Кіріспе

Люксембург дағдарысы (Luxemburgkrise, ) - 1867 жылы Люксембургтің саяси мәртебесіне байланысты Франция мен Пруссия арасындағы дипломатиялық дау және қақтығыс. Екі тарап арасындағы қақтығыс соғысқа апарып соқтығысуы мүмкін еді, бірақ Лондон келісімшартымен бейбіт жолмен шешілді.

Өмірбаян

Люксембург қаласында әлемдегі ең әсерлі бекіністердің бірі - Люксембург бекінісі бар, ол жартылай маршал Вобанның жобасына сай және кейінгі инженерлермен жетілдірілді, бұл қалаға "Солтүстік Гибралтары" деген лақап ат берді. 1815 жылғы Вена конгресінен бастап Люксембург Ұлы Герцогтығы Нидерланд Корольдігімен жеке одақта болды. Көршілес Пруссияға берілген жеңілдік бойынша Люксембург Германия Конфедерациясының мүшесі болды, онда бірнеше мың пруссиялық сарбаз орналасты. 1830 жылғы Бельгиялық революция Люксембургті екіге бөлді (Люксембургтің үшінші бөлінуі), қалған аумақтың Голландияның бақылауына қауіп төндірді. Нәтижесінде Нидерландының Вильгельм I Люксембургке француз және бельгиялық мәдени және экономикалық ықпалды азайту үшін Германияның кеден одағына, Zollverein кірді.

Австрия-Пруссия соғысы

1864 жылғы Екінші Шлезвиг соғысы Германиядағы ұлтшылдық шиеленісті одан әрі дамытты, ал 1865 жылы Пруссияның Германия Конфедерациясындағы Австрия империясының позициясына қарсы шығуының ниеті бар екені анық болды. Император Наполеон III Францияны бейтарап ұстады. Еуропаның көпшілігі сияқты Австрияның жеңісін күткенмен, ол Австрия жағында араласа алмады, өйткені бұл Францияның Ризорижентодан кейінгі Италиямен қарым-қатынасына қауіп төндіреді. Нәтижесінде 1865 жылы 4 қазанда Биаррицте Наполеон III Пруссияның премьер-министрі Отто фон Бисмаркка Франция бейтараптығын уәде етті, мұндай ашық ниет мәлімдемесі Рейннің батыс жағалауына қатысты Францияның келіссөздер позициясын нығайтады деп үміттенді. Бисмарк Наполеонның сүйікті аймағы болған Рейн өлкесінен жер беруден бас тартты. Алайда, ол Бельгия мен Люксембургте француз гегемониясын ұсынды, бірақ жазуға ештеңе жасамады. 1866 жылы Австрия мен Пруссия соғысқа шыққаны (жеті апталық соғыс деп аталатын) Еуропаны қатты шақты. Пруссия Австрия мен оның одақтастарын тез жеңіп, Австрияны келіссөз үстеліне мәжбүрледі. Наполеон III арадастық жасауды ұсынды, ал Прага келісім-шарты нәтижесінде Германия Конфедерациясы Пруссияның үстемдігімен құрылған Солтүстік Германия Конфедерациясының пайдасына таратылды.

Франция ұсынысы

Бисмарк келісімнің өз бөлігін орындайды деп есептеген француз үкіметі Нидерланды королі Вильгельм III-ге Люксембург үшін 5 миллион гульдер ұсынды. Қаржы жағынан қиындыққа тап болған Уильям 1867 жылы 23 наурызда ұсынысты қабылдады. Бірақ француздар Бисмарктың қарсылық білдіргенін білгенде, қатты таңғалды. Германияда келісімге қарсы қоғамдық наразылық болды; Бисмарктің қолын солтүстік Германиядағы ұлтшыл газеттер мәжбүрледі. Ол Биаррицте Наполеонға берген уәдесін бұзып, соғысқа қауіп төндірді. Бисмарк солтүстік Германияның көп бөлігін Пруссияның тажының астында біріктіріп қана қоймай, 10 қазанда оңтүстік мемлекеттермен құпия келісімдер жасасты. Өз елдерін қақтығысқа түсіретін соғысты болдырмау үшін басқа елдер тез арада келісімге келуге ұсыныс жасады. Австрияның сыртқы істер министрі граф Бюст Люксембургті бейтарап Бельгияға беруді ұсынды, ал Францияға бельгиялық жерлер өтеледі. Алайда Бельгия королі Леопольд II Беусттың ұсынысына құлақ асып, өзінің жерінен ешқайсысын беруден бас тартты. Неміс жұртшылығының ашуы мен тұйықталудың дамуы кезінде Наполеон III кері қайтқысы келді; ол, әрине, басқа Ұлы державаларға орынсыз экспансионист болып көрінгісі келмеді. Сондықтан ол Пруссиядан тек Люксембург қаласынан әскерін шығаруды талап етті. Осы жағдайдан құтылу үшін Ресей императоры Александр II Лондонда халықаралық конференция өткізуді ұсынды. Ұлыбритания келіссөздерді қуана өткізді, өйткені британ үкіметі Люксембургті кез-келген күштің өзіне сіңіруі оның континенттегі стратегиялық одақтасы Бельгияны әлсіретеді деп қорықты.

Лондон конференциясы

Ұлы державалардың барлығы Лондонға шақырылды, соғыс болмайтындай келісім жасалды. Люксембургтің Францияға немесе Солтүстік Германия Конфедерациясына қосылуын басқа ешқандай держава қабылдамайтыны анық болғандықтан, келіссөздер Люксембургтің бейтараптығының шарттарына бағытталған. Нәтижесінде Бисмарк жеңіске жетті; Пруссия өзінің сарбаздарын Люксембург қаласынан алып тастауы керек болса да, Люксембург Zollverein-де қалады. Люксембург дағдарысы үкіметтердің іс-әрекетіне қоғамдық пікірдің әсер етуі мүмкін екенін көрсетті. Бұл оқиға Франция мен Пруссия арасындағы өсіп келе жатқан қарсылықты көрсетті және 1870 жылы басталатын Франко-Пруссия соғысын алдын ала көрсетті. Люксембург үшін бұл толық тәуелсіздікке қарай маңызды қадам болды, дегенмен ол 1890 жылға дейін Нидерландымен жеке одақта болды. Люксембургке өзін-өзі дамыту мүмкіндігі берілді, бұл елдің оңтүстігінде болат өнеркәсібінің пайда болуына әкелді. Нидерландыда парламент патша мен үкіметке, әсіресе Сыртқы істер министрі Жюль ван Зюйлен ван Нежевельтке қарсы болды. Либералдылар король мен кабинетінің әрекеттері Голландияның бейтараптығына қауіп төндіріп, елді Еуропа соғысына алып кететінін анықтады. Парламент Сыртқы істер департаментінің бюджетін тоқтатты, ал ашуланған патша парламентті таратып жібергенде, жаңа парламент мұны растады және үкіметтің босатылуын талап етті. Патша мен үкімет оған қосылды, ал сенімнің жазба ережесі Голландияның мемлекеттік заңдарында құрылды: министр немесе үкімет тек (көпшілік) парламенттің қолдауымен ғана билік ете алады.