Кіріспе
193 жылы Рим императоры Маркус Дидиус Юлиан (29 қаңтар 133 - 2 маусым 193) – бес император жылының наурыз айынан маусым айына дейін Рим императоры болды. Юлианның саяси мансабы үміттендіріп, бірнеше провинцияны басқарды, оның ішінде Далмация және Германияны, сондай-ақ шауци және шатти деген екі шабуыл жасаған герман тайпасын жеңді. Ол тіпті 175 жылы Пертинакспен бірге консул лауазымына сыйлық ретінде тағайындалды, бірақ Коммод оны қызметтен шеттетуге үлкерді. Осы шеттетуден кейін оның бастапқы, үміттендіріп келген саяси мансабы тоқырады. Юлиан бұрынғы императоры Пертинаксты өлтірген преториандық гвардиядан императорлық тақты сатып алғаннан кейін таққа отырды. Содан кейін азаматтық соғыс басталды, онда үш қарсыласты генерал императорлық таққа таластады. Панониядағы легиондардың қолбасшысы және Римге ең жақын генерал Септимий Северий астанаға жорық жасады, жол бойы қолдау жинап, Юлиан жіберген преториандық гвардияның когорталарын талқандады. Сенат пен преториандық гвардия қолдауынан айырылған Юлианды сарайдағы әскер өлтіріп, оның орнына Северус келді.
Marcus Didius Julianus ('/d//ɪ//d//i//ə//s/; 29 January 133 – 2 June 193) was Roman emperor from March to June 193, during the Year of the Five Emperors. Julianus had a promising political career, governing several provinces, including Dalmatia and Germania Inferior, and defeated the Chauci and Chatti, two invading Germanic tribes. He was even appointed to the consulship in 175 along with Pertinax as a reward, before being demoted by Commodus. After this demotion, his early, promising political career languished. Julianus ascended the throne after buying it from the Praetorian Guard, who had assassinated his predecessor Pertinax. A civil war ensued in which three rival generals laid claim to the imperial throne. Septimius Severus, commander of the legions in Pannonia and the nearest of the generals to Rome, marched on the capital, gathering support along the way and routing cohorts of the Praetorian Guard Julianus sent to meet him. Abandoned by the Senate and the Praetorian Guard, Julianus was killed by a soldier in the palace and succeeded by Severus.
Ерте өмір
Юлиан Квинт Петроний Дидиус Север және Эмилия Клараның ұлы болып дүниеге келді. Оның әкесі қазіргі Милан қаласы Медиоланның көрнекті әулетінен шыққан, ал анасы – римдік тегі бар Солтүстік Африка әйелі, консулдық шенді отбасынан. Оның бауырлары Дидиус Прокул мен Дидиус Нуммий Альбин болды. Домицияның көмегімен ол өте ерте жасында вигинтивиратқа тағайындалды, бұл қоғамдық мансапқа жасалған алғашқы қадам еді. Ол Мания Скантилла атты римдік әйелге үйленді, және шамамен 153 жылы олардың жалғыз қызы Дидия Клара дүниеге келді.
Император қызметі
Кейіннен Юлиан квестор және содан кейін, шамамен 162 жылы претор болып тағайындалды. 170 жылы ол Бельгиялық Галлияның префекті болды және бес жыл қызмет етті. Шаукилердің шапқыншылығын тойтарып, ол сондай-ақ Хаттилерге қарсы жорықта өзін таныстырды, Далмация және Германияның төменгі бөлігін басқарды. Одан кейін Италияның кедейлеріне ақша таратуға жауапты префект етіп тағайындалды және Пертинакс ілеспесі ретінде Солтүстік Африканың проконсулы болды.
Билікке көтерілу
Пертинакс 193 жылдың 28 наурызында өлтірілгеннен кейін, преториандық гвардия тақты ең көп ақша төлейтін адамға сатуға болатынын жариялады. Рим префекті және Пертинакстың күйеуі Тит Флавий Клавдий Сулпициан әскерді тыныштандыру үшін преториандық лагерьге келді. Осы уақытта Юлиан да лагерьге келді, бірақ оған кіруге рұқсат берілмеді, сондықтан ол гвардияға ұсыныс айқайлады. Бірнеше сағаттық бәсекелестіктен кейін, Сулпициан әрбір әскерге 20 000 сестерций уәде берді; ал Юлиан Сулпициан таққа отыра қояды деп қорқып, 25 000 ұсынды. Гвардия Юлианның ұсынысын қабылдап, қақпаларын ашып, оны император деп жариялады. Әскери қауіптен қорқып, Сенат та оны император деп мойындады. Оның әйелі мен қызы екеуі де Августа атағын алды.
