Кіріспе
Люксембургтің астанасы және ең ірі қаласы Люксембург (;; Люксембург), сондай-ақ Люксембург қаласы (немесе d'Stad;; Stadt Люксембург немесе Люксембург Stadt) деп аталады, Люксембургтің астанасы және елдің ең халқы көп коммунасы. Оңтүстік Люксембургтегі Альзетте және Петрусс өзендерінің тоғысында орналасқан бұл қала Батыс Еуропаның ортасында орналасқан, Брюссельден, Парижден және Кельннен автомобильмен саяхаттауға ыңғайлы. Қалада франктар ерте орта ғасырларда салған Люксембург қамалы бар, оның төңірегінде елді мекен пайда болды. 2023 жылғы мәліметтер бойынша Люксембург қаласының халқы 134 714 адамды құрайды, бұл елдің екінші ең халқы көп коммунасының (Эш-сюр-Альзетте) халқынан үш еседен астам. Халықтың құрамында 160 ұлт өкілді. Қала тұрғындарының 70,4% шетелдіктерді, ал 29,6% люксембургтіктерді құрайды; қалада шетелде туған тұрғындардың саны жыл сайын артып келеді. 2024 жылы Халықаралық валюта қоры Люксембургті жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша әлемдегі ең жоғары көрсеткішке (140 310 АҚШ доллары, тұрақты бағамен есептегенде) ие деп бағалады, қала банк және әкімшілік орталыққа айналды. 2019 жылы 231 қала бойынша жүргізілген Mercer жүйелі зерттеуінде Люксембург жеке қауіпсіздік тұрғысынан бірінші орынға, ал тұру сапасы бойынша 18-орынға ие болды. Люксембург Еуропалық Одақтың де-факто астаналарының бірі (Брюссель, Франкфурт және Страсбургпен бірге), себебі ол бірнеше институттың, агенттіктердің және органдардың орналасқан жері болып табылады, олардың ішінде Еуропалық Одақтың Әділет соты, Еуропалық есептік палатасы, Еуропалық парламенттің хатшылығы, Еуропалық прокуратурасы, Еуропалық инвестициялық банк, Еуропалық инвестициялық қор, Еуропалық тұрақтылық механизмі, Евростат, сондай-ақ Еуропалық комиссияның басқа да департаменттері мен қызметтері бар. Еуропалық Одақ Кеңесі жылына үш ай бойы осы қалада өтеді. Бұл жерлер француз билігі тұсында маршал Вобанның басшылығымен кеңейтілді, ал 1730 және 1740 жылдары австриялық билік кезінде одан әрі дамытылды. Француз революциялық соғыстары кезінде қала Франция тарапынан екі рет басып алынды: 1792-93 жылдары қысқа мерзімге және кейін, жеті айлық қоршаудан кейін. Люксембург француз қоршауында ұзақ уақыт қарсы тұрғандықтан, француз саясаткері және әскери инженер Лазар Карно Люксембургті "Гибралтардан басқа әлемдегі ең жақсы бекініс" деп атады, осыдан қаланың "Солтүстік Гибралтары" деген лақап аты пайда болды. Сонымен қатар, пруссиялық гарнизонды кері қайтару қажет болды. 1890 жылы Ұлы герцог Вильгельм III еркек мұрагерлерсіз қайтыс болғаннан кейін Ұлы герцогтық Голландияның қолынан шығып, Ұлы герцог Адольф басқаратын тәуелсіз желіге көшті. Осылайша, бұрын тек теориялық тұрғыдан тәуелсіз болған Люксембург шын мәнінде тәуелсіз елге айналды, ал Люксембург қаласы 1867 жылы толық тәуелсіз мемлекеттің астанасы болғандықтан, жоғалтқан маңыздылығының бір бөлігін қайта алды. Люксембург Бірінші дүниежүзілік соғыста бейтарап болуға бар күшін салса да, 1914 жылдың 2 тамызында Германия тарапынан басып алынды. 30 тамызда Гельмут фон Мольтке өзінің штабын Франциядағы әскерлеріне жақын, жеңіске тез жету үшін Люксембург қаласына көшірді. Алайда, жеңіске жетілмеді, ал Люксембург тағы төрт жыл бойы неміс жоғарғы бас қолбасшылығының орналасқан жері болды. Оккупация аяқталғаннан кейін Люксембург қаласында коммунистік революцияға ұқсас әрекет болды; 1918 жылдың 9 қарашасында коммунистер социалистік республика жариялады, бірақ ол бірнеше сағатқа ғана созылды. 1921 жылы қала шекарасы едәуір кеңейтілді. Айх, Хамм, Холлерих және Ролингергрунд коммуналары Люксембург қаласына қосылды, бұл қаланы елдегі ең ірі коммунаға айналдырды (ол 1978 жылға дейін осы мәртебені сақтап келді). 