Кіріспе

Люксембург тарихы Люксембург мемлекетінің және оның географиялық аймағының тарихын қамтиды. Жазбадағы тарихы рим дәуіріне дейін жетеліп, бірақ Люксембургтің нақты тарихы 963 жылы басталды деп есептеледі. Келесі бес ғасыр бойында қуатты Люксембург әулеті қалыптасты, бірақ оның құлауы елдің тәуелсіздігіне нүкте қойды. Бургундиялық билікке қысқа ғана уақыт бағынғаннан кейін, 1477 жылы ел Габсбургтерге қарасты. Сегіз жылдық соғыстан кейін Люксембург Оңтүстік Нидерландының бір бөлігіне айналды, ол 1713 жылы Габсбургтер әулетінің австриялық тармағына өтті. Революциялық Францияның басып алуынан кейін, 1815 жылғы Вена конгресі Люксембургті Нидерландымен жеке одақта Ұлы Герцогтыққа айналдырды. Осы келісім Люксембургтің екінші рет бөлінуіне әкелді, алғашқысы 1658 жылы, үшіншісі 1839 жылы болды. Бұл шарттар Люксембургтің аумағын айтарлықтай қысқартса да, соңғысы оның ресми тәуелсіздігін бекітті, ол 1867 жылғы Люксембург дағдарысынан кейін расталды. Келесі онжылдықтарда Люксембург Германияның ықпалына көбірек түсті, әсіресе 1890 жылы жеке билеуші үй құрылғаннан кейін. Ол 1914 жылдан 1918 жылға дейін және 1940 жылдан 1944 жылға дейін Германияның оккупациясы астында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бері Люксембург саяси тұрақтылық пен еуропалық интеграцияның нәтижесінде әлемдегі ең бай елдердің біріне айналды.

Ерте тарих

Қазіргі Люксембургтің Ұлы Герцогтігі аумағында 35 000 жыл бұрын палеолит немесе ескі тас дәуірінен бастау алатын алғашқы адамдардың іздері табылды. Осы кезеңге жататын ең көне артефакт – Отрейнджде табылған әшекейленген сүйектер. Дегенмен, өркениеттің алғашқы нақты дәлелі неолит немесе б.з.д. 5 мың жылдықтан қалған, онда үйлердің іздері анықталған. Бұл іздер Люксембургтің оңтүстігіндегі Гревенмахер, Дикирх, Аспельт және Вейлер-ла-Турда табылған. Тұрғын үйлер ағаш қаңқасынан, сазбен жабысталған тоқылған қабырғалардан және сабан немесе қамыстан жасалған шатырлардан тұрғызылған. Ремершен маңынан осы кезеңге тән керамикалық бұйымдар табылды. Люксембургте қола дәуірінің басындағы қауымдар туралы көп мәлімет жоқ, бірақ б.з.д. 13-8 ғасырларға жататын бірнеше орналасқан жерлер тұрғын үйлердің болуын көрсетеді және керамика, пышақтар мен әшекейлер сияқты артефакттарды ашып көрсетеді. Бұл орындарға Носпельт, Дальхайм, Момпах және Ремершен кіреді. Қазіргі Люксембург аумағында темір дәуірінде кельттер қоныстанған (шамамен б.з.д. 600 жылдан б.з. 100 жылға дейін). Ла Тене кезеңі мен одан кейін қазіргі Люксембургте өмір сүрген галл тайпасы Тревери деп белгілі болды; олар б.з.д. 1 ғасырда өркендеудің шыңына жетті. Треверилер Мозель өзенінің жанындағы қазіргі оңтүстік Люксембург, Батыс Германия және Шығыс Францияда темір дәуіріндегі бекітілген елді мекендер – оппидаларды салған. Осы кезеңге қатысты археологиялық дәлелдердің көп бөлігі қабірлерде табылды, олардың көпшілігі 50 гектарлық Тителбергпен тығыз байланысты, ол сол кездегі тұрғын үйлер мен қолөнер туралы көп ақпарат береді. Римдіктер, Юлий Цезарь басшылығымен, б.з.д. 53 жылы жаулауын аяқтады және оккупациялады. Қазіргі Люксембург аумағы туралы алғашқы жазбаша мәлімет Юлий Цезарьдің "Галлия соғысы туралы ескертпелерінде" кездеседі. Треверилер көптеген галл тайпаларына қарағанда римдіктермен ынтымақтасырақ болды және римдік өркениетке оңай бейімделді. Біздің заманымыздың 1 ғасырында болған екі көтеріліс олардың Риммен жақсы қарым-қатынасына елеулі зиян келтірмеді. Треверилер жері бастапқыда Галлия Кельтиканың бөлігі болды, бірақ шамамен 90 жылы Домициан реформасымен Галлия Бельгияға қайта бағындырылды. Галлия Бельгия 4 ғасырдан бастап германдық франктардың шабуылына ұшырады және 406 жылы Рим оны тастап кетті. 480 жылдары Люксембург аумағы Меровингтік Аустразияның бөлігіне айналды және ақырында Каролинг империясының негізгі аумағының бір бөлігі болды. Верден шарты (843) бойынша ол Орта Францияға, ал 855 жылы Лотарингияға қарады. Соңғысының 959 жылы бөлінуінен кейін ол Киелі Рим империясының құрамындағы Жоғарғы Лотарингия герцогтігіне қосылды.