Билік пен қарсылық
Таққа отырған соң Юлиан Пертинакс жүргізген ақша реформасын дереу кері қайтарып, рим валютасын девальвациялады. Пертинакс денарийдегі күміс мөлшерін 87%-ға дейін арттырған еді, ал Дидий Юлиан оны 75%-ға дейін төмендетуге бұйырды, бұл Коммод тұсында болған саф емес құрамға жақын көрсеткіш болатын. Юлиан билікті мұрагерлік немесе жаулап алу арқылы емес, сатып алғандықтан, халық арасында терең наразылық тудырды. Юлиан қоғамға шыққанда, оны көбінесе наразылық үні мен «тоналған және әкесін өлтірген» деген айқайлар күтіп алатын. Бір рет халықтың наразылығы соншалыққа жетті ki, олар Капитолийге жолын кесіп, үлкен тастармен лақтырды. Римдегі халықтың ашуы туралы жаңалық империяға тарағанда, үш ықпалды генерал – Сириядағы Песценний Нигер, Паннониядағы Септимий Северус және Британиядағы Клодий Альбин, әрқайсысы үш легионды жинауға қабілетті болды, бүлік көтерді. Олар Юлианның императорлық билігін мойындаудан бас тартып, өздерін император деп жариялады. Юлиан Северусты халық жауы деп жариялады, өйткені ол Римге ең жақын болғандықтан, ең қауіпті қарсылас саналды. Юлиан Северус легионерлерін оны тастап кетуге көндіру үшін сенаторларды жіберді, оның орнына жаңа генерал тағайындалды және Северусқа қастандық жасау үшін жүзбасы жіберілді. Преториандық гвардия көбінесе далалық шайқастарға қатыспағандықтан, Юлиан оларды Марс алаңына жинап, бекініс салу және далалық жұмыстарды үйретті. Осы жаттығуларға қарамастан, преториандық гвардия Северус легионерлерімен салыстырғанда жеткіліксіз дайындықтан өткен еді. Северус бірінші Альбиннің қолдауын алып, оны Цезарь деп жариялады, содан кейін Равенна мен оның флотты басып алды. Северус, Северуспен келіссөз жүргізуге және Римге шабуылды баяулатуға жіберілген преториандық префект Туллий Криспинді өлтірді, сондай-ақ оның әскерін өз жағына көндіруге жіберілген елшілерді де өз ісіне тартты. Кассий Дион преториандық гвардия қарсылық көрсетуге тырысқанын, бірақ жеңілгенін айтты, ал қазіргі тарихшылар преториандық гвардия Юлианды тастап, жаппай дезертирлік жасады деп санайды. Бірақ Северус бұл ұсыныстарға құлақ аспай, алға жылжыды. Ол жылжыған сайын Италиядағы көбірек қалалар оның таққа талап етуін қолдады. Преториандық гвардияның қалған бөлігі Пертинаксқа жасалған қастандықтың нақты орындаушыларын тапсыру шартымен Северус тарапынан кешірім алды. Олар көшбасшыларды ұстап, өлтіргеннен кейін, жасағандары туралы консул Марк Силий Мессалаға хабарлады, ол сенатты мәлімдеме жасау үшін шақырды. Сенат Северусты император деп жариялады, Пертинаксқа құдайлық мәртебе берді және Юлианды өлім жазасына кесті. Юлианды барлық префекттер мен оның күйеу баласы Корнелий Репентиннен басқасы тастап кетті.
Өлім
Юлиан 2 маусымда, б.з. 193 жылы, билік құрған 66 күнінен кейін сарайда әскердің қолынан қаза тапты. Оның замандасы, римдік тарихшы Кассиус Дионың мәлімдемесінше, Юлианның соңғы сөздері: "Не үшін жамандық жасадым? Кімді өлтірдім?" болды. Оның денесі әйелі мен қызына тапсырылды, олар оны Лабикана жолындағы бесінші шақырым тасындағы арғы атасының мазарында жерледі. Сенат Юлианды және оның мұрасын қаралау үшін damnatio memoriae резолюциясын қабылдады.
Мұра
Юлиан шатилер мен шауцилердің шабуылдарын тойтарып, Римнің шекаралық провинцияларын қорғауға көмектесті. Бірақ ұзақ мерзімде ол қайтарған екі тайпа, тек біздің заманымыздың алтыншы ғасырында аяқталатын, әлдеқайда ірі германдық көші-қондардың алғышары болды. Мүмкін, М. Аврелийдің билігінен бастап, Рим осы тайпалардың ұрпақтарының тұрақты шабуылдарына ұшырады (Үшінші ғасыр дағдарысы мен Көші-қон кезеңіне қараңыз). Император Дидиус Юлиан өзінің қысқа билігінде валютаны құнсыздатудан басқа маңызды саяси реформалар жүргізе алмады. Валюта құнсыздануы салыстырмалы түрде шағын болғанымен, ол Пертинакс билігінде тоқтатылған Рим валютасын құнсыздатуды қайта бастады. Ол бастаған бұл үрдіс, Северан әулеті тұсында одан да кең ауқымда жалғасты, Рим валютасына сенімді жойды, қарқынды гиперинфляцияға және кең ауқымды экономикалық дүрбелеңге әкелді. Сонымен қатар, оның тәжді ашық сатып алуы Рим империясындағы қалыпты жағдай туралы барлық иллюзияларды жойды.
Танымал мәдениет
"Рим империясының құлдырауы" фильмінде Джулиан рөлін Эрик Портер сомдайды және ол Коммодтың ашкөз әрі қастандық жоспарларын жүзеге асыратын адамы ретінде бейнеленеді. Фильмнің соңында Джулиан мен Песценний Нигер, оның рөлін Дуглас Вилмер ойнайды, Коммодтың тағы бір жақын серігі, Рим тағы үшін аукционда бақталасады. Джулианның таққа отыруы және қысқа ғана билігі шотланд жазушысы Айен Бэнкстің "Бизнес" романында қысқаша айтылады.