Кіріспе

Лака - лак жәндіктерінің шайырлы секрециясы. Лака - лак жәндіктерінің бірнеше түрлерінің шайырлы секрециясы, олардың ең көп өсірілетіні - Kerria lacca. Өсіру фермер жұмыртқалары бар таяқты алып, оны қонақ ағашқа байлап басталады. Мыңдаған лак жәндіктері қонақ ағаштардың бұтақтарына қоныстанып, шайырлы пигмент бөліп шығарады. Қапталған қонақ ағаштардың бұтақтары кесіліп, таяқша лак ретінде жиналады. Жиналған таяқша лак қоспаларды жою үшін ұнтақталып, сорғысыздандырылады. Сорғысыздандырылған материал жәндіктердің қалдықтары мен басқа материалдарды кетіру үшін бірнеше рет жуылады. Нәтижесінде алынған өнім - тұқымдық лак деп аталады. "Тұқымдық" атауы оның домалақ пішінімен байланысты. Тұқымдық лак, құрамында әлі де 3-5% қоспа бар, жылумен өңдеу немесе еріткішпен сығып алу арқылы шелакқа айналдырылады. Лак өндірісінде жетекші орынды Жаркханд штаты алады, одан кейін Чхаттисгарх, Батыс Бенгал және Махараштра штаттары тұр. Лак өндірісі Бангладеш, Мьянма, Таиланд, Лаос, Вьетнам, Қытайдың кейбір аймақтары және Мексикада да кездеседі.

Этимология

Лакша сөзі санскрит тіліндегі «лакша» (लाक्षा) сөзінен шыққан, ол 100 мыңды білдіреді. Бұл сан ежелгі Үндістанда және көршілес аймақтарда лакша жәндіктерінің (олардың саны өте көп болғандықтан) және олардың шығаратын қызыл түсті, шайырлы секрециясының ағашқа, лак бұйымдарына, теріге арналған косметикаға, әшекейлерге, сондай-ақ жүн мен жібекке бояу ретінде қолданылуына байланысты пайда болған. Лакша шайыры бұрын Үндістаннан Еуропаға Шығыс ағаштарымен бірге үлкен көлемде тасымалданды және кеңінен қолданылды.

Жинақтау

Лактарийді лактарийді ұстап тұратын ағаш бұтақтарын кесу арқылы жиналады. Егер бояу шығарылатын болса, жәндіктер лактарийдің ішінде қалдырылады, себебі бояудың түсі олардың шайырынан емес, жәндіктерден шығады. Олар күнге ұшырағанда қырылуы мүмкін. Ал тұқымдық лак немесе шелак өндірілсе, көптеген жәндіктер қашып кетуі мүмкін, себебі көбінесе ақшыл, аз түсті лакқа көбірек сұраныс болады. Қытайда бұл былғары тауарларын бояу үшін дәстүрлі тәсіл. Бояу үшін қолданылатын лак синтетикалық бояулардың пайда болуымен біршама ығыстырылды. Ол әлі де Үндістан поштасында мөр басуға қолданылады, бірақ оның қолданылуы тоқтатылуда. Лак халық медицинасында бауырды қорғаушы және семіздікке қарсы дәрі ретінде қолданылады. Ол скрипка және басқа да лактарда қолданылады және спиртте ериді. Осы лак түрі АҚШ-та 18-шы ғасырдағы аң аулау мылтықтарын аяқтау үшін қолданылған.

Өндіріс деңгейі

Үндістан 1700 жылдардан бастап 1800 жылдардың соңына дейін лакталды туындыларын, әсіресе лакталды бояуды көп мөлшерде экспорттады. Синтетикалық бояулардың пайда болуымен өндіріс азайды, ал 1940 жылдардың соңында тұқымдық лак пен шелак өндірісі де орын алмастыруға байланысты төмендеді. 1950 жылдардың ортасында Үндістан жыл сайын шамамен 50 000 тонна стиклак өндіріп, 29 000 тонна шамасында экспорттады; 1980 жылдардың соңында бұл көрсеткіштер тиісінше 12 000 тонна және 7 000 тоннаға жетті. 1992–93 жылдары Үндістанның лак экспорты одан әрі 4 500 тоннаға дейін төмендеді. Сол кезеңде Таиландтың өндірісі біршама артты, 1990 жылдары жыл сайын шамамен 7 000 тонна экспортталды, негізінен тұқымдық лак. Қытай 1990 жылдары жылына 500 тоннаға жуық шелак экспорттады, бірақ ішкі нарықта көбірек лак өндірді: Юньнань провинциясында 4 000–5 000 тонна стиклак және 2 000–3 000 тонна шелак, ал Фуцзянь провинциясында одан да аз көлемде өндіріс болды. Үндістан, Таиланд және Қытай – негізгі лак өндіруші елдер, сонымен қатар Бангладеш, Мьянма, Вьетнам және Шри-Ланка да шағын рөл атқарады.

Ежелгі мәтіндердегі сипаттама

Лак/лах/лаксаның қолданылуы ежелгі индуистік әдебиет Атхарваведада да сипатталған. Канд 5 және Сукта 5 (5-тарау, 5-гөй) лакқа қатысты Лакша Сукти деп аталады. Бұл толық гой лакқа және оның қолданылуына арналған. Онда көптеген ежелгі амалдар сипатталған. Махабхаратада Лакшагриха туралы айтылады, оны Кауравалар Пандаваларды қонаққа шақырып, орналастыру үшін салған. Кауравалар Лакшагрихаға от қойып, Пандаваларды өртеп жіберуді ниеттенген.