Кіріспе

Ежелгі майя халқының наным-сенімдері майя халқының дәстүрлі діні Гватемала, Белиз, Гондурас пен Мексиканың Табаско, Чиапас, Кинтана-Роо, Кампече және Юкатан штаттарының майя халқының дәстүрлі майя немесе майя діні мезоамерикалық діннің кең шеңберінің бір бөлігі болып табылады. Бұл мезоамерикалықтардың көптеген басқа діндеріндей, ғасырлар бойы Рим католиктерімен өзара қарым-қатынаста болғандықтан пайда болды. Алайда, испандықтарға дейінгі дәстүрлі діндер екі жарым мыңжылдықтан астам уақыт бойы белгілі бір құбылыс ретінде өмір сүріп келді. Христиан дінінің пайда болуына дейін ол көптеген жергілікті патшалықтарға тараған, олардың әрқайсысының өз жергілікті дәстүрлері болған. Бүгінде ол пан-майялық синкретизммен, пан-майялық қозғалыстың 'дәстүрді қайта ойлап табуы'мен және оның әртүрлі ағымдарындағы христиандықпен бірге өмір сүреді және өзара әрекеттеседі.

Әдет-ғұрып негіздері

Дәстүрлі майя діні, сондай-ақ сенімдер жүйесін білдірсе де, әдетте costumbre деп аталады, бұл "әдет" немесе әдеттегі діни практика, православиелік Рим-католик ритуалына қарама-қайшы. Майяның діні, шынымен де, үлкен көлемде ырым-жырымдардың кешені болып табылады; сондықтан да жергілікті Юкатек ауылының діни қызметкерін жай ғана jmen ("тәжірибеші") деп атау орынды. Майялардың салт-дәстүріне қатысты негізгі ұғымдар мыналар.

Ритуалдық топография және күнтізбелік карталау

Майя ландшафты - бұл ритуалдық топография, таулар, құдықтар және үңгірлер сияқты белгілі бір ата-бабалар мен құдайларға тағайындалған көріністер (майя үңгірлеріндегі сайттарды да қараңыз). Осылайша, Цотцильдер тұратын Зинакантан қаласын тауларда тұратын ата-бабалардың жеті "жуыну орны" қоршап тұр. Испандықтарға дейінгі дәуірдегідей, салт-дәстүрлік мінез-құлықтың маңызды бөлігі осындай көрнекі орындарда немесе олардың жанында, Юкатан қаласында карстық шұңқырлардың (ценоттар) айналасында өтеді. Ритуалды тек ғибадатханалар мен ғибадатханалардың географиялық орналасуы ғана емес, сонымен қатар ландшафтқа күнтізбелік модельдердің проекциясы да басқаратын. Қазіргі Quichean Momostenango-да, мысалы, күн атаулары мен сандарының нақты комбинациялары таудағы арнайы ғибадатханаларға жатқызылады, бұл олардың ырымдық пайдалану үшін қолайлы уақытты белгілейді. Майяның солтүстік-батыс таулы аймақтарында жыл басталатын төрт күнді төрт тау белгілейді. Ертедегі отарлаушылық Юкатанда он үш Катун кезеңдері мен олардың құдайлары "дөңгелек" ретінде қарастырылған ландшафтқа картаға түсірілді, олар белгілі бір қалаларда бірінен соң бірі "қалыптастырылды" деп айтылады.

Қажылық

Майялардың діні жергілікті қауымның шекарасынан шығып, аймақтық және алыс жерлерді байланыстыратын желілер құратын қажылық арқылы жүзеге асады. Қазіргі кезде қажылықтарға көбінесе ауылдың қасиеттілері (олардың мүсіндері арқылы бейнеленген) кіреді, сонымен қатар қашықтағы киелі орындарға бару, мысалы, Q'eqchi'дің он үш қасиетті тауға қажылықтары. 1500 жылы Чичен-Ица айналадағы барлық патшалықтардан паломшыларды өзінің үлкен cenote-ға тартатын; басқа паломшылар жергілікті ғибадатханаларға, мысалы Икс-Челге және Юкатанның шығыс жағалауындағы аралдардағы басқа құдайларға баратын. Сегіз ғасыр бұрын әртүрлі классикалық патшалықтардың ақсүйектері Надж Туних үңгірлеріне зыяратқа барып, олардың келуін ғибадатхананың қабырғаларына жазып қалдырған.

Құрбандықтар мен сый-тартулар

Ұсыныстар басқа әлеммен қарым-қатынас орнату мен жаңартуға қызмет етеді ("келісімшарттар", "келістер" немесе "келістер"), ал ұсынылған заттардың таңдауы, саны, дайындалуы және орналасуы (мысалы, арнайы жүгері нан, жүгері және какао сусындары және бал аралығы, гүлдер, хош иісті заттар, резеңке фигуралар, сондай-ақ, сигаралар) қатаң ережелерге бағынады. Сол сияқты, испандықтарға дейінгі Жаңа жыл ырымдарына қатысқандарға дәл 415 дәнді құрғатылған жүгеріден жасалған сусын ұсынылды, ал басқа бір жағдайда дәл сол 49 дәнді жүгері копалмен (тұтас хош иісті затпен) араластырылып, өртелді. Әдет-ғұрыпқа негізделген ас - "макуриз өсірушінің қасиетті мессасы" (misa milpera) - Юкатектің жаңбыр құдайларына арналған құрбандық үстелінде өткізілетін. Әсіресе Лакандтық рәсімдер олардың хош иісті зат жағу орындары арқылы бейнеленген құдайларды "азықтандыруға" толығымен бағытталған. Ежелгі майя қалаларында барлық ұсынылатын заттар (соның ішінде құрбандық құралдары) де сақталған және едендер, стелалар және құрбандық үстелдері сияқты сәулеттік ерекшеліктер астында (кеш) депозиттерге (кеш) көмілген; бұл жағдайларда ниет көбінесе құдайлық алушыға ұсынылудан гөрі белгілі бір діни мақсатқа бағышталу болуы мүмкін. Құрбандықтардың түрлері әртүрлі болуы мүмкін. Қазіргі құрбандық рәсімдерінде қанды, әсіресе күркірді бүркіп шашуға баса назар аударылады. Испандықтарға дейінгі уақытта құрбандыққа, әдетте, бұғы, ит, бақа, күріш және балық сияқты жануарлар әкелетін, бірақ ерекше жағдайларда (таққа отырғанда, билеушінің ауыр науқастанып қалғанда, патшалық жерлеу кезінде немесе құрғақшылық пен ашаршылық кезінде) адамдар, ересектер мен балалар да құрбандыққа шалынатын. Құрбандыққа шалынған бала "орынбасар" ретінде қызмет еткен болуы мүмкін, бұл емделу рәсімінен белгілі ұғым. Құрбандыққа қатысқандар көп болған, бірақ жын-перілерді жеу өте сирек болған. Ежелгі майялардың рәсімдерінің ерекшелігі (бірақ бұл тек майяларға ғана тән емес) - жоғары лауазымды адамдар мен патша отбасыларының мүшелері өткізген "қан төгу" сеанстары, оның барысында құлақтың жапырақтары, тілдері мен алқабы қырқадай өткір ұсақ пышақтармен және рая тікендерімен кесілген; қан кейіннен өртелетін қағаздың жолақтарына түсті.