1940 жылы Германия Люксембургті қайтадан басып алды. Нацистер люксембургтіктердің өзін-өзі басқаруына рұқсат бермеді және елді көршілес неміс провинциясына әкімшілік тұрғысынан біріктіре отырып, Үшінші рейхке біртіндеп қосты. Оккупация кезінде астана көшелерінің барлығы жаңа неміс атауларын алды, бұл туралы 1940 жылдың 4 қазанында жарияланды. Мысалы, теміржол станциясына апаратын маңызды жол – Авеню де ла Либерте "Адольф Гитлерштрассе" деп аталды. 1944 жылдың желтоқсаны мен 1945 жылдың қаңтарында қала неміс V 3 зеңбірегінен ұзақ қашықтықтан бомбалауға ұшырады. Соғыстан кейін Люксембург бейтараптығынан бас тартып, бірнеше үкіметаралық және үкіметаралық институттардың құрылтайшы мүшесі болды. 1952 жылы қала Еуропалық көмір және болат қоғамдастығының Жоғары органына айналды. 1967 жылы Жоғары орган басқа Еуропалық институттардың комиссияларымен біріктірілді; Люксембург қаласы енді ЕҚКБ-ның орны болмаса да, 1981 жылға дейін Еуропалық парламенттің кейбір отырыстарын қабылдады. Люксембург Еуропалық парламенттің хатшылығының, сондай-ақ Еуропалық Әділет сотының, Еуропалық есептік палатасының және Еуропалық инвестициялық банктің орналасқан жері болып қалады. Еуропалық комиссияның бірнеше департаменттері де Люксембургте орналасқан.
Luxembourg (; ; Luxemburg), also known as Luxembourg City ( or d'Stad; ; Stadt Luxemburg or Luxemburg Stadt), is the capital city of Luxembourg and the country's most populous commune. Standing at the confluence of the Alzette and Pétrusse rivers in southern Luxembourg, the city lies at the heart of Western Europe, situated by road from Brussels, from Paris, and from Cologne. The city contains Luxembourg Castle, established by the Franks in the Early Middle Ages, around which a settlement developed. as of 2023, Luxembourg City has a population of 134,714 inhabitants, which is more than three times the population of the country's second most populous commune (Esch sur Alzette). The population consists of 160 nationalities. Foreigners represent 70.4% of the city's population, whilst Luxembourgers represent 29.6% of the population; the number of foreign born residents in the city rises steadily each year. In 2024, Luxembourg was ranked by the IMF as having the highest GDP per capita in the world at $140,310 (PPP), with the city having developed into a banking and administrative centre. In the 2019 Mercer worldwide survey of 231 cities, Luxembourg was placed first for personal safety, while it was ranked 18th for quality of living. Luxembourg is one of the de facto capitals of the European Union (alongside Brussels, Frankfurt and Strasbourg), as it is the seat of several institutions, agencies and bodies, including the Court of Justice of the European Union, the European Court of Auditors, the Secretariat of the European Parliament, the European Public Prosecutor's Office, the European Investment Bank, the European Investment Fund, the European Stability Mechanism, Eurostat, as well as other European Commission departments and services. The Council of the European Union meets in the city for three months annually. These were then enlarged under French rule by Marshal Vauban, and augmented again under Austrian rule in the 1730s and 1740s. During the French Revolutionary Wars, the city was occupied by France twice: once, briefly, in 1792–93, and, later, after a seven month siege. Luxembourg held out for so long under the French siege that French politician and military engineer Lazare Carnot called Luxembourg "the best fortress in the world, except Gibraltar", giving rise to the city's nickname: the 'Gibraltar of the North'. Furthermore, the Prussian garrison was to be withdrawn. When, in 1890, Grand Duke William III died without any male heirs, the Grand Duchy passed out of Dutch hands, and into an independent line under Grand Duke