолданылмайды, себебі қазылған янтарь иіс аз шығарады. Парфюмерияда "янтарь" деп аталатын иістер көбінесе қазылған янтарьдың жылу және алтын түсіне ұқсату үшін жасалып, патенттеледі. Алғашқыда янтарь иісі янтарь және/немесе лабданум өсімдігінің шайырының иісін еліктеуге негізделген, бірақ сперма киттердің саны азайып бара жатқандықтан, қазір янтарь иісі көбінесе лабданумнан алынады. "Янтарь" термині жылу, мускус, бай және балға ұқсас, сондай-ақ сәл топырақ иісі бар хош иіске сипаттау үшін қолданылады. Бензоин әдетте рецепттің құрамына кіреді. Иісті күшейту үшін кейде ваниль мен қара бұрыш қолданылады. "Янтарь" парфюмерлік өнімдерін жасау үшін лабданум, бензоин шайыры, копал (тұмшақ өндірісінде қолданылатын ағаш шайырының бір түрі), ваниль, даммара шайыры және/немесе синтетикалық материалдардың қоспасы қолданылуы мүмкін.