Тазарту

Тазарту шаралары, мысалы ораза ұстау, жыныстық қатынастан бас тарту, шомылу және (әсіресе испандықтарға дейінгі өткенде) өкіну, әдетте, ірі салт-дәстүрлік оқиғалардан бұрын. XVI ғасырда Юкатан жерінде тазарту (жаман рухтарды қуып шығару) жиі рәсімнің бастапқы кезеңін білдірді. Қан құю рәсімдері (төменде қараңыз) тазарту қызметіне де ие болған болуы мүмкін. Жалпы, құдайлар мекендейтін жерге кірмес бұрын тазару қажет. Мысалы, қазіргі Юкатан аймағында орманға кіргенде, бірінші мүмкіндікті пайдаланып, жартастағы суды ішуге болады. Суды жерге түкіріп, адамды "қызыл" етеді, ол қасиетті орманда адамзаттың ісін еркін атқарады.

Дұға ету

Майялардың дұғалары құрбандықтар мен сый-тартулар жасаумен қатар жүреді. Бұл жиі ұзақ литаниялар түрінде жасалады, онда тұлғаланған күндердің, қасиеттілердің, періштелердің (жаңбыр мен найзағай құдайларының) есімдері, тарихи немесе мифтік оқиғалармен байланысты ландшафттың ерекшеліктері және таулар ерекше назарға алынады. Оның маңыздылығын Гватемаланың солтүстік-батыс таулы аймағындағы майя қауымдастықтарының "Дұға жасаушылар" арнайы тобының болуы көрсетеді. Дұғалар, гипноздық сканерлеуімен, көбінесе классикалық кезең мәтіндерінде танылған параллельді (диадикалық) куплеттік құрылымды көрсетеді. Еуропалық жазуда жазылған ең алғашқы дұғалар кише тілінде және Пополь Вухтың жаратылыс аңыздарына енген.

Діни қызмет

Дәстүрлі майялардың өздерінің діни қызметкерлері бар, олар көбінесе иерархиялық ұйымдастырылған және ұрпақ, жергілікті топтар немесе бүкіл қоғамдастық атынан дұға ету мен құрбандық жасау міндеттері жүктеледі. Көптеген жерлерде олар католик бауырластар (немесе 'cofradías') және азаматтық діни иерархия (немесе 'карго жүйесі') аясында жұмыс істейді, бұл ұйымдар испандыққа дейінгі діни дәстүрлерді сақтауда маңызды рөл атқарды. Мысалы, Сантьяго Атитланның Цутухиль майясының екі ең маңызды еркек құдайлары (Мартин мен Максимон) өздерінің бауырлары мен діни қызметкерлері бар. Ауыл шаруашылығы мен жаңбырға бағытталған қоғамдық рәсімді "жаңбырлы маусымның құдайлары" (padrinos del invierno) басқарады. Жеке өмірде барлық жерде дерлік "көзқарасшылар", "күн сақшылары" және "сауықтырушылар" белсенді. Көптеген жергілікті діни қызметкерлердің, әсіресе емшілердің, шаманизммен байланысты ерекшеліктері бар. Алдыңғы майя діни қызметкерлері туралы білім олардың испандық миссионерлік әріптестерінің олар туралы айтқандарына негізделген (Юкатан үшін Ланда, Гватемаланың биік жерлері үшін Лас-Касас және басқалар). Діни қызметкерлердің жоғарғы буыны білімнің, сондай-ақ тарих және санжыралық білімнің қоры болды. 1500 жылы юкатек діни қызметкерлері иерархиялық тәртіпте ұйымдастырылды, соттың бас діни қызметкерінен бастап қалалардағы діни қызметкерлерге дейін, діни кітаптар осы бағыт бойынша таратылды. Бас діни қызметкердің үлгісі, ең алдымен, жазу өнерінің алғашқы жесірі және өнертапқышы - жоғары құдай Ицмана болған. Діни қызметкерге, оның ішінде Юкатектің бас діни қызметкеріне қатысты ең жалпы сөз "ах к'ин" "календарлық діни қызметкер" болған көрінеді. Кейбір діни қызметкерлер қарапайым күрәткерлер болса, басқалары патшалық катун циклын арнайы білетін. Алайда, күнтізбелік білімнен басқа, діни қызметкерлердің өмірлік дағдарыс рәсімдерін орындаудан бастап ай сайынғы мейрам циклін басқаруға дейінгі бірнеше міндеттері болды және оракул (чилан), астролог және адам құрбандығы (наком) сияқты арнайы қызметтер атқарды. К'иче' Корольдігінің Құмаркажында ең маңызды құдайлар (Тохил, Авиликс, Якавиц және Гукуматц) өздерінің бас діни қызметкерлері болды. Барлық деңгейде, соңғы постклассикалық діни қызметкерлерге қол жеткізу ақсүйектерге ғана шектелген сияқты. Классикалық майя діни қызметкерлері туралы нақты мәлімет аз. Иконографиялық тұрғыдан алғанда, кітаптар жазып, оқып, абыройы мен патшаларын асқазанға шайып, тағайындап, адам құрбандығын қадағалаумен бейнеленген қарт, аскет тұлғалардың кәсіби діни қызметкерлер мен соттағы бас діни қызметкерлерді бейнелейтініне күмән жоқ. Асылдардың кейбір иероглифтік атаулары діни атаулар ретінде түсіндірілді (мысалы, аджк'ухуун, мүмкін "құдайға табынушы", яжау к'ахк "оттың иесі"). Патша (к'ухул ажау немесе ' қасиетті ие'), сондай-ақ, діни қызметкер ретінде өз міндетін атқарды.