Adolphe. Thus, Luxembourg, which had hitherto been independent in theory only, became a truly independent country, and Luxembourg City regained some of the importance that it had lost in 1867 by becoming the capital of a fully independent state. Despite Luxembourg's best efforts to remain neutral in the First World War, it was occupied by Germany on 2 August 1914. On 30 August, Helmuth von Moltke moved his headquarters to Luxembourg City, closer to his armies in France in preparation for a swift victory. However, the victory never came, and Luxembourg would play host to the German high command for another four years. At the end of the occupation, Luxembourg City was the scene of an attempted communist revolution; on 9 November 1918, communists declared a socialist republic, but it lasted only a few hours. In 1921, the city limits were greatly expanded. The communes of Eich, Hamm, Hollerich, and Rollingergrund were incorporated into Luxembourg City, making the city the largest commune in the country (a position that it would hold until 1978). In 1940, Germany occupied Luxembourg again. The Nazis were not prepared to allow Luxembourgers self government, and gradually integrated Luxembourg into the Third Reich by informally attaching the country administratively to a neighbouring German province. Under the occupation, the capital city's streets all received new, German names, which was announced on 4 October 1940. The Avenue de la Liberté for example, a major road leading to the railway station, was renamed "Adolf Hitlerstraße". The city was under long range bombardment by the German V 3 cannon in December 1944 and January 1945. After the war, Luxembourg ended its neutrality, and became a founding member of several inter governmental and supra governmental institutions. In 1952, the city became the headquarters of the High Authority of the European Coal and Steel Community. In 1967, the High Authority was merged with the commissions of the other European institutions; although Luxembourg City was no longer the seat of the ECSC, it hosted some part sessions of the European Parliament until 1981. Luxembourg remains the seat of the European Parliament's secretariat, as well as the Court of Justice of the European Union, the European Court of Auditors, and the European Investment Bank. Several departments of the European Commission are also based in Luxembourg. |source 2 = Infoclimat
Жергілікті билік
Люксембург конституциясына сәйкес, жергілікті басқару қаланың коммуналдық кеңесіне негізделген. Жиырма жеті мүшеден тұратын (1964 жылдан бері сақталған), олардың әрқайсысы алты жыл сайын қазан айының екінші жексенбісінде сайланады және келесі жылдың 1 қаңтарында қызметке кіріседі. Бұл кеңес Люксембургтегі барлық коммуналдық кеңестердің арасында ең ірісі болып табылады. Қазіргі таңда қала ұлттық деңгейде екінші орынды иеленетін Демократиялық партияның (ДП) бекінісі саналады. Демократиялық партия кеңестегі ең ірі партия, он кеңесшімен өкілдік етеді. Қала әкімшілігін қалалық кеңестегі ең ірі партияның жетекшісі – мэр басқарады. 2013 жылдың 4 желтоқсанында Ксавье Беттель Люксембургтің жаңа премьер-министрі болғаннан кейін, Лидия Полфер (ДП) сол жылдың 17 желтоқсанында Люксембургтің жаңа мэрі болып ант берді. Соңғы сайлаудан бері мэр кабинетті, collège échevinal-ды басқарады, онда ДП CSV партиясымен коалиция құрған. Люксембургтің басқа қалаларынан өзгеше, олар ең көп дегенде төрт эшевинмен шектелсе, Люксембургке өз коллегиясында алты эшевин болуға ерекше рұқсат берілген.
Ұлттық үкімет
Люксембург қаласы Люксембург үкіметінің резиденциясы болып табылады. Люксембургтің Ұлы Герцогтық отбасы Кольмар-Бергтегі Берг сарайында тұрады. Депутаттар палатасына өтетін жалпыұлттық сайлауларда қала Орталық сайлау округіне кіреді.