Аудан

Люксембург тарихы жоғары орта ғасырларда Люксембург қамалының құрылысымен нақты басталды. 963 жылы Арденн графы Зигфрид I өз ата-бабаларының жерлерін Трирдегі Сент-Максимин аббаттығының монахтарымен, "кіші қамал" деп аударылатын ежелгі, Римдік деп есептелетін Люцилинбурхук деп аталатын бекініс үшін айырбастады. Қазіргі тарихшылар осы сөздің этимологиясын Летцемен байланыстырады. Олар генерал-губернатор немесе лейтенант-губернатор лауазымын атқарды және көбінесе корольдің туысы болды. 1795 жылы. Аннексия 1797 жылы Кампо Формио шартымен ресми түрде бекітілді. 1798 жылы люксембургтік шаруалар француз билігіне қарсы көтеріліс ұйымдастырды, бірақ ол тез басылды. Бұл қысқа мерзімді көтеріліс Шаруа соғысы деп аталады.

Тәуелсіздіктің дамуы (18151890)

Люксембург 1815 жылы Наполеон жеңілгенге дейін француз билігінде болды. Француздар кеткен соң, одақтастар уақытша әкімшілік құрды. 1814 жылдың ортасында Люксембург Generalgouvernement Mittelrhein (Орта Рейн) басқаруына қарады, ал 1814 жылдың маусымынан бастап Generalgouvernement Nieder und Mittelrhein (Төменгі және Орта Рейн бас үкіметі) басқаруына өтті. 1815 жылғы Вена конгресі Люксембургке ресми автономия берді. 1813 жылы пруссиялықтар Люксембургтен жерлерді тартып алып, пруссиялық иеліктегі Юлих герцогтығын нығайта алды. Франция Бурбондары Люксембургке құқығын нығайтты, ал Австрия императоры Франциск, керісінше, төңкерілген күштер оны француз республикасына қосқанға дейін герцогтықты басқарды. Дегенмен, оның канцлері Клеменс фон Меттерних Люксембург пен Төмен елдерді қайтаруға құлшыныс танытпады, себебі олар Австрия империясының негізгі бөлігінен тым алыс болды. Пруссия мен Нидерланды, екеуі де Люксембургке құқығын нығайтқан, алмасу келісіміне келді: Пруссия Оранж-Нассау княздығын, Оранж князінің Орталық Германиядағы атамекендік княздығын алды, ал Оранж князі өз кезегінде Люксембургті алды. 1815 жылы Люксембург Германия конфедерациясына, ал 1842 жылы Германия кеден одағына қосылды. Люксембургтің аумағы біршама қысқарды (орта ғасырлық жерлер француз және пруссиялық мұрагерлермен сәл қысқартылды), бірақ ол басқа жолмен кеңейтілді – герцогтыққа үлкен герцогтық мәртебесі берілді және Нидерландының I Вильгельм билігіне бағынды. Бұл