Драмалық орындау және кейіп таныту

Тойларға драмалық қойылымдар мен құдайлардың кейіпкерлері, әсіресе патшаның кейіпкерлері кіретін.

Той-томалақ және драмалық қойылым

Соңғы уақытта мейрамдарды, әдетте, діни бауырластар ұйымдастырады, ең үлкен шығындар жоғары ақылар үшін. Сол сияқты, испандықтарға дейінгі Мани патшалығында кейбір діни мейрамдарды бай және беделді адамдар демеушілік еткен көрінеді, бұл, мүмкін, классикалық кезеңнен кейінгі және бұрынғы патшалықтардың жалпы тәжірибесін көрсетеді. Той-томалақ арқылы капитал тамақ пен сусындарға қайта бөлінуі мүмкін. Алғашқы және қазіргі заманғы аутсайдектер теріс пікірде болған үздіксіз және міндетті ішу, адам қатысушылары арасында ғана емес, сонымен қатар олар мен құдайлар арасында да қауымдастық орнатады. Соңғы уақытта да, классикалық кезеңде де күрделі ырымдарға музыка мен би, шерулер мен театрлық ойын кіреді. Қазіргі уақытта маңызды билер мен билік драмалары (әдетте діни емес) көбінесе ауылдың қамқоршысы қасиетті мейрамда және католик күнтізбесімен белгіленген белгілі бір жағдайларда (мысалы, Корпус Кристи және "Маялық крест") өткізіледі. Кейінгі постклассикалық кезең үшін Ланда Жаңа жылдық рәсімдер кезінде (мысалы, Ксибалба окот 'Ксибалба биі') немесе ай сайынғы мейрамдарда (мысалы, Холкан окот 'соғыс басшыларының биі') орындалатын белгілі билерді атайды. Классикалық кезеңдегі билеуші құдай - бұл той-томалақтың қамқоршысы - Тондалған жүгері құдайы.

Өзін көрсету

Жалпы мезоамерикалық практика - құдайлар мен жануарларды театралды түрде бейнелеу, сонымен қатар испандық майялардың спектакльдерін сипаттайды және wayob (жануарлар) кіреді. Бұл оқиғалардың бір бөлігі ритуалдық әзіл (әлеуметтік сынның құралы) болуы мүмкін, опоссумдар, жәндік маймылдар және қарт бакабтар сияқты актерлер қатысады, кейде әйелдер эротикалық рөлдерде ойнайды. Көбінесе, кейіпке келтіру мемлекеттік деңгейдегі рәсімді білдіреді, әсіресе стелаларда және доппен ойналатын ойындарда бейнеленгендей. Патшалық стелаларда, яғни бес тун немесе катун мерекелерінде, патша маңызды құдайлардың және табиғат күштерінің басын бас киім немесе маска ретінде киеді, ал найзағай құдайдың түріндегі таққаны ұстайды. Басы көбінесе жаңбыр құдайының (Хаак) және су жыланының. Ал билік басындағы патшайым немесе патшайым әдетте жүгері құдайының, яғни жүгері құдайының, бейнесі болып табылады. Жас жігіттер, мүмкін, княздер, жерді көтеріп жүретін төрт құдайдың кейіпкері бола алады (Бакабтар) төрт байланысты Жыл Жүгіруші күндерін қолдарында ұстап немесе тақты көтеріп жүргенде; олар сонымен қатар негізгі жаңбыр құдайдың (Хаак) орнын баса алады. Адам кейпіне айналу деген түсініктің иероглифтік көріністерінде көптеген басқа құдайлар да бар. Кейбір жағдайларда, кейіпке ену адамның табиғат құбылысына сәйкестігімен немесе айналуымен байланысты болуы мүмкін.

Салт-дәстүрлер

Майяның салт-дәстүрін қазіргі замандағы бір ғана кеңінен зерттеу Юкатанға, әсіресе Мани патшалығына қатысты және оны Диего де Ланда (шамамен б.з.б. 1566) деген. Алайда, егіншілік пен патшалық сияқты негізгі рәсімдер Ландамен мүлдем байланысты емес.

Күнтізбе

Майя күнтізбесі құрбандықтар шалатын жерлердің желісімен байланысты, бұл ритуалдық өмір үшін маңызды. 260 күндік циклдің ырымдары төменде қарастырылады ("Тағдыр ғылымдары"). Таулық Майялар арасында жалпы қоғамдастықтың күнтізбесіндегі ырымдар 365 күндік жылдардың біріне бірі жалғасуына, әсіресе "Жылдықтар" деп аталатын, яғни жаңа жыл күндері ретінде қызмет ететін төрт атаулы күнге қатысты. Құдай иелері ретінде саналған бұл Жыл Алушылар өздерінің билік ордасы болатын тауға (төртінің бірі) қарсы алынды және жыл бойы олардың күнінің әр қайталануында табына бастады. Күнтізбелік рәсімдерге жылдың соңында бес күндік шекті кезең кіреді. XVI ғасырда Юкатанда "әже" (мама) деп аталатын сабан қуыршақ орнатылды және құрметтелді, тек маргиналды кезеңнің соңында немесе Уайб (Коголлудо) тасталды. Осы уақыт аралығында жаңадан келген құдайлар орнығады, ал бұрынғы құдайлар орнынан шығарылады. Жыл сайын өзгеріп отыратын шежіре жолдары арқылы төрт "Жыл жеткізушілердің" (Жаңа жыл күндері) күнтізбесі қаланың төрт бұрышына жобаланды. Ланданың Жаңа жылдық ырымдарды егжей-тегжейлі қарауы - біздің заманымызға жеткен испандыққа дейінгі майя ритуалдық кешенінің ең маңызды сипаттамасы - бұл рәсімдердің схемалық бейнелеуіне өте маңызды нүктелерде сәйкес келеді. Жыл иелері сияқты, қысқа санақтың он үш жиырма жылдық кезеңдері (катуны) өздерінің құдайлары ретінде қарастырылды және соған сәйкес ғибадат етілді. Катундардың белгілі бір құдайлық қамқоршылары (Чилам-Балам кітаптарында айтылғандай) және өз діни қызметкерлері болды.

Кәсіптік топтар

18 айда белгілі бір құдайларға арналған мерекелер болды, оларды көбінесе кәсіптік топтар (әсіресе аңшылар мен балықшылар, ара қожалары, какао плантаторлары, емшілер және жауынгерлер) атап өтті. Мани патшалығының бұл фестивальдік циклін басқа Юкатек патшалықтарымен бөліскен-бөлмегені және оның Юкатан мен басқа жерлердегі бұрынғы Майя патшалықтары үшін де жарамды болғаны белгісіз.

