Кіріспе

Март – Юлиан және Григориан күнтізбелеріндегі жылдың үшінші айы. Оның ұзақтығы 31 күн. Солтүстік жарты шарда көктемнің метеорологиялық басталуы наурыздың бірінші күнінде болады. Наурыз айының 20-сы немесе 21-і күні болатын күн мен түннің теңелуі Солтүстік жарты шарда көктемнің астрономиялық басталуын, ал Оңтүстік жарты шарда күздің басталуын көрсетеді, мұнда қыркүйек Солтүстік жарты шардың наурыз айына маусымдық балама болып табылады.

Тарих

Наурыз айының аты Марцийден, яғни ежелгі рим күнтізбесінің бірінші айынан шыққан. Ол Римнің соғыс құдайы Марсқа және оның ұлдары Ромул мен Ремусқа, рим халқының арғы тегіне байланысты аталған. Оның Марций айы соғыс маусымының басталуын білдірді, ал оның құрметіне сол айда өткізілетін мерекелер қазан айында осы іс-әрекеттердің аяқталуымен қайталанып тұрды. Марций Рим күнтізбесінің бірінші айы б.з.д. 153 жылға дейін сақталған болуы мүмкін, ал айдың бірінші жартысындағы бірнеше діни рәсімдер бастапқыда жаңа жыл тойлануы болған. Тіпті кейінгі антик дәуірде де рим мозаикаларында наурыз айы кейде бірінші болып бейнеленген. Ресейде 1 наурыз 15 ғасырдың соңына дейін жыл санаудың бастамасы болды. Ұлыбритания және оның колониялары 1752 жылға дейін 25 наурызды пайдаланды, содан кейін Григориан күнтізбесін қабылдады (Ұлыбританиядағы қаржы жылы 6 сәуірде басталады, бұл бастапқыда бұрынғы Юлиан күнтізбесіндегі 25 наурызға сәйкес келді). Иран немесе Эфиопия сияқты көптеген басқа мәдениеттер әлі де наурыз айында жаңа жылды тойлайды. Наурыз Солтүстік жарты шарда (Солтүстік Америка, Еуропа, Азия және Африканың бір бөлігі) көктемнің алғашқы айы, ал Оңтүстік жарты шарда (Оңтүстік Америка, Африканың бір бөлігі және Океания) күздің алғашқы айы болып табылады. Наурыз айындағы ежелгі римдық мерекелерге 1, 14 және 17 наурызда тойланатын Агоний Мартиал, 1 наурызда Матроналия, 7 наурызда Юноналия, 14 наурызда Эквириа, 14 немесе 15 наурызда Мамуралия, 15 наурызда және 22-28 наурыз аралығында Хилярия, 16-17 наурызда Аргеи, 17 наурызда Либералия және Баканалия, 19-23 наурызда Квинкватрия және 23 наурызда Тубилустриум жатады. Бұл күндер қазіргі Григориан күнтізбесімен сәйкес келмейді.

Басқа атаулары

Фин тілінде бұл ай maaliskuu деп аталады, және оның maallinen kuu сөзінен шыққандығына сенеді. Соңғысы "жерлік ай" дегенді білдіреді және қыс қарының астынан "жердің" алғашқы пайда болуына сілтеме жасайды. Украина тілінде бұл ай березень/berezenʹ деп аталады, яғни қайың ағашы, ал чех тілінде březen деп аталады. Наурыз айының тарихи атауларының ішінде наурыз теңдігі мен күндердің біртіндеп ұзаруына байланысты және кейіннен Ұлы оразаның атын алған саксондық Lentmonat бар. Саксондар наурызды Rhed monat немесе Hreth monath деп те атаған (олардың құдайы Rhedam/Hreth атынан туындаған), ал англо-сакстар оны Hyld monath деп атаған. Словения тілінде дәстүрлі атауы sušec, яғни жердің құнарлы болуы үшін жеткілікті кеуектенген ай. Бұл атау алғаш рет 1466 жылы Шкофья Лока қолжазбасында жазылған. Басқа атаулар да қолданылды, мысалы, brezen және breznik, "қайың айы". Түрік тіліндегі Mart сөзі Марс құдайының атынан алынған.

Таңбалар

Наурыз айының тас-көмектері аквамарин мен гематит. Бұл тастар батылдықтың символы. Наурыз айының гүлі – нарцисс. Зодиак белгілері наурыздың 20-сына дейін Балықтар, ал 21 наурыздан бастап – Қошқар болып табылады.

Еске алу

Бұл тізім ресми мәртебе немесе жалпы қолданылуын міндетті түрде білдірмейді.