Кіріспе

1997 жылы Жацек Дукайдың романы Жаврас Визрин - поляк ғылыми-фантастикалық жазушысы Яцек Дукайдың 1997 жылы жарық көрген альтернативті тарихи романы. Польшаның ең үздік альтернативті тарихи романдарының бірі болып саналатын бұл романда Польшаның мартирологиясы талқыланады, соғыс философиялық аспектілері туралы айналасында, терроризм мен бостандық күрескерлері арасындағы жұқа сызық көрсетіледі. Бұл фильмде көптеген оқиғалар орын алады, бұл оны әскери ғылыми-фантастикалық жанрдың мүшесі етеді. Әңгімедегі айырмашылық Польша-КСРО соғысы кезінде, соғыс соғыс советтердің жеңісімен аяқталады. Шын мәнінде оқиға 1990 жылдары орын алады және ол советке қарсы поляк қарсылық күштерінің құрамында болған американдық репортер көзқарасынан баяндалады. 1996 жылы жас американдық репортер Иэн Смитті өзінің жаңалық желісі Польшаның Кеңес республикасына польшалық бостандық күрескерлерінің Кеңес өкіметіне қарсы партизандық әрекеттерін құжаттауға жібереді. Оның міндетіне Польшаның бостандық армиясының жетекшісі полковник Хаврас Визринмен сұхбат жүргізу кіреді. Смит Украина даласынан Мәскеуге ұзақ сапар шегу барысында поляк әскерлерінің қатал ардагерлерімен бірге жақсы мен жаман жақ жоқ соғыстың қорқынышын көретінін түсінбейді. Сонымен қатар, ол Польша әскерлері совет атом бомбасын ұстап алып, оны Мәскеуге әкетуге кірісетін Визриннің ең ақылсыз жорығының ортасында болады деп күтеді.

Басылымдар

Бұл әңгіменің екі басылымы болды. Ол алғаш рет 1997 жылы Xavras Wyżryn деп аталатын кітапта жарық көрді, онда тақырыптық әңгіме екіншісі "Zanim Noc" ("Түнге дейін") бар. 2004 жылы әңгіме Xavras Wyżryn i inne fikcje narodowe (Xavras Wyżryn және басқа ұлттық көркем әдебиеттер) жинағында басылып шықты және бұл жолы келесі үш әңгімемен бірге болды: "Sprawa Rudryka Z". ("Рудрик З. "), "Przyjaciel prawdy" ("Ақиқат досы") және "Gotyk" ("Гот").