Өмірлік цикл

Өмір циклының ырымдары (немесе өту рәсімі) өмірдің әртүрлі кезеңдерін белгілейді. Ланда жас ұлдар мен қыздарды некеге тұру үшін арналған осы рәсімдердің бірін (caput sihil 'екінші туу') егжей-тегжейлі түсіндіреді. Юкатек майялары баланың биязынан анасының жамбасына дейін қозғалуын белгілейтін ырым-жырымды (Хетц мек) жалғастырады. Бұл рәсім үш айлық болған кезде жасалады. Балаға жынысына сәйкес құрал-саймандар, ұлдарға керек-жарақтар, қыздарға мата немесе жіп беріледі. Егер балалар оларды ұға алса, бұл алдын ала айтылған деп саналады. Барлық балаларға қарындаш пен қағаз беріледі.

Денсаулық

Қазіргі уақыттағы емдік рәсімдер жоғалған жандарды немесе белгілі бір құдайлар немесе ата-бабалар тұтқындаған жан бөлшектерін қайтарып алуға және қайтадан кіріктіруге бағытталған. Бұл процедураларға пациенттің "орынбасасы" ретінде емделетін құсты (Tzotzil k'exolil helolil) құрбан ету жатады. Ежелгі Юкатек емдеу рәсімдерінің негізгі жинағы - Бакабтардың рәсімдері деп аталады. Бұл мәтіндерде төрт ағаш және төрт жер мен көктің тасымалдаушысы (Бакабтар) орналасқан әлем - шамандық емдеу сеанстарының театры, оның барысында "төрт Бакаб" жиі емделушіге ауру туғызатын агенттермен күресте көмектесу үшін жүгінеді. "Бакабтардың ырым-жырымдары" деп аталатын шамандық емделудің көптеген ерекшеліктері әлі күнге дейін қазіргі емделу рәсімдерін сипаттайды. Бұл ертедегі ритуалдық мәтіндерде қара сиқыршылық жоқ.

Ауа райы мен ауыл шаруашылығы

Ауа райына әсер ету - бұл жаңбырды жасау рәсімдерінің негізгі мақсаты, кейде құпия сипаты бар, олар бүкіл Майя аймағында кездеседі, сондай-ақ 'Желдерді тұтқындау' және 'Қарғауды бекіту' секілді рәсімдер. Жаңбырды жаудыру рәсімдерін жүргізетін діни қызметкерлер кейде бұлттарға көтеріліп, онда жаңбыр құдайлары сияқты әрекет етеді деп сенуде. Ауа райына әсер ету жаңбырлы бұлттарды көршілес аймақтардан бұрып әкетуді білдіреді, сондықтан қара сиқырды білдіреді. Ауыл шаруашылығының негізгі ырымдары жүгері егу мен оны жинау болып табылады. Әсіресе, Юкатек және Чорти майяларының рәсімдері өте егжей-тегжейлі сипатталған. Шығыс Юкатан үшін рәсімдер тізбегінің бүкіл таксономиясы құрылды, оның ішінде аймақты зұлым әсерлерден (ло) қорғау үшін өзгермелі рәсімдер, алғыс айту (уханликол 'көріш егістігінің кешкі ас асханасы') және жаңбыр құдайларына жалбарыну (ч'а чаак). Терминал классикалық жаңбыр мен жүгері рәсімдерінің маңызды баспанасы Чичен-Ица маңындағы Балаканче үлкен үңгірі болды, онда көптеген Тлалок түтету орындары мен шағын метаттар болды.

Аң аулау

XVI ғасырдағы юкатектердің бір мейрамында аңшылар көк түске боялған жебелер мен бұғы бас сүйектерімен би биледі. Жануарлардың бас сүйектеріне назар аудару маңызды, өйткені тіпті бүгінгі күні дәстүрлі Майя аңшылары өздерінің олжасының бас сүйектері мен сүйектерін сақтау, оларды мерзімді түрде аңшылық ғибадатханаларға салу және оларды қайта жаңғырту үшін табиғаттан тыс иелеріне қайтару міндеті бар. Олар сондай-ақ кейбір аңшылық табуларды құрметтеуі керек, мысалы неке адалдығын бұзу және табиғаттан тыс санкция бойынша жазалау үшін аңды қажетсіз жарақаттау; осы себеппен, 16-ғасырдағы Юкатек мейрам циклінің басқа айында аңшылар өкініш рәсімін өткізді.

Аумағы

Әр түрлі өлшемді әлеуметтік топтардың аумаққа деген талаптары су бұрғылары, ата-бабалар жерлері және бүкіл қоғамдастық шекаралары сияқты рәсімдер арқылы білдірілді. Бұл рәсімдердің басты мақсаты - айқышқа шегелену, яғни "ағашпен шегелену" болды. Бұрынғы кезеңдерде мұндай айқыштарды және киелі орындарды орталық "айқышқа" немесе орталықтың әлем ағашына байланысты деп ойлауға болады, бұл туралы Паленкедегі Крест тобының ғибадатханалық киелі орындарындағы ағаштан жасалған айқыштарды жақсы көрсетеді. Патша орталық крест немесе әлем ағашының басты бейнесі болды.

Соғыс жүргізу

Майяның аңызында соғыс жүргізу ер адамдардың жануарларға айналуы (вайоб) және сиқыршылардың қара сиқырды қолдануын қамтиды. Испандықтарға дейінгі кезеңде соғыс рәсімдері соғыс басшылары мен қару-жараққа бағытталған. Ягуарды көрген Соғыс Түйегі Хабланке Альта-Верапаста соғыс құдайы ретінде саналды; жорықтан бұрын ол қару-жараққа өз күшін дарыту үшін отыз күн бойы оған арналған рәсімдер өткізілді. Юкатектердің соғыс басшысына арналған ырым-жырымы (наком) пума соғыс құдайына табынумен байланысты болды және соғыс басшысының ғибадатханада бес күн тұруын қамтыды, "ол жерде олар оған құдайға ұқсап хош иісті зат түтетеді". Классикалық соғыс рәсімдерінде майя ягуар құдайлары, әсіресе отпен байланысты ягуар құдай (және Жеті санының қамқоршысы), оның беті патшаның соғыс қалқанын әшекейлейді. Соғысқа арналған Паленке Күн ғибадатханасы өзінің киелі үйінде екі қиылысқан найзамен ұсталған осындай қалқанның эмблемасын көрсетеді.