Еуропалық институттар
Люксембург қаласы Еуропалық Одақтың бірнеше институты, агенттігі және органының орналасқан жері болып табылады, оның ішінде Еуропалық Одақтың Әділет Саты, Еуропалық Комиссия, Еуропалық Парламенттің хатшылығы, Еуропалық Есептік палатасы және Еуропалық Инвестициялық Банк кіреді. Бұл институттардың көп бөлігі қаланың солтүстік-шығысындағы Кирхберг ауданында орналасқан.
Мәдениет
Қаланың кішкентай болуына қарамастан, онда бірнеше атақты мұражайлар бар: жақында жаңартылған Ұлттық тарих және өнер мұражайы (MNHA), Люксембург қаласы тарих мұражайы, жаңа Ұлы Герцог Жан қазіргі заманғы өнер мұражайы (Mudam) және Ұлттық табиғи тарих мұражайы (NMHN). Люксембург екі рет Еуропаның мәдени астанасы атағын алған тұңғыш қала болды. Алғаш рет 1995 жылы болды. 2007 жылы Румынияның Сибиу қаласымен бірге Еуропаның мәдени астанасы Люксембург Ұлы Герцогтігі, Германияның Рейнланд-Пфальц және Саар жерлері, Бельгияның Валлония аймағы мен неміс тілді бөлігі, сондай-ақ Францияның Лотарингия аймағынан құралған трансшекаралық аймақ болуға тиіс еді. Бұл шара физикалық, психологиялық, көркемдік және эмоционалдық салалардағы шекараларды басып өтіп, мобильділікті және идеялар алмасуды ынталандыру мақсатында ұйымдастырылды. Люксембург қаласы сонымен қатар әртүрлі мейрамханалар мен тағамдарымен, оның ішінде төрт Мишлен жұлдызына ие болған мекемелермен де әйгілі.
ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұралық орны
Люксембург қаласы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне «Люксембург қаласы: ескі аудандары мен бекіністері» деген атаумен енгізілген, оның себебі – қаланың бекіністерінің тарихи маңызы. Гранд-Театр де Люксембург және Театр де Капуциннен басқа, қалада «Филармония» аталған жаңа концерт залы мен үлкен залға ие консерватория да бар. Көркемсурет галереяларының қатарында Вилла Вобан, Люксембург казиносы және «Ам Туннель» галереялары бар. Бұл орын негізінен Виль-Хауте (Уэверстад) ауданында орналасқан.
Спорт
ING Europe марафоны 2006 жылдың маусым айынан бері елордада жыл сайын өткізіліп келеді. 2014 жылы жарысқа 11 000 жүгіруші және 100 000-нан астам көрермен қатысты. Люксембург Ашық турнирі – 1991 жылдан бері елордада өткізілетін теннис турнирі. Турнир 13-21 қазан аралығында өтеді. BGL BNP Paribas, теннис әлеміндегі ең танымал демеушілердің бірі, 2014 жылға дейін турнирдің ресми демеушісі болды. Люксембург қаласының оңтүстігіндегі Гасперич ауданында орналасқан Люксембург стадионы – елдің ұлттық стадионы және елдегі ең ірі спорттық нысан. Оның футбол және регби матчтары үшін 9 386, ал концерттер үшін 15 000 көрерменге арналған сыйымдылығы бар. Елдегі ең үлкен жабық арена – d'Coque, Кирхберг, Люксембург қаласының солтүстік-шығысында орналасқан, ол 8 300 адамға арналған. Аренада баскетбол, гандбол, гимнастика және волейбол, соның ішінде 2007 жылғы әйелдер арасындағы волейболдан Еуропа чемпионатының финалы өткізіледі. D'Coque-де олимпиада стандартындағы жүзу бассейні де бар. Люксембург қаласының екі футбол клубы – Racing FC Union Luxembourg және F. C. Luxembourg City, сәйкесінше елдің жоғары лигасы BGL Лигасында және екінші дивизион, Құрмет дивизионында ойнайды. Люксембург стадионы Люксембург ұлттық футбол құрамасының ойындарын қабылдайды.
