Люксембург саяси жүйесі

Кіріспе

Люксембургтің саяси жүйесі

Люксембург – парламенттік өкілді демократиялық монархия, онда премьер-министр үкімет басшысы болып табылады және көп партиялық жүйе бар. 1868 жылғы, өзгертілген Конституцияға сәйкес, атқару билігі үкімет, Ұлы Герцог және Үкімет Кеңесі (кабинет) жүзеге асырады, оның құрамына премьер-министр және басқа бірнеше министрлер кіреді. Әдетте, премьер-министр парламентте ең көп мандатқа ие саяси партияның немесе партиялар коалициясының жетекшісі болып табылады. Заң шығару билігі үкімет пен парламентке жүктелген. Сот билігі атқару және заң шығару билігінен тәуелсіз. Заң шығару билігі бес жылға тікелей сайланатын Депутаттар Палатасына тиесілі. V-Dem Демократия индексі бойынша 2023 жылы Люксембург әлемдегі сайлау демократиясы бойынша 9-шы орынды иеленді.

Жақындағы саяси тарих

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бері Христиандық әлеуметтік халық партиясы (CSV) барлық басқарушы коалицияларда аға серіктес болды, екі ерекшелік болды: 1974–1979 жылдары (DPLSAP коалициясы) және 2013–2023 жылдары (DPLSAP–Жасылдар коалициясы). Католиктік бағыттағы CSV батыс Еуропаның басқа да елдерінің христиандық демократиялық саяси партияларына ұқсайды, кең халықтық қолдауға ие және елдегі ең күшті партия, ал өзі "бірінші" емес аймақтарда екінші орында тұрады. Демократиялық партия (DP) – әлеуметтік либералдық партия, өзін-өзі жұмыспен қамтығандардан, бизнес қауымдастығынан және қалалық жоғарғы орта таптан қолдау алады. Батыс Еуропаның басқа либералдық партиялары сияқты, ол негізгі әлеуметтік заңнаманы және экономикаға мемлекеттің минималды араласуын жақтады. DP НАТО-ны қатты қолдайды және діннің қоғамдық өмірде рөл атқармауы керек деп санайтын зайырлы мемлекет идеясын қорғайды. DP 1979–1984 және 1999–2004 жылдары CSV-мен коалициялық үкіметтерде кіші серіктес, ал 1974–1979 жылдары LSAP-пен коалициялық үкіметте аға серіктес болды. Партияның дәстүрлі бекінісі – Люксембург қаласы, ел астанасының мэрі көбінесе DP қатарынан шығады. Люксембургтің Социалистік жұмысшы партиясы (LSAP) – 1974 жылдан бері көптеген үкіметтерде кіші серіктес болған социал-демократиялық бағытты партия, 1984–1999 және 2004–2013 жылдары CSV немесе 1974–1979 жылдары DP-мен бірге. Оның бекінісі елдің оңтүстігіндегі өнеркәсіптік белдеуде (негізінен Эш кантоны орналасқан Минет аймағы). 2023 жылғы қазан айындағы сайлаудан бері оппозицияда. Жасылдар партиясы 1983 жылы ресми құрылғаннан бері қолдауын арттырып келеді. Ол ядролық қаруға және ядролық энергияға қарсы, сондай-ақ қоршаған ортаны және экологияны сақтау шараларын қолдайды. Бұл партия Люксембургтің әскери саясатына, оның ішінде Солтүстік Атлантика келісім ұйымына мүшелігіне қарсы. Альтернативтік демократиялық реформа партиясы (ADR) – ұлттық консервативтік саяси партия. Ол жұмсақ евроскептикалық ұстанымды жақтайды және люксембург тілінің сақталуы мен қолданылуын белсенді түрде қолдайды. Кейде ол оңшыл популистік партия ретінде сипатталады. Солшылдар – демократиялық социалистік партия. Ол 1999 жылы құрылған. 