Патшалық

Алғашқы испан жазушылары патшаның (немесе, мүмкін, патшайымның) діни міндеттері туралы аз айтады. Дегенмен, адам юкатек патшасын (халах уинк) "епископ" деп атайды, сондықтан оның қызметіне байланысты патша үлкен қоғамдық рәсімдерде жетекші рөл атқарған көрінеді. Классикалық кезеңде патшалық рәсімдері майялар сарайының ең маңызды рәсімдері болды. Балидегі индуистік патшалықтарға арналған "театр мемлекеті" (Geertz) термині классикалық майя патшалықтарын сипаттау үшін де қолданылуы мүмкін; бұл мемлекеттің біріктірілуі аристократиялық отбасылар арасындағы мәртебе айырмашылығын білдіретін күрделі патшалық рәсімдерге байланысты екенін көрсетеді. Ескерткіштерде патша кейде би билеп, патшалық стелалар тұрған үлкен алаңдарда ұйымдастырылған рәсімдерге қатысатынын көрсетеді. Маңызды жағдайларда патшалық имитатор үлкен паланкинге (Тикалдың IV ғибадатханасындағы ағаш пердедеге) орнатылған ғибадатханада болғанда көпшілікке көрсетіледі. Патшаның қандай рәсімдер жасағаны туралы біраз мәлімет бар. Постклассикалық Киче патшасы өзінің ардагерлерімен бірге ғибадатханаларға барып, құрбандық шалып, өз халқының өркендеуі үшін дұға ететін, ораза ұстайтын және жыныстық қатынастан аулақ тұратын. Классикалық кезеңнің патшасына келетін болсақ, ол кейде (көбінесе кезеңнің аяқталу күндері) қанды, хош иісті заттарды немесе, мүмкін, жүгері шашып жатқан сияқты. Басқа уақытта хан, оның кейіпкері Хунаху, өзінің қанын бағытты ағаштардың алдында құрбан етеді (Сан-Бартолоның қабырғалары) немесе осындай ағаштың алдында рәсім жасайды (Паленкедегі крест ғибадатханасы). Патша рәсімде жетекші рөлді ғана емес, сонымен қатар рәсім оның қызметіне де назар аударған. Патшаны бейнелейтін стелаларды орнату және бес 360 күндік жыл аралығын аяқтаған "Патша" (Ахв) күніне арналған стелалар өзінен-өзі патшалық рәсім болды. Бұл сөз патшаны өз заманының құдайлық иесі ретінде көрсетеді. Керісінше, Сан-Бартолода күннің құдайлық батыры "Патша", Хунаху, нақты патшаның орнын алады. Стеланы орнату кезінде патшаның қорғанышшы "өмір ағашы" деген түсінік болған болуы мүмкін. Сонымен қатар, классикалық кезеңде патшаның жауырынан құдайлар (көбінесе жаңбыр, найзағай және от) шығатын ғаламдық жыланды ұстап тұрғаны суреттеледі; патшаның осы жыланды көтеріп, теңгеріп, пайда болатын құдайларды "жалған шақыруы"мен бірге, ырыммен білдірілген және қолдау тапқан болуы мүмкін.

Ата-бабаларға табыну

Классикалық кезең кезінде Тикалдағы Солтүстік Акрополь ядролық патшалық жерлеу ғибадатханаларынан тұратын және тіпті "некрополь" деп аталады. Классикалық дәуірдегі патшалық соттарда қабірлер, әдетте, дворяндардың резиденцияларына біріктірілген. Ата-бабалардың сүйектерімен қатар, ата-бабалар қалдырған қасиетті бумалар да құрметтің нысанасы болды. Классикалық кезеңдегі Яхчилан патшалығынан алынған рельефтер кейде патша ата-бабаларына қан құю рәсімдері кезінде жақындап, содан кейін олардың ұрпақтарына жер бетіндегі жыланның аузынан шыға келіп, пайда болғанын көрсетеді. Мани патшалығының постклассикалық кезеңіндегі ай сайынғы мейрам циклына Юкатек патшалығының негізін қалаушы деп саналатын ата-бабаларының батыры Кукульканның (кихеялық Гукуматц пен ацтектік Кетцалькоатльға сәйкес келетін атау) мерейтойлық фестивалі кірді. 1500 жылы елеулі Юкатек отбасыларының (еркек) мүшелерінің күйдірілген сүйектері ағаш мүсіндерге жабылып, олар "боттармен" бірге үйдің құрбандық үстеліне қойылды және барлық мерекелік жағдайларда рәсімдік түрде тамақтандырылды; басқаша айтқанда, олар урнаға қойылды және оның үстінде ғибадатхана салынды (Ланда). Верапаста өлген патшаның мүсіні оның қабірінде орналастырылды, содан кейін ол ғибадат орны болды.

Нумерология және күнтізбе

Жазудан басқа діни қызметкерлердің негізгі ғылымдары арифметика мен күнтізбе болды. Соттағы діни қызметкерлердің әлеуметтік тобында классикалық дәуірде күндік негізгі бірлікпен қатар сандарды құдайландыру әдетіне айналды, ал, әсіресе, Копан мен Квиригуаның оңтүстік-шығыс патшалықтарында уақыт механизмін уақыт бірліктерінің "ауырымы" бір құдайлық сандық "тасымалдаушыдан" келесіге берілетін реле немесе эстафета ретінде қабылдауға. Сандар ерекше сандық құдайлармен емес, кейбір негізгі жалпы құдайлармен тұлғаланды, сондықтан олар "уақыт маршы" үшін жауапты деп саналды. Күндік бірліктер (к'ин) жиі діни қызметкерлердің қамқоршылары ретінде суреттелген. Постклассикалық кезеңде катунның уақыт бірлігі құдайлық патша ретінде елестетілді, өйткені 20 атаулы күн әлі күнге дейін Гватемала таулы аймақтарының дәстүрлі "күн сақшылары" қатарында. Абстрактілірек деңгейде әлемді белгілі бір негізгі сандар басқарады деп болжалды, ең алдымен 13 және 20 сандары, олар көбейтіліп, мантикалық күнді және үлкен масштабта ұзақ санақтың бірінші күніне (5 Imix 9 Kumk'u) дейін өткен уақытты анықтайды.

