Кіріспе

Қытай қола жазулары, сонымен қатар қола жазуы немесе қола бұйымдарындағы жазу деп те аталады, бұл Шан әулетінің (б.з.д. 2 мыңжылдық) Жоу әулетінің (б.з.д. 11-3 ғасырлар) және одан кейінгі кезеңдердегі жуң қоңыраулары мен дің үш аяқты қазан сияқты салттық қола бұйымдарына қытай жазуларының әртүрлі түрлерімен жазылған жазулар. Ертедегі қола жазулары көбінесе құю арқылы жасалған (яғни, жазу қола құюға арналған қалыптың ылғалды саз балшығына қаламмен түсірілген), ал кейінгі жазулар көбінесе қола құйылғаннан кейін ойылып жазылған. Қола жазулары – қытай жазулары отбасының ең ерте жазуларының бірі, оған дейін сүйекке түсірілген жазу пайда болған.

Терминология

Батыстық Чжоу дәуірінің басындағы және соғысқан мемлекеттердің алғашқы кезеңіндегі қазбаларда табылған жазбалардың көп бөлігі қолаға жазылған түрінде кездеседі. Сондықтан, осы кезеңдегі әртүрлі жазу түрлерін "қола жазуы" деп атау қалыпты жағдай, тіпті бір ғана қола жазуы болмаса да. Бұл терминге бұрынғы Шан әулетінің қола жазулары да кіреді. Дегенмен, қолаға жазылған Шан әулетінің өте бейнелі эмблемалық (яғни "таныту") белгілері (жоғарыдағы "сиыр" руының белгісін қараңыз), Шан әулетінің қолаға жазылған әдеттегі жазулары, Чжоу әулетінің ортасынан бастап қолаға жазылған жазулар және кейінгі Цзю, Цинь, Хан дәуірлеріндегі қола жазулары арасында зор айырмашылықтар бар. Сонымен қатар, көктем мен күз кезеңінен бастап әр аймақтағы жазу біртіндеп әртүрлі бағытта дамыды, мысалы, Чу, Цинь және шығыс аймақтарындағы соғысқан мемлекеттердегі жазу стильдері айқын ерекшеленді. Бұған қоса, көктемнің соңы мен күздің басында көркем жазу түрлері де пайда болды, мысалы, Құс жазуы (鳥書 niǎoshū), оны Құс мөрінің жазуы (niǎozhuàn 鳥篆) деп те атайды, және Құрт жазуы (chóngshū 蟲書).

Жазбалы қола

Қытайдағы ритуалдық қоладан жасалған көптеген заттардың арасында, шамамен 12 000-ында жазулар бар. Бұл заттар жасалғаннан бері кезең-кезеңімен табылған, және кем дегенде Сунь әулетінен бастап жүйелі түрде жиналып, зерттеліп келеді. Жазулардың ұзындығы уақыт өте келе артады, ерте Шан үлгілерінде бірден алтыға дейін символ болса, ең ұзын, кейінгі Шан мысалында қырыққа жуық символға жетеді. Бұл кітаптардың өте тар, тік бамбук тілімдері кең символдарды жазуға қолайлы болмағандықтан, бірнеше символдар 90 градусқа бұрылды; бұл стиль кейін Шан және Чжоудың жұмбақ сүйектері мен қоласына көшті. Мысалдар: қазіргі кездегі 12 000 жазулы қоланың шамамен 3 000-ы Шан әулетінен, 6 000-ы Чжоу әулетінен, ал қалған 3 000-ы Цинь және Хан әулеттерінен таралған. Мысалы, және екеуі де қазіргі xū 戌 символын (11-ші Жерлік тармақ) көрсетеді, ал және екеуі де hóu 侯 "маркиз" сөзін білдіреді. Бұл жай ғана емес, сонымен қатар күрделі идентификациялық символдар үшін де дұрыс, мысалы, оң жақтағы hǔ 虎 "жолбарыс" тайпалық белгісі қолада сағат тілі бойынша 90 градусқа бұрылған. Бұл жазулардың көпшілігі құйылған (көшірілген емес) және салыстырмалы түрде қысқа және қарапайым. Кейбіреулері негізінен тайпаның немесе басқа есімнің атын анықтау үшін болса, әдеттегі жазуларда жасаушының тайпалық аты және ыдыстың жасалуы мен қолданылуы арқылы еске алынатын ата-бабаның өлгеннен кейінгі лақабы болады. Бұл жазулар, әсіресе, есімді анықтайтын кейінгі кезеңдегі мысалдар, жұмбақ сүйектеріндегі бөлшектенген, түзу сызықты және геометриялық жазу формасына қарағанда ерекшеленеді. Шан жазуларының кейбіреуі керамика, тас, жаде немесе сүйек бұйымдарына жазылған, сондай-ақ күрделі, өте пиктографиялық стильде жазылған, болжамдық емес мәселелерге арналған сүйекке ойылған суреттер табылды; бұл ритуалдық контексте немесе идентификациялық жазуларды (тайпалық немесе жеке есімдер) жазу кезінде қолданылған; кейбір ғалымдар мұны әдемілік үшін жасалған деп санайды. Шан қола жазуын ресми жазу деп санауға болады, ол бамбук пен ағаш кітаптарындағы және басқа да материалдардағы күнделікті Шан жазуынан кейде күрделірек, бірақ жұмбақ сүйектеріндегі Шан жазуынан әлдеқайда күрделі.