1999 жылы депутаттар палатасына алғашқы мандатын жеңіп алды. Қазіргі уақытта ол палатада екі орынға ие және 2013 жылдан бері осылай болып келеді. Люксембургтегі Пираттар партиясы 2009 жылғы қазанда құрылды. Ол 2018 жылы депутаттар палатасындағы алғашқы екі орынды 6,45% дауыспен жеңіп алды. Коммунистік партия (KPL), екінші дүниежүзілік соғыстан 1960 жылдарға дейінгі ұлттық сайлауларда 10%-дан 18%-ға дейін дауыс алды, 1984 жылғы сайлауда екі орын, 1989 жылы бір орын жеңіп алды, ал 1994 жылы бірде-бір орын алмады. Соңғы рет ол 1999 жылы дауыс берудің 3,3%-ын алып, Люксембургтің ұлттық заң шығарушы органында орын алды. Ол 2004 жылы бұл жалғыз орынды жоғалтты және содан бері Люксембургтің ұлттық заң шығарушы органында өкілдігі жоқ. Сондай-ақ, ол ЕО парламентінде де өкілдігі жоқ. Оның аздаған қолдауы қарқынды индустрияланған оңтүстікте. 2004 жылғы маусымдағы парламенттік сайлауда CSV 24 орын, LSAP 14 орын, DP 10 орын, Жасылдар 7 орын, Альтернативтік демократиялық реформа партиясы 5 орын жеңіп алды. Солшылдар мен Коммунистік партияның әрқайсысы жеке науқандарының нәтижесінде бір орыннан айырылды. 1999 жылы кіші коалициялық серіктес болған Демократиялық партия ауыр жеңіліске ұшырады. Ұзақ жылдар бойы билікте болған CSV-нің басымдылығы, премьер-министр Жан-Клод Юнкердің (CSV) жеке танымалдығының арқасында болды. 2004 жылғы шілдеде ол LSAP партиясын өзінің коалициялық серіктесі ретінде таңдады. Жан Ассельборн (LSAP) вице-премьер және Сыртқы істер мен иммиграция министрі болып тағайындалды. 2013 жылы CSV бір орыннан айырылды (24 орынның орнына 23 орын). Барлық үкіметтердің толық тізімі Люксембург үкіметінің веб-сайтында сақталады. 2008 жылы эвтаназия мәселесіне байланысты қызу дау парламентті евтаназияға қарсы болған Ұлы герцогтың заң шығарушы вето құқығын шектеуге мәжбүр етті. Бұл мәселеде жеке ар-ожданның мәселесі 1990-шы жылдардың басында Бельгияда король Бадуин абортты ырықтандыру туралы заңға қарсы екенін білдірген кездегі жағдайға ұқсас болды. 2013 жылғы шілдеде премьер-министр Жан-Клод Юнкер құпия қызметке қатысты жанжалдан кейін отставкаға кетуін жариялады. Ол 1995 жылдан бері премьер-министр болып келген. 2013 жылғы желтоқсанда ашық гей Ксавье Беттель Юнкердің орнын басатын жаңа премьер-министр ретінде қызметке кірді. Демократиялық партиядан (DP) шыққан Беттель либералдар, социал-демократтар және жасылдардан құралған коалиция құрды, олар 2013 жылғы 20 қазандағы мерзімінен бұрын өткізілген сайлауда 60 орынның 32-сін жеңіп алды. Алайда, Юнкердің Христиандық демократтары (CSV) 23 орынмен ең көп орынға ие болды. 2014 жылғы шілдеде Еуропалық парламент бұрынғы Люксембург премьер-министрі Жан-Клод Юнкерді 1 қарашада Португалияның Жозе Мануэль Баррозудың орнына Еуропалық комиссияның президенті етіп сайлады, ол 2004 жылдан бері осы қызметті атқарып келген. 2018 жылғы желтоқсанда премьер-министр Ксавье Беттель 2018 жылғы парламенттік сайлаудағы либералдық коалицияның тар жеңісінен кейін екінші мерзімге қызметке кірді. 12 шілдеде Люксембург парламенты НАТО-ның кеңеюін қолдады. 2023 жылғы қазанда Христиандық әлеуметтік халық партиясы (CSV) жалпы сайлауда жеңіске жетті, бұл премьер-министр Ксавье Беттельдің либералдық үкіметтік коалициясының нақты көпшілігін жоғалтқандығын білдірді. 2023 жылғы қарашада CSV жетекшісі Люк Frieden Люксембургтің жаңа премьер-министрі болды. Ол либералдық Демократиялық партиямен (DP) коалиция құрды, бұл премьер-министр Ксавье Беттельдің сыртқы істер министрі және вице-премьер ретінде үкіметте қалатындығын білдірді.