Адалдық

Мезоамериканың барлық басқа мәдениеттері сияқты, майялар 260 күндік күнтізбеді қолданған, оны әдетте тзолкин деп атаған. Бұл күнтізбе адамның жүктілік кезеңінің орташа ұзақтығына сәйкес келеді. Оның негізгі мақсаты - 20 атаулы күн мен 13 санның біріктірілген аспектілерін қарастыру арқылы өмірде басшылық беру және белгілі бір "сан ғибадатханаларында" (классикалық дәуірдегі сан құдайларын еске түсіріп) құрбандық шалудың қажетті нәтижелерге әкелуі мүмкін күндерді көрсету. Бұл күндер әдетте құдайға айналдырылып, "Лордшипс" деп аталды. Пайғамбарлық етудің маңыздылығын жалпы юкатек тіліндегі "халық" (ах к'ин) сөзі күндерді санауға қатысты екенін көрсетеді. Кичелер күндердің мағынасын есте сақтау үшін ойын-сауық сөздерін қолданады. Адалдық техникасына тұқымдарды, кристаллдарды және бұршақтарды лақтыру және санау кіреді, ал бұрын сондай-ақ санаудан басқа сиқырлы айнаға қарап (адалдық) және құстар берген белгілерді (адалдық) оқу; Ежелгі классикалық кезеңде мұндай құстардың суреттері үлкен уақыт кезеңдері үшін логограмма ретінде пайдаланылды. Мантикалық күнтізбе уақыт шабуылдарына төзімді екені дәлелденді. Қазіргі кезде күндіз күзетуші немесе жұлдызды жұлдызды жұлдыздар оттың алдында тұрса, 260 күн, негізгі бағыттар, осы жердегілердің ата-бабалары, маңызды майя қалалары мен археологиялық орындары, көлдер, үңгірлер немесе жанартаулар және Попол Вухтың жарияланған басылымдарынан алынған құдайлар сияқты майя тілінде дұға етуі мүмкін. Сондай-ақ, адамдар осы күндізгі қызметшілерден сәбилердің есімдері, некелер мен басқа да ерекше оқиғалар туралы білуге келеді. Испандықтарға дейінгі дәуірде бүкіл патшалықтың болашағына байланысты маңызды күрәбалық даталарға кейде мифологиялық тұқым қуалау берілді. Мысалы, Паленкеде 9 Ик' күні патшалардың біреуінің таққа отырғызуы үшін таңдалған, бұл да алыс, мифтік өткенде патшалықтың кейбір қамқоршы құдайларының таққа отырғызуына куә болды.

Астрология

Майялардың 'астрономиясы' деп аталатын бұл ғылым шын мәнінде астрология, яғни жер бетіндегі оқиғаларға аспан денелері мен шоқжұлдыздарының қозғалысы әсер етеді деген болжамға негізделген діни ғылым. Қазіргі Майялардың аспан мен көкжиекті бақылауы негізінен ауыл шаруашылығына қатысты маусымдық өзгерістердің аспан белгілеріне; аң аулаумен және белгілі бір аң аулау жануарларымен байланысты жұлдыздарға; және белгілі бір ауруларды жіберген жұлдыздарға қатысты. Бірнеше ерекше жағдайларды қоспағанда, жұлдыздар мен шоқжұлдыздардың есімдері сақталған, ал жұлдыздар туралы білімнің ауыл шаруашылығынан тыс әлеуметтік және кәсіби қызметке және жеке тағдырға әсерін енді іздеуге болмайды. Бұл жағынан басқа мезоамерикалық топтар (мысалы, тотонактар мен оахакалық хонталдар) жақсырақ. Мая астрологиясының испандықтарға дейінгі дәуірінде көбірек дамыған түрі, негізінен, ерте постклассикалық Дрезден кодексі, ай мен күн тұтылулары және оның циклдері барысында Венераның әртүрлі аспектілері туралы; жануарлар мен құдайлар оның таңғы жұлдыз ретінде гелиактік көтерілуі кезінде Венераның теріс әсер еткен әлеуметтік топтарды бейнелейді. Париж кодексі кейбір адамдар зодиак деп санайтын нәрсені қамтиды. Классикалық кезеңде белгілі бір жұлдыздарға сілтеме жасау сирек кездеспейді; династиялық мәтіндерде жаңбыр белгілері бар жұлдыз глифы шешуші соғысты ("жұлдыз соғысы") белгілейтін сияқты. Чилам-Балам кітаптарының кейбіреулері колониялық майялардың өздерінің жаулап алушыларының астрологиясына үлкен қызығушылық танытқанын дәлелдейді.

Жер, аспан, жер асты

Жердің көлденең орналасуы әртүрлі түрде: төрт бағытты немесе күнбағыс нүктелерін қамтитын төртбұрышты немесе осындай тұрақты нүктелері жоқ шеңбер ретінде қарастырылады. Кейде төрт бұрышты жерді жүгері өсірілген жер, ал дөңгелекті жерді су бетінде жүзіп жүрген тасбақа деп елестетеді. Әр бағыттың өз ағашы, құсы, құдай, түсі, көрінісі, биік жерлерде өз тауы бар. Аспан 13 қабатқа бөлінеді, ал классикалық дәуір құдайлары кейде 13 аспанның бірімен байланыстырылады. Хилам-Балам кітабындағы "Он үш құдай" мен бірге аталған "Тоғыз құдай" сияқты, жер асты әлемінің тоғыз қабаттан тұратындығы жиі болжанады. Алайда, Пополь Вух мұндай тоғыз еселенген бөліністі білмейді, ал Классикалық кезеңдегі жер асты әлемінің қабаттарына сілтеме жасалмаған. Әлемнің ортасында әр түрлі сфералар арасындағы байланыс құралы ретінде қызмет ететін өмір ағашы (яксче 'сейба') орналасқан. Паленкеде өмір ағашы - жүгері ағашы, дәл Борджия кодексіндағы орталық әлем ағашы сияқты; оның айналасында екі баслы бүктелген жылан тұрады, бұл кейбір адамдар эклиптиканы бейнелейді деп санайды. Патша, бәлкім, орталықтағы ағашпен сәйкестендірілді және әдетте екі баслы жыланды салтанатты бау ретінде алып жүретінін көрсетеді. Патша жүгері ағашына табынудан басқа, жүгері өсірілетін тауда отырады немесе тұрады. Классикалық кезеңде жер мен аспан көлденеңнен созылған жыландар мен айдаһарлар (көбінесе екі бас, сирек қанатты) ретінде бейнеленеді, олар құдайлар мен ата-бабалар үшін көлік құралы ретінде қызмет етеді және оларды өздерінің мауларынан пайда етеді. Ал басқа жыландар тік көтеріліп, жер астынан немесе жер бетінен аспанға суды тасып әкелу үшін әртүрлі сфераларды біріктіріп тұрғандай көрінеді. Аждаһалар жылан, крокодил және бұғы қасиеттерін біріктіреді және "жұлдыз" белгілерін көрсете алады; оларды түнгі аспан және сүт жолы ретінде әртүрлі түрде анықтады.