герцогтықтың орта ғасырлық мұраны мұраға алу құқығы жоқ монархы болған тұңғыш рет еді. Алайда, Люксембургтің Пруссия үшін әскери құндылығы оның Нидерланд патшалығының толық бөлігі болуына кедергі келтірді. Наполеон жеңілгеннен кейін пруссиялық әскерлері орта ғасырлық Люксембургтердің атамекендік ордасы болған қамалды басып алды, соның салдарынан Люксембург Германия конфедерациясының мүшесі болды, Пруссия оның қорғанысына жауапты болды, сонымен қатар Нидерландының билігіндегі мемлекет мәртебесіне ие болды. 1819 жылдың шілдесінде Люксембургке Ұлыбританиядан келген замандас келді – оның күнделігі кейбір ойлармен бөліседі. Норвич Дафф оның қаласы туралы былай деп жазады: «Люксембург Еуропадағы ең мықты бекіністердің бірі саналады және солай көрінеді. Ол Голландияда орналасқан (сол кезде ағылшын тілінде сөйлейтіндер Нидерландыны қысқартқан атау ретінде қолданды), бірақ келісім бойынша пруссиялықтармен гарнизонды және олардың 5000 әскері Гессен князінің басшылығымен оны басып алады. Азаматтық үкімет голландиялықтардың бағынышында және олар жинаған баждармен басқарылады. Қала үлкен емес, бірақ көшелері француз қалаларындағыдан кең, үйлері таза және жақсы. Мен өмірімде осындай арзан ыстық ваннаны ешқашан ішпедім: бір франк». 1820 жылы Люксембург метрикалық өлшем жүйесін міндетті түрде енгізді. Бұрын елде «мальтер» (191 литрге тең) сияқты жергілікті өлшемдер қолданылған. Католик шіркеуі бірегей мәдени сәйкестікті қалыптастыруға көмектесті, ал 1840 жылы Люксембургке өзінің епархиясы берілді, ал 1870 жылы жеке епископтық құрылды. Люксембургтегі ең ірі ұлттық газет болып саналатын «Luxemburger Wort» газеті де шіркеумен тығыз байланыста болды. Тілдік қолданыс үлгілері люксембургтік ұлттықты одан әрі нығайтты, екі тілділік басым болғанымен, люксембург тілі жергілікті әдебиет пен газеттерде, әсіресе ішкі мәселелер мен фольклор талқыланғанда қолданылатын тілге айналды, ал француз тілі дипломатия тілі болып саналды және халықаралық мәселелерді талқылау кезінде қолданылды. 18 және 19 ғасырларда Люксембургке келген танымал тұлғаларға неміс ақыны Иоганн Вольфганг фон Гёте, француз жазушылары Эмиль Зола және Виктор Гюго, венгр композиторы Франц Лист және ағылшын суретшісі Джозеф Малфорд Уильям Тернер кірді.