Since the end of World War II, the Christian Social People's Party (CSV) has been the senior partner in all governing coalitions with two exceptions: between 1974–79 (DP–LSAP coalition) and between 2013 2023 (DP–LSAP–Green coalition). The Catholic oriented CSV resembles Christian democratic political parties in other West European nations, and enjoys broad popular support making it the strongest party in the country and the second strongest in those regions where it is not the "number one". The Democratic Party (DP) is a social liberal party, drawing support from self employed persons, the business community and the urban upper middle class. Like other West European liberal parties, it advocates a mixture of basic social legislation and minimum government involvement in the economy. It is strongly pro NATO and defends the idea of a secular state in which religion should not play any role in public life. The DP had been a junior partner in coalition governments with the CSV in 1979–1984 and 1999–2004, and senior partner in a coalition government with the LSAP in 1974–1979. The traditional stronghold of the party is the City of Luxembourg, the Buergermeeschter (Mayor) of the nation's capital coming usually from the ranks of the DP. The Luxembourg Socialist Workers' Party (LSAP) is a party of social democratic orientation which has been a junior partner in most governments since 1974 either with the CSV in 1984–1999 and 2004–2013, or the Democratic Party in 1974–1979. Its stronghold lies in the industrial belt in the south of the country (the Minette Region, which is mainly the canton of Esch). Since the elections of October 2023 it has been in opposition. The Greens have received growing support since it was officially formed in 1983. It opposes both nuclear weapons and nuclear power and supports environmental and ecological preservation measures. This party generally opposes Luxembourg's military policies, including its membership in the North Atlantic Treaty Organization. The Alternative Democratic Reform Party (ADR) is a national conservative political party. It endorses a softly eurosceptic line and advocates and promotes intensely the preservation and use of the Luxembourgish language. It is sometimes described as a mildly populist right wing party. The Left is a democratic socialist party. It was formed in 1999. It won its first seat in the Chamber of Deputies in 1999. It currently holds two seats in the Chamber and has done so since 2013. The Pirate Party Luxembourg was formed in October 2009. It won its first two seats in the Chamber of Deputies in 2018 with 6.45% of the vote. The Communist Party (KPL), which received 10%–18% of the vote in national elections from World War II to the 1960s, won two seats in the 1984 elections, one in 1989, and none in 1994. The last election it won a seat in Luxembourg's national legislature was in 1999 with 3.3% of the vote. It lost this single seat in 2004 and has held no seats in Luxembourg's national legislature since. It also holds no seats in the EU Parliament. Its small remaining support lies in the heavily industrialised south. In the June 2004 parliamentary elections, the CSV won 24 seats, the LSAP 14, the DP 10, the Greens 7, and the Alternative Democratic Reform Party 5. The Left and the Communist Party each lost its single seat in part due to their separate campaigns. The Democratic Party which had become the junior coalition partner in 1999 registered heavy losses. The long reigning CSV was the main winner, partly due to the personal popularity of the prime minister Jean Claude Juncker (CSV). In July 2004, it chose the LSAP as its coalition partner. Jean Asselborn (LSAP) was appointed as the Vice Prime Minister and Minister of Foreign Affairs and Immigration. In 2013, the CSV lost one seat (23 seats instead of 24). A complete list of all governments is maintained on the website of the Government of Luxembourg. In 2008, the bitter controversy over euthanasia had parliament pass a measure which would restrict the legislative veto powers of the grand duke, who had opposed the pro euthanasia law on the grounds of his personal moral standards based on the Christian faith, a problem of private conscience very similar to what had occurred in Belgium in the early 1990s when King Baudouin expressed his opposition to a law liberalizing abortion. In July 2013, Prime Minister Jean Claude Juncker announced his resignation following a secret service scandal. He had been prime minister since 1995. In December 2013, openly gay Xavier Bettel was sworn in as the new prime minister to succeed Juncker. Bettel of Democratic Party (DP), formed a coalition of Liberals, Social Democrats and Greens who won a combined majority of 32 out of 60 seats in Luxembourg's snap election on 20 October 2013. However, Juncker's Christian Democrats (CSV) remained the biggest party with 23 seats. In July 2014, European Parliament elected former Luxembourg prime minister Jean Claude Juncker as the President of the European Commission on 1 November 2014, succeeding Portugal's Jose Manuel Barroso, who had held the post since 2004. In December 2018, Prime Minister Xavier Bettel was sworn in for a second term, following the narrow victory of his liberal led coalition in 2018 parliamentary election. On 12 July the Luxembourg Parliament supported the expansion of NATO. In October 2023, the Christian Social People’s Party (CSV) won the general election, meaning Prime Minister Xavier Bettel’s ruling liberal coalition lost its clear majority. In November 2023, Luc Frieden, leader of CSV, became new Prime minister of Luxemburg. He formed a coalition with the liberal Democratic Party (DP), meaning outgoing Prime Minister Xavier Bettel remained in government as foreign minister and deputy prime minister.