Батыс Чжоу

Батыс Чжоу әулетінің таңбалары (сол кездегі қола жазуларымен мысал келтірілген) негізінен Шан жазу жүйесінен жалғасады; яғни, ертедегі Батыс Чжоу формалары Шан қола формаларына ұқсайды (мысалы, рулық атаулар мен әдеттегі жазу сияқты), ешқандай айқын немесе күрт айырмашылықсыз. Олар, Шанның барлық түрлеріндегідей, пішіні мен мөлшері жағынан көбінесе дұрыс емес, ал құрылымдары мен егжей-тегжейлері бір жазудан екіншісіне, тіпті бір жазудың ішінде де өзгереді. Көпшілігі пиктограммалардың функциясы болмаса да, Батыс Чжоудың ертедегі қола жазулары кейінгі кезеңдерге қарағанда көбірек пиктограммалық сипатқа ие деп сипатталады. Батыс Чжоу дәуірінде көптеген таңбалар оңайлату және түзулену белгілерін көрсетуге бастайды (дөңгелек элементтердің шаршы элементтерге, толық элементтердің қысқа сызық сегменттеріне, ал қалың, өзгермелі ені бар сызықтардың біркелкі ені бар жұқа сызықтарға айналуы), нәтижесінде пиктограммалық сапасы төмендейді, бұл төмендегі кестеде көрсетілген. Таңбалардың бағдарындағы (бұру және кері бұру) белгілі бір икемділік Батыс Чжоуда сақталады, бірақ Чжоу әулеті бойына бұл азаяды. Үшінші Чжоу патшасы Кан тұсында таңбалар құрылымы, мөлшері және орналасуы жағынан біркелкі бола бастайды, ал тоғызыншы патша Иден кейін бұл үрдіс одан да айқын болады. Кейбіреулер осы кезеңдегі жазуды «үлкен мөр» (大篆 dàzhuàn) деп атады. Бұл термин Хан әулетінің дәуіріне дейін жетеді, ол кезде (кіші) мөр жазуы және кеңсе жазуы қолданыста болды. Сондықтан екеуін, сондай-ақ кітаптар мен жазулар түрінде сақталған кез келген ерте жазу түрлерін ажырату қажет болды, осылайша «үлкен мөр» (大篆 dàzhuàn) және «кіші мөр» (小篆 xiǎozhuàn, басқаша айтқанда 秦篆 Qín zhuàn) терминдері пайда болды. Алайда, «үлкен мөр» термині zhòuwén (籀文) мысалдарын, шамамен 800 ж.б.д. Шижоупиан жинағын, Батыс Чжоудың кейінгі қола жазуларын және Циньдің тас барабандарындағы жазуларды, немесе кіші мөрден бұрынғы барлық жазу түрлерін (оның ішінде сүйек жазуын) сипаттау үшін әртүрлі қолданылады, сондықтан бұл терминнен толығымен бас тарту орынды.

Көктем мен күз

Шығыс Чжоудың басында, Көктем мен Күз дәуірінде, көптеген таңбалар жоғарыдағы кестеде көрсетілгендей толыққанды түзу сызықты болып келді; сонымен қатар, қисық сызықтар түзетілді, ал үзілген сызықтар жиі жалғастырылды, бұл жазуда ыңғайлылықты арттырды, бірақ бейнелі жазу сапасы айтарлықтай төмендеді. Қин мемлекетіндегі жазу үлгілері көбірек сақталды. Дәстүрлі жазбаларға сәйкес, осы кезеңде мөрлер мен монеталар қолданысқа енді, бірақ қазірге дейін табылған мөрлердің ешқайсысы да осы дәуірге сенімді түрде жатқызылмады. Көктем мен Күздің ортасынан соңына қарай, әсіресе шығыс және оңтүстік аймақтарда, вертикальды созылған пішіндермен безендірілген қола жазулары пайда болды және Соғыс жасайтын мемлекеттер дәуірінде де қолданылып келді (төмендегі сол жақта Маркиз Иының Соғыс жасайтын мемлекеттер қабірінен алынған жазу фрагментін қараңыз). Осы аймақтарда, Көктемнің соңы мен Соғыс жасайтын мемлекеттердің басында, құстар немесе жәндіктер сияқты сәндік элементтермен негізгі құрылымдарды безендіретін жазулар пайда болды. Бұлар Құс жазуы (niǎoshū 鳥書) және Жәндік жазуы (chóngshū 蟲書) деп аталады, ал жиынтығында Құс-жәндік жазуы (niǎochóngshū 鳥蟲書) деп белгіленеді (оң жақтағы Король Гоуцзяньнің қола қылышын қараңыз); алайда, бұл негізінен қола және басқа да заттарға жазылатын сәндік жазу формалары болды, күнделікті қолданыстағы жазулар емес. Осы кезеңнің кейбір қолаларындағы жазулар дөңгелек, бейтарап түрде ойылып жасалған, графикалық құрылымдары әдеттегіден сәл өзгеше. Бұл сол кездегі ресми жазумен қатар қолданылған қарапайым халық жазуын көрсетеді деп есептеледі.