Қызықты орындар
Қызықты жерлерге Нотр-Дам соборы (готикалық қайта жаңғыру стилінде), бекіністер, Ам туннелі (жер астындағы өнер галереясы), Ұлы Герцог сарайы, Гелл Фра соғыс ескерткіші, казематтар, Нейменстер аббаттығы, Арм алаңы, Адольф көпірі және қала әкімдігі жатады. Қала RTL тобының ордасы болып табылады. Екінші дүниежүзілік соғыстың Люксембург-Америка қорымы мен мемориалы Люксембург қаласының Хамм ауданында орналасқан. Бұл қорымда 5 076 американдық әскери қызметкердің мәңгілік бейіті бар, олардың ішінде генерал Джордж С. Паттон да бар. Сондай-ақ, денелері табылмай немесе анықталмай қалған 371 американдыққа арналған ескерткіш те бар.
Қоғамдық көлік
Люксембург қаласындағы қоғамдық көлік – теміржол, автобус және трамвай 2020 жылдан бері тегін.
Темір жол
Люксембург қаласын мемлекеттік теміржол компаниясы Société Nationale des Chemins de Fer Luxembourgeois (CFL) басқаратын бес теміржол станциясы қызмет көрсетеді, оның ішінде Ұлы Герцогтіктегі барлық теміржол желілерінің басты станциясы – Люксембург станциясы. Люксембург қаласындағы станциялар CFL-дің ішкі және халықаралық теміржол қызметтерімен, сондай-ақ неміс, бельгиялық және француздық операторлардың қызметтерімен қамтамасыз етіледі. Бұған қоса, Люксембург станциясы француздық LGV Est желісімен байланысты, бұл Париж және Страсбургке жоғары жылдамдықтық қызметтерді ұсынады. Швейцарияның Базель және Цюрих қалаларына тәулігіне екі рет іске асылатын халықаралық пойыз қатынасы бар.
Автобус
Люксембург қаласында 31 автобус бағыты бар, оларды муниципалитеттік көлік органы – Autobus de la Ville de Luxembourg (AVL) басқарады, оның бір бөлігі жеке автобус компанияларына тапсырылған. Glacis пен Люксембург вокзалын байланыстыратын тегін автобус қызметі, қарттарға арналған "Жокер желісі" және "Түнгі қалалық желі" де бар. Қала бес тұрақтан тұратын "Park & Ride" жүйесін іске қосты, олар автобус желісімен байланыстырылған. AVL автобустарынан өзге, CFL және RGTR Люксембургтің өзге аймақтарына, сондай-ақ Германия мен Францияның жақын қалаларына аймақтық автобустармен қатынайды.
Трамвай
1875-1964 жылдар аралығында қала кең ауқымды трамвай желісімен жабылған. 2017 жылдың желтоқсанында трамвайлар астанаға қайта енгізілді, қазір Кирхберг пен Бонневое арасында, қала орталығы арқылы жаңа желінің кезең-кезеңмен ашылуы жүзеге асуда. Cloche d'Or бағыты 2024 жылдың ортасында, ал Люксембург әуежайына дейінгі бағыт 2025 жылдың қаңтарында ашылады. Желіні кеңейтуге бағытталған болашақ желілер қазір жоспарлануда.
Ауа
Люксембург қаласын елдегі жалғыз халықаралық әуежай қызмет көрсетеді: Люксембург әуежайы (кодтары: IATA: LUX, ICAO: ELLX). Sandweiler қауымында орналасқан әуежайға қала орталығынан қалалық автобус желісі арқылы қолжетімділік қамтамасыз етіледі, ал трамвай қатынасы 2024 жылдың басына қарай аяқталуға тиіс. Әуежай Люксембургтің ұлттық авиакомпаниясы Luxair және әлемдегі ең ірі жүк авиакомпанияларының бірі Cargolux үшін басты транзиттік пункті болып табылады.
Халықаралық қатынастар
Люксембург – Трир, Саарбрюккен және Метц қалаларымен бірге QuattroPole қалалар одағының мүшесі (іргелес елдер: Германия және Франция).