Заң шығарушы билік

Депутаттар палатасы (Люксембург тілінде: D'Chamber; француз тілінде: Chambre des Députés) 60 мүшеден тұрады, олар пропорционалдық өкілдік жүйесі бойынша төрт көпмандатты округте бес жылдық мерзімге сайланады. Мемлекеттік кеңес (Люксембург тілінде: Staatsrot; француз тілінде: Conseil d'État) – 21 азаматтан құралған, (көбінесе жақсы саяси байланыстары бар саясаткерлер немесе жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлер) кеңесші орган. Дәстүр бойынша, тақтың мұрагері де оның мүшесі болып табылады. Оның міндеті – Депутаттар палатасына және Үкіметке заңдар мен үкіметтік қаулыларды дайындауда кеңес беру. Кеңесшінің өкілеттігі үздіксіз немесе үзіліспен он екі жыл толуымен немесе тиісті тұлға жетпіс екі жасқа толғанда аяқталады. Мемлекеттік кеңес мүшелерінің міндеттері олардың негізгі кәсіби міндеттерінен бөлек орындалады.

Сот тармағы

Люксембургтің азаматтық құқығы көптеген жаңартулар, жаңғыртулар және өзгерістермен Наполеон кодексіне негізделген. Сот жүйесінің ең жоғары сатысы – Жоғары Әділет Сарайы (люксембург тілінде: Iewechte Geriichtshaff; француз тілінде: Cour Supérieure de Justice), оның судьяларын Ұлы Герцог тағайындайды. Сол сияқты, Әкімшілік Сарайға (люксембург тілінде: Verwaltungsgeriicht; француз тілінде: Cour Administrative) да қатысты.

Әскери

Люксембургтің қорғанысына және НАТО-ға үлесі – люксембургтік және шетелдік азаматтардан құралған, шағын бірақ жақсы жабдықталған еріктілер армиясынан тұрады. Оның операциялық штабы Дикирхтегі Харебиерг әскери орталығында орналасқан. Теңізге шығу жолы жоқ ел болғандықтан, оның әскери-теңіз күштері жоқ. Сондай-ақ, әуе күштері де жоқ. Көрші Бельгиямен жасалған келісімге сәйкес, оның әуе кеңістігі Бельгия әуе күштерімен қорғалады. Бұған қоса, НАТО-ның Әуедегі ерте ескерту және басқару жүйесіне (AWACS) жататын 18 ұшақ НАТО органдарының шешімімен Люксембургтің ұшақтары ретінде тіркелген.