Соғыс жүргізген мемлекеттер кезеңі

Соғысқан мемлекеттер кезеңінен көбінесе қоладан құйылған мөрлер табылды, сондай-ақ осы кезеңнен шыққан қола монеталар да көптеп кездеседі. Бұл, қытай қола жазуларын зерттеу үшін құнды қосымша ресурс болып табылады. Осы кезеңнен бастап сақталған ең алғашқы бамбук және жібек қолжазбалары да табылды. Соғысқан мемлекеттердің басындағы қола жазулары мазмұны мен ұзындығы жағынан кейінгі Батыс Чжоу мен Көктем-Күз кезеңдерінің жазуларына ұқсас болды. Ең танымал қола жиынтықтарының бірі – б.з.д. 1978 жылы ашылған Зенг мемлекетінің Йі маркизінің қабірінен шыққан бианчжон қоңырауларының үлкен жиынтығы. Бұл жиынтықтағы жазулардың жалпы ұзындығы шамамен 2800 таңбаны құрады. Көптеген жазулар, әсіресе қару-жарақтардағылары, бұрынғы баяндамалық мазмұннан өзгеше, тек күні, жасаушысы сияқты мәліметтерді ғана қамтыды. Осы кезден бастап, мұндай жазулар көбінесе құйылған қоланың үстіне қашалып жазылатын болды, бұрынғыдай бөлшек қалыптардың ылғалды саз балшығына жазылудың орнына. Мұндай қашау жұмысы көбінесе асығыс және ұқыпсыз орындалған. Соғысқан мемлекеттер кезеңінің қола жазуларында Көктем-Күз кезеңінің соңындағы үрдістер жалғасты, мысалы, әсемдеп жасалған қола бұйымдарындағы көркем жазулардың (мысалы, Құс және Жәндік жазулары) қолданылуы. Күнделікті жазу, мұндай әсемдемелерсіз, әртүрлі аймақтарда әртүрлі бағытта дамыды, ал бұл айырмашылық орталық саяси бақылаудың жоқтығымен және жазудың ақсүйектерден тысқары таралуымен күшейді. Цинь мемлекеті, басқа мемлекеттерден мәдени жағынан оқшауланған және Ескі Чжоу отанында орналасқан, жазу құрылымында көп өзгеріс жасамады, оның орнына біркелкі және стильдік тұрғыдан симметриялы болды. Жазудың өзгеруі баяу болғандықтан, ол сол кезеңнің қола бұйымдарындағы және б.з.д. 800 жылға жуық Шижупиан жинағындағы әдеттегі Батыс Чжоу жазуына ұқсас болды. Осының салдарынан, Циньде танымал (немесе жалпы, қарапайым) жазу Соғысқан мемлекеттер кезеңінің ортасына дейін ғана кеңіне тарады, тіпті содан кейін де қарапайым формалар дәстүрлі формаларға ұқсас болды, негізінен тік сызықты болуымен өзгешеленді. Циньдегі дәстүрлі формалар да қолданыста болды, сондықтан екі түрлі жазу қатар өмір сүрді. Циньдегі дәстүрлі формалар Шығыс Чжоу кезеңінде баяу дамып, сол кезде (кішкентай) мөр жазуы деп аталатын жазуға айналды, арасында ешқандай айқын шекара болған жоқ (көбінесе қабылданғандай, кішкентай мөр жазуы Цинь әулетінің шағын мөр жазуын ойлап тапқан Ли Сының кенеттен пайда болған жазуы емес). Ал Циньдегі қарапайым жазу Соғысқан мемлекеттердің соңында Цинь әулеті кезеңінде ертедегі кеңселік (немесе прото-клерк) жазуына айналды, ол кейін Хан, Вэй және Цзинь кезеңдерінде қолданылатын кеңселік жазуға айналды. Сонымен қатар, шығыс мемлекеттерінде қарапайым формалар ертерек танымал болды, сондай-ақ олар дәстүрлі формалардан күрт өзгешеленді және оларды толығымен ығыстырды.