Тарих

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польша өзінің бостандығын қайта қалпына келтіре алды, бірақ Польша-Совет соғысы 1920 жылы жеңілгеннен кейін ұзаққа созылмады. Польша Украина мен Балтық мемлекеттерімен бірге Кеңес республикасына айналды. Кеңес Одағында Иосиф Сталин бірінші хатшы креслосын тез иеленді, ал оның режимі 19-ғасырда Ресей империясын шайқалдырған түрдегі поляк көтерілістерінің алдын алу үшін поляк мәдениетін жоюға тырысты. Мыңдаған поляк азаматтары Сібірге айдалды. Польша тілінде сөйлеу немесе Польшаның ұлттық рәміздерін қолдану өлім жазасына кесілді. Кеңес Одағы мен Қытай Республикасының күшейген күші Ұлттар Лигасының Польшаны аннексиялауға мүмкіндік беретін кеңестермен келісімдерге қол қоюына әкелді. Сол уақытта оңтүстікте тағы бір күш пайда болды, өйткені Ислам дінінің ізбасарлары Таяу Шығыста үлкен империя құрды. АҚШ Еуропа проблемаларын елемейтін, бірақ сол әскерлерді Кеңес әскерлерімен қақтығысқа қолдаған. Бұл қақтығыстар салыстырмалы түрде аз болды және бұқаралық ақпарат құралдары оларды "шекаралық ұрыстар" деп атады. Алайда 1935 жылы "Ұлы большевиктік соғыс" кезінде Кеңес Одағы Батыс Еуропаны өз билігіне алуға тырысты. Соғыс негізінен бұрынғы Польша мен Украина аумақтарында өтті және 1944 жылға дейін созылып, одақтас күштер Кеңес әскерлерін тоқтату үшін Ленинград, Киев және Варшаваға үш атом бомбасын тастады. Жарылыстардан миллиондаған адам қаза тапты, ал тағы да көбісі радиациялық уланудан қайтыс болды. Үш бомбаланған қаланың арасындағы аймақ "Атомдық үшбұрыш" деп аталды. Сол жерде туған балалар радиациялық аурудан жас кезінде қайтыс болды, ал тірі қалғандары мутациялармен жойылды. Большевиктер соғысы Пруссия аумағында қол қойылған Берлин келісімдерімен аяқталды. Кеңес Одағы мен Ұлттар Лигасы қантөгісті тоқтатуға келісті. 1920 жылы күшпен басып алынған елдер әлі де Кеңес республикалары болып қала берді. Сталиннің 1981 жылдың соңында қайтыс болғаннан кейін Польшадағы Кеңес өкіметі сәл жеңілдеді, бірақ Кеңестер Польшаның бөлінісі кезінде Ресейдегі поляктардың көтерілістерін еске түсіргендіктен, әлі де үлкен гарнизон күшін ұстады. "Атомдық үшбұрыштың" ішінде өмір сүретін адамдар қатал, жансыз жаратылыстарға айналды, өлімнің шегінде тепе-теңдікте болды және бүкіл ұлттың үлкен азаптарынан тұншығып қалды. Сол уақытта Кеңес Одағының Қытай, Швеция және Пруссиямен шекаралық келіспеушіліктері болды. Бұл жағдай 1988 жылға дейін, яғни Ксаврас Визрин пайда болғанға дейін сақталды. Ол тез арада үлкен партизандық күштерді ұйымдастырып, өз әскерін ерекше харизмамен және ерлікпен басқарып, кеңестермен өздерінің жерінде шайқасты. Оның аңызы тез арада бүкіл әлемге тарады, ал оның жеңістері басқа халықтарды Кеңес Одағына қарсы күресуге талпындырды. Көптеген жергілікті қақтығыстар Венгрия, Балқан, Чехословакия және Украинада да кеңес оккупанттарына қарсы өздерінің төңкерістерін бастаған кезде басталды. Оңтүстік аймақта Ислам империясының күші тек Мұхаммедтің ұлы деп аталатын тұлғаның қол астында өсті. Таяу Шығыстағы соғыс басталды және Ресей империясы мен Осман империясы арасындағы ескі соғыстарды еске түсірді. Шығыс жағынан Қытай әлсіреп қалған Кеңес Одағына шабуыл жасап, тағы бір қақтығысты бастады. Бүкіл Орталық Шығыс Еуропа қазір Еуропалық соғыс аймағы (EWZ) деп аталды және оңтүстіктегі Константинопольге, солтүстіктегі Финляндияға, батыста Пруссиямен шекараға және шығыста Днепр өзеніне дейін жетті. Соғыс көбінесе радиациялық ластанған аумақтарда өтті.

Негізгі сюжет

Романның сюжеті 1996 жылы басталады. Бүкіл Еуропалық соғыс аймағы ешкімнің жері емес, ал оның кеңес бақылауы "алғашқыда ату, содан кейін сұрақ қою" стратегиясына негізделген. Бір-бірімен бейбіт емес келісімге келген әртүрлі партизандық топтар бүкіл аймаққа шашырап, кішігірім совет гарнизондарына қарсы шайқасқа түседі. Неміс әскерлері Польша шекарасынан кез-келген рейдтер жасап, совет қорғанысын сынап көреді, ал советтер осылай жауап береді. Осы уақытта Қытай әскерлері Орал тауларына қарай алға жылжиды, Мұхаммедтің ұлы Таяу Шығыста джихадқа дайындалуда. АҚШ үкіметі партизандарды жасырын қаржыландырады, ал Батыс Еуропа өз шекараларын күшейтіп, соғыс немесе Қытайдың шабуылдарынан қорғайды, соңғысы одан да қорқынышты.