Әлемнің аяқталуы мен басталуы

Он үш катуннан тұратын классикалық кезеңнен кейінгі кезеңнің аясында (сондай-ақ "Қысқа есеп") Чилам Баламның кейбір юкатек кітаптарында аспанның құлдырауы, кейінгі топан су және циклдің аяқталуы мен қайта басталуынан кейін әлем мен оның бес әлем ағашының қалпына келуі туралы су тасқыны туралы аңыз баяндалады. Бұл ғаламдық драмада найзағай құдайы (Болон Дзакаб), аспан мен жерді құдайлық тасымалдаушылар (Бакабтар) және жер крокодилі (Ицзам Каб Айн) барлық рөл атқарады, оған Паленке ХІХ ғибадатханасының ертеректегі иероглифтік мәтіні сілтеме жасаған сияқты. Кихеандық Попол Вух аспанның құлдырауы мен бес ағаштың құрылуын атамайды, бірақ оның орнына алдыңғы адамзаттардың біріне біріне, соңғысы су тасқынынан жойылғанға назар аударады. Классикалық майялар үшін, он үш алдыңғы бактун дәуірінің аяқталуына байланысты, Ұзақ санаудың негізгі күні (4 Ахау 8 Камку) белгілі бір жарату актілерінің орталығы болған деп есептеледі. Екі "Кемешік құдай" бейнелері арқылы майяның жүгері құдайының мифологиясы қатысқан көрінеді. 4 Ахау 8 Кумку оқиғаларына сілтемелер аз (квиригуа стеласы C-де орын алған ең маңыздысы), көрінісімен тұтастығы жоқ және түсіндіру қиын. Олардың ішінде жер асты әлеміндегі жеті құдайдың (олардың ішінде Болонойокте құдай) және әдетте ғаламдық ошақты білдіретін "үш тас" түсінігі бар.

Жан мен "қоса мән"

Дәстүрлі майялар әр адамның ішінде әртүрлі жандардың бар екеніне сенуде, олар әдетте жартылай материалдық терминдерде сипатталады ("көлеңке", "тіл", "қан" және "сүйек"). Бір немесе бірнеше жанның жоғалуы белгілі бір ауруларға әкеледі (жалпы алғанда "жанның жоғалуы", "қалтырауы" немесе "сусто"). Классикалық майя мәтіндерінде кейбір глифтер жанға сілтеме ретінде оқылады. "Коэсенциялар" деп аталатын, яғни жануарлар немесе басқа да табиғи құбылыстар (кометалар, найзағайлар) жеке тұлғамен (әдетте еркек) байланысты және оны қорғайтын заттар туралы көбірек белгілі. Кейбір жағдайларда (көбінесе қара сиқыршылықпен байланысты) адам "құрт" секілді әрекет ететін коэсенцияларға айналуы мүмкін (нагвальды да қараңыз). Классикалық майяның ұлы адамдары осындай жан серіктерінің барлығын иеленді, олар wayob деп аталды және ерекше иероглифтік атауларды алды. Олардың арасында жұлдыздар сияқты жұлдыздар да болды.

Өлімнен кейінгі өмір: жер асты, жұмақ және теңіз

Испандықтар өмірден кейінгі өмір туралы бірыңғай түсінік болмаған. Верапаздың Покоман майясы арасында Ксбаланке өлген патшаны ертіп жүретін, бұл Попол Вух Твин мифінде сипатталғандай, жер асты әлеміне (шибальба деп аталатын "орман") түсуді білдіреді. Юкатек маясының өлімнен кейінгі өмір туралы екі түрлі түсінігі болды: Зұлымдар жер асты әлеміне (метнал) түсіп, сонда азап шегіп (бұл көзқарас әлі де ХХ ғасырдағы лакандтарда), ал басқалары, мысалы, Икштаб құдайының басшылығымен, жұмаққа барады. Майя патшаларының ата-бабалары (Пакальдың Паленке қабірі, Берлин құмырасы) жеміс ағаштары сияқты жерден шыққанын көрсетеді, олар бірге бақытты бақ құрайды. "Гүл тауы" деп аталатын жер су мен күн райы деп түсіндірілді. Классикалық қабірлерде табылған теңіз фаунасының қалдықтары мен су суреттері бойынша бұл теңіз жұмағы Орталық Мексикадағы діндегі жаңбыр құдайының жұмағының (Тлалокан) Майя нұсқасы болуы мүмкін.

Ата-бабалары

Дәстүрлі майялар "әжелер мен әжелердің" үнемі қатысуымен өмір сүреді, олар әдетте анонимді, екі жақты ата-бабалар, олар биік жерлерде көбінесе белгілі бір тауларды мекендейді деп саналады, онда олар өз ұрпақтарының құрбандықтарын күтеді. Бұрын ата-бабалардың да маңызды рөлі болған, бірақ ақсүйектер арасында ата-бабалар туралы есте сақтау мен атадан туысқандық есімдерге көбірек көңіл бөлінген. Сонымен, Пополь Вухта үш ата-баба мен олардың әйелдерінің ұрпақтарынан шыққан үш жоғарғы иелердің шежірелері келтірілген. Бұл алғашқы еркек ата-бабалар ырым-жырым бойынша "қандас және құрбандық" деп аталады өздерінің жеке құдайларын "Жеті үңгір мен жеті каньон" (Науа Чикомозток) деп аталатын аңыз жерінде қабылдады және жоғалып кеткен кезде қасиетті буып қалдырды. Классикалық дәуірде ата-бабалар құдайлары (Паленкедегі үш "қорғаншы құдайлар") және ата-бабалар бундельдері (Якшилан) бар. Чиапас жерінде испандықтар басып алған кезде, ата-бабалар тегі цеиба ағашының тамырларынан пайда болды деп саналған; ұқсас нанымдар әлі күнге дейін тзутуджильдер арасында бар.