Бөлек болу және дүниежүзілік соғыстар (18901945)

Люксембург Нидерланды корольдерінің иелігінде болды. 1890 жылы Вильгельм III қайтыс болғанға дейін, Ұлы герцогтық 1783 жылғы Нассау отбасылық келісімге сәйкес Нассау отбасысының жерлеріне (Люксембург пен Нассауға) тиесілі болды. Бұл келісімде Нассау отбасының Киелі Рим империясындағы аталған жерлері жартылай саликалық заңмен байланысты болды, ол әйелдерге немесе әйел желісі арқылы мұрагерлік құқығын тек әулеттің ер адам мүшелерінің тоқырауы кезінде ғана беретін. Вильгельм III қайтыс болғаннан кейін, мұрагер ретінде тек қызы Вильгельмина қалды, сондықтан Нидерланд тәжі оған өтті, себебі ол отбасылық келісімге бағынбады. Алайда, Люксембург тәжі Нассау әулетінің басқа тармағының еркегіне – Нассау герцогы Адольфқа және Нассау-Вейльбург тармағының басшысына тиесілі болды. ХХ ғасырдың басында Люксембург Германиямен мәдени байланыстарын үзіп, өзінің ұлттық ұлтшылдығын дамытуға көшті. Николас Риес люксембург тілінің мәртебесін әдеби тілге көтерді, ал «Летцебург Ұлттық одағы» сияқты ұлтшыл ұйымдар антигермандық және антифранцуздық көзқарастарды жақтады. 1940 жылдың 10 мамырында неміс әскерлерінің басып кіруі Люксембург үкіметі мен монархиясын эмиграцияға мәжбүр етті. Неміс әскерлері 1-ші, 2-ші және 10-шы танк дивизияларынан тұрды. Олар айтарлықтай қарсылыққа тап болмады, тек бірнеше көпірлер қиратылды және кейбір жер миналары табылды, себебі Люксембург ерікті корпусының көп бөлігі казармаларында қалды. Люксембург полициясы неміс әскерлеріне қарсылық көрсетті, бірақ нәтижесі шамалы болды және астана күндізге дейін басып алынды. Люксембургтегі жалпы шығын 75 тұтқындалған полиция және әскер, алты жараланған полиция және бір жараланған сарбазды құрады. Люксембург патшалық отбасы мен олардың жанындағылар Бордодағы португалиялық консул Аристид де Суза Мендестен виза алды. Олар Португалияға өтіп, кейіннен АҚШ-қа екі топқа бөлініп сапар шекті: 1940 жылдың шілдесінде Лиссабоннан Балтиморға дейін «Трентон» кемесімен және 1940 жылдың қазан айында «Pan American» әуе компаниясының «Yankee Clipper» ұшағымен. Соғыс кезінде Ұлы герцогиня Шарлотта Би-Би-Си арқылы Люксембург халқына үміт сыйлайтын хабарлар таратты. Люксембург 1942 жылдың тамызына дейін неміс әскери оккупациясы астында болды, содан кейін нацистік Германия оны «Гау Мозельланд» құрамына ресми түрде қосып алды. Германия билігі люксембургтіктерді неміс азаматтары деп жариялады және 13 000 адамды әскери қызметке шақырды. 2848 люксембургтік неміс армиясында соғысып қаза тапты. Люксембург 1942 жылы үшінші рейхке толыққанды қосылды, неміс үкіметі люксембургтіктердің этникалық және тілдік жағынан неміс екенін «жариялау» арқылы оны ақтады. Соғысқа дейін Люксембургте шамамен 3500 еврей өмір сүрді, ал Холокост кезінде шамамен 1000-нан 2500-ға дейін қаза тапты. Люксембургтің осы аннексияға қарсылығы алдымен пассивті қарсылық түрінде болды, мысалы, «Шпенгельск соғысы» (lit. «Пиндер соғысы») және неміс тілін үйренуден бас тарту. Француз тіліне тыйым салынғандықтан, көптеген люксембургтіктер ескі люксембург тіліндегі сөздерді қайта жаңғыртуға кірісті, бұл тілдің қайта өркендеуіне әкелді. Немістер қарсылықты депортациямен, мәжбүрлі еңбекпен, әскери қызметке мәжбүрлеумен және одан да ауыр жазалармен – интернациялаумен, нацистік концлагерьлерге депортациямен және өлім жазасымен жауап берді. 1941 жылдың қазан айында халық санағы жүргізілді, онда «қазіргі азаматтығы», «ана тілі» және «ұлттығы» туралы сұрақтар қойылды. Халықтың басым көпшілігі бұл сұрақтарға «Люксембург» деп жауап берді, бұл Люксембургтің үшінші рейхке қосылуына қарсылық білдірген, сонымен қатар Люксембургтің неміс ұлтының бөлігі емес екенін көрсетті. Премьер-министр Жан-Клод Юнкер осы еуропалық дәстүрді сақтады. 2004 жылдың 10 қыркүйегінде Юнкер еуро аймағына кіретін 12 елдің қаржы министрлері тобының президенті болды, бұл оны «Еуро мырзасы» деп атауға себеп болды. Қазіргі билеуші – Ұлы герцог Анри. Анридің әкесі Жан 1964 жылдың 12 қарашасында анасы Шарлоттаның орнын басты. Жанның үлкен ұлы, ханзада Анри 1998 жылдың 4 наурызында «Лейтенант-репрезента» (Мұрагерлік Ұлы герцог) болып тағайындалды. 1999 жылдың 24 желтоқсанында премьер-министр Юнкер Ұлы герцог Жанның 2000 жылдың 7 қазанында тақтан бас тарту туралы шешімін жариялады, ол Ұлы герцогтың атағы мен конституциялық міндеттерін қабылдаған ханзада Анридің пайдасына болды. 2005 жылдың 10 шілдесінде премьер-министр Юнкердің отставкаға кету қаупінен кейін ұсынылған Еуропалық Конституция сайлаушылардың 56,52%-ы қолдады. 2013 жылдың шілдесінде премьер-министр Жан-Клод Юнкер құпия қызметке қатысқандықтан отставкаға кетуін жариялады. Ол 1995 жылдан бері премьер-министр болып келген. 2013 жылдың желтоқсанында ашық гей болған Ксавье Беттель премьер-министр Юнкердің орнына келді. Демократиялық партияның (DP) өкілі Беттель либералдар, социал-демократтар және жасылдардан тұратын коалиция құрды, олар Люксембургтегі кезектен тыс сайлауда 60 орынның 32-сін жеңіп алды. Алайда, Юнкердің Христиандық демократтар партиясы (CSV) 23 орынмен ең ірі партия болып қала берді. 2014 жылдың шілдесінде Еуропарламент бұрынғы Люксембург премьер-министрі Жан-Клод Юнкерді 2014 жылдың 1 қарашасынан бастап Еуропалық комиссияның президенті етіп сайлады, ол 2004 жылдан бері осы қызметті атқарып келген Португалияның Жозе Мануэл Баррозудың орнына келді. 2018 жылдың желтоқсанында премьер-министр Ксавье Беттель 2018 жылғы парламенттік сайлаудағы либералдық коалицияның тар жеңісінен кейін екінші мерзімге премьер-министр болып тағайындалды. 2020 жылдың ақпанында 2018 жылғы коалициялық келісімге сәйкес Беттель II үкіметі Люксембург бойынша қоғамдық көліктің тегін болуын енгізді, бұл шараны ұлттық деңгейде алғаш рет іске асырған ел болды. 2023 жылдың қазанында Христиандық халық партиясы (CSV) жалпы сайлауда жеңіске жетті, бұл премьер-министр Ксавье Беттельдің либералдық коалициясының нақты көпшілігін жоғалтқандығын білдірді. 2023 жылдың қарашасында CSV жетекшісі Люк Фриден Люксембургтің жаңа премьер-министрі болды. Ол либералдық Демократиялық партиямен (DP) коалиция құрды, бұл премьер-министр Ксавье Беттельдің сыртқы істер министрі және премьер-министрдің орынбасары ретінде үкіметте қалатындығын білдірді.