Негізгі кейіпкерлер

Полковник Хаврас Визрин - AWP немесе Armia Wyzwolenia Polski (Польшаның азаттық армиясы) - Еуропа соғыс аймағында Кеңес армиясымен күресетін едәуір партизандық күштердің қолбасшысы. Оның өткені - құпия. Ол "Атомдық үшбұрышта" дүниеге келді және оның көзге көрінетін мутациясы бар. Оның қолдарының терісі қызыл, күйгендей. Қызыл Армияда кіші офицер болған, кейін AWP-ны құрып кетті. Ол - шынымен қаһарман басшы, ол өз адамдарын сенбейтін нәрселерді жасауға, тіпті "жоғары мақсат" үшін өмірлерін құрбан етуге талпындырады. Ол өз елінің азаттығы үшін өз жолына түскендердің бәрін, соның ішінде әйелдер мен балаларды, тіпті өз еркектерін де өлтіруге қабілетті, мұны "жақсы болашақ үшін құрбандық" деп атайды. Ол Кеңестер тарапынан террорист ретінде, ал Батыс тарапынан романтикалық, қайғылы кейіпкер ретінде танылады. Америка Құрама Штаттарында Metro Goldwyn Mayer кинокомпаниясы ол туралы "Қоймауға болатын" атты фильм түсірді. АҚШ-тың ірі жаңалық желісі Вайзринмен келісімшартқа қол қойып, оған эксклюзивті сұхбаттар мен майданнан түсірілген кадрлар үшін 250 миллион доллар ұсынды. Хаврас қазіргі заманғы соғыста бұқаралық ақпарат құралдары мен пропаганданың маңыздылығын түсінеді, сондықтан ол желіге жіберілмей тұрып, видеоны цензуралайды және өзін теледидар жұлдызы етеді. Иан Смит - Хаврастың іс-әрекеті туралы фильм түсіру үшін телеарна жіберген АҚШ репортері. Польшалық тегі мен тілдік қабілеті арқасында ол желідегі табиғи таңдау болып табылады, өйткені Wyżryn-ге тіркелген алдыңғы репортер іс-әрекет кезінде қаза тапты. Демократиялық елде өскен ол Хаврасқа моральдық күмәнмен қарайды және оның қатыгез әдістерін кеңестердегіден артық деп есептейді. Бұл оқиға оның көзқарасынан баяндалады. Jewriej (ағылшынша: Yevrey) Хаврастың құпия көмекшісі және кеңесшісі, оның бет-әлпеті балаклаваның артына жасырылған, себебі оның мүміндігі, мутацияның нәтижесі. Радиоактивті сәулелер оған алдын ала білу қабілетін берді де, Ксаврас оларды ресейліктердің шабуылынан қашып, өз әрекеттерін жоспарлауға пайдаланып отыр. Сиенкевичтің Үштік Үшеуі - Хаврастың сенімді серіктері, олар өз аттарын (Миха́л, Анджей және Ян) Генрик Сиенкевичтің кітаптарындағы кейіпкерлердің есімдерімен алған. Олардың миссиясы көбінесе жасырын түрде жүзеге асады және олар сөзбе-сөз жоғалып кетуі мүмкін. Смитті Ксавраның жасырындығына апарып әкелген олар. Екі жансакшылар Ксавраның күзетшілері, Иан олардың футболкаларына басылған Киелі кітап цитаталарынан кейін атаған, өйткені ол олардың нақты есімдерін білмейді және олар егіз бауырларға ұқсайды: "Бір басқа жылқы шықты, отты қызыл" (Аян 6:4) және "Теңіз өлгендерді берді" (Аян 20:13). Олардың жауынгерлік шеберліктері ерекше, олар Ксавраның ең сенімді сарбаздары.

Талдау

Автордың бір шабыт көзі - Бірінші Чечен соғысы; Хаврастың кеңес күштеріне қарсы күрескен партизандары Ресей армиясымен күрескен чечендерге ұқсайды. Роман әдебиеттегі ядролық қару мотивінің контекстіне талдау жасалды. Әдеби түсініктеме алған жұмыстың басқа да тақырыптары, басқалармен қатар, ұлттық және діни символикаға, терроризмнің моральдық мәніне және қоғамдық пікірді қалыптастырудағы БАҚ-тың рөліне қатысты. Романды сондай-ақ тарихи-философиялық деп сипаттаған, ол ұлы адам теориясымен байланысты. Романның басты кейіпкері Ксаврас Вызрин - XIX ғасырдағы поляк романтикалық ұлттық азаттық дәстүрлеріне сілтеме жасайтын кейіпкер, бірақ сонымен бірге ядролық қаруды қолданатын террорист, ол "католик джихадының аятолласы" деп сипатталады.