Батырлар

Ата-бабалар тобында ерекше санатты батырлар құрайды, олар Хунхпу мен Ксбаланке деген майя ертегілері туралы он алтыншы ғасырдағы кихе эпосы арқылы танымал. Классикалық кезеңде бұл екі батырдың оқиғалары - Popol Vuh оқиғаларымен тек ішінара сәйкес келетін - бүкіл Майя аймағында белгілі болды. Ата-бабаларының белгілі бір батырлары әр түрлі дәстүрлі майя топтарында кездеседі, мысалы, Юкатек майяларының арасында кәріз Ez; Солтүстік-батыс таулы аймақтарындағы Джакальтектердің арасында Хуан К'анил; Чиапастың Цотзильдер арасында Охорокстотил, ягуар өлтіруші; және Чорти' майяларының арасында Кумикс. Батырлардың іс-әрекеті салыстырмалы түрде жақын өткенге жататын және жартылай тарихи болуы мүмкін, немесе терең өткенде болған және алғашқы болуы мүмкін; бірақ, қағидаты бойынша, батырларға дұғада жүгінуге болады және қандай да бір ғибадат түрін алуға болады. Кейде олар белгілі бір әскери қасиеттілермен біріктіріледі.

Жануарлар

Жануарлар (әдетте сүтқоректілер мен құстар, бірақ жәндіктерді қоса алғанда) салыстырмалы дербестікке ие, бұл жануарлар "қоластығы" жағдайында жоқ. Олар, бәлкім, бұрынғы жаратылыстың өзгерген адамдарының бейнесі болар, олар әр түрлі әлеуметтік рөлдерді ойнай отырып, адам қоғамын бейнелейді. Мысалы, Пополь Вухта "Ұлы ақ пекари" ата-бабасы мен "Ұлы ақ коати" әжесі емші ретінде әрекет етеді, ал жер асты әлемінің иелерінің бүркіт хабаршылары әскери атақтар киеді. "Керамикалық кодекске" жүгінсек, жануарлар адамдар жиі сарайдағы адамдар сияқты киінеді және әрекет етеді. Мысалы, айқайлаушы маймыл әдетте жазушы мен мүсіншінің әлеуметтік рөлінде суреттеледі және осы өнердің құдайлық қамқоршысы ретінде қызмет етеді, ал басқа сүтқоректілер музыканттар ретінде әрекет етеді. Жануарлар да маңызды діни рәсімдерді орындайды. Мысалы, Дрезден кодексі бойынша жаңа жылдық рәсімдерде, сәл жол жүретін опоссум жаңа жылдың қамқоршысын таныстырады. Париж кодексі бойынша, жаңа патшаға найзағай құдайының (Қ құдайының) басын ұсынуда, құдайлармен алмасып, күркірек адам қолданылады. Дрезден кодексі әр түрлі жануарларды, олардың көпшілігі адам кейпіне киінген, құдайлар арасында отырған, бұл үлгі кейбір классикалық цилиндрлі вазаларда тақтың алдында отырған құдайлар мен жануарлардың қатарында қайталанады. Олардың әлеуметтік және діни рөлдеріне қоса, жануарлар да ұрпақ есімдерін білдіреді деп айтылған.

Жүректер, жын-перілер және бұталық рухтар

Тәңірдің күші заңды, және бұл заңдылық құрбандықтар мен құрбандықтарды ақтайды. Ауру мен өлім құдайларынан айырмашылығы, жын-перілер мен жын-перілердің мұндай заңдылығы жоқ. Өлгендердің арбақтары сияқты жындылар тек қорқытады (және осылайша ауру туғыза алады), ал жындар жейді; іс жүзінде шекарасы жұқа болуы мүмкін. Ең танымал жұлдыздардың бірі - өзінің азғыруларына бой алдырған ерлерді (юкатек тілінде xtabay 'Әйел тұзақшы' деп аталады) ашуландыратын тартымды әйел. Тцотзильдердің жұлдыздарына "көмір сығушы", "өз денесін түсіретін адам" және "ақ түйір" сияқты фигуралар жатады. Мұндай жұлдыздар мен классикалық дәуірдегі вайобтар арасындағы шекара әрқашан да анық емес. Цотциль аймағының басты жындысы - "қара адам" (хэк'ал), ол адам ұрлап, зорлаушы. Ежелгі мезоамерикалық құс жынды, оны Попол Вух Вукуб Каквикс деп атайды, ол құрбандарының аяқтарын кесіп тастады және ол классикалық Изапада белгілі болды. Патшалар жауларын үрейлендіру үшін кейде жын-перілер немесе жын-перілер кейпіне енетін. Буш рухтары (мысалы, 'Жабайы адам' немесе Сальваже) адам тұрмайтын аймақтардың қорқынышты тұрғындарына жатады, бірақ олар аян емес.

Гоблиндер мен карликтер

Юкатектердің пікірінше, жергілікті діни қызметкерлер жындыларды (алуксоб) жасай алады. Егер оларды дұрыс ұстаса, олар егіншіге егіндікті қорғап, оны жаңбыр құдайлары келіп, жүгері өсіруіне көмектеседі. Сол аймақта, жұлдыздар, сондай-ақ, бүкпек, су тасқынынан бұрын кездеседі; олар тасқын кезінде тасқында қаза тапты, өйткені олардың тас қайықтары суға батты. Классикалық иконографиядағы бала тәрізді жәндіктер мен дөңестілер патша мен Тондалған жүгері құдайымен бірге жүреді. Олар судағы ерекшеліктерді қайта-қайта көрсетеді және мұндай жағдайларда жаңбыр, найзағай және күн күркірі құдайларының азтек дереккөздерінде (Тлалоке) аталған кәріз көмекшілерімен бірдей болуы мүмкін.

Мифология

Соңғы діни аңыздарда едәуір әртүрлілік бар, олар тау рухтары мен табиғаттан тыс "иеушілермен" кездесу туралы стереотиптік, моральдық әңгімелер, сондай-ақ батырлар мен құдайлар туралы аңыздарды қамтиды. Әсіресе жердің жаратылуы мен пайдалы өсімдіктердің пайда болуы туралы аңыздарда католик бейнелерінің қайта өңделуі жиі байқалады. Ең танымал аңыздар арасында - Майс тауының найзағай құдайлары арқылы ашылуы, Күн мен оның аға ағаларының күресі және Күн мен Айдың некелері туралы аңыздар бар. Пополь Вухта баяндалған ертедегі колониялық Кихеялық Твин мифы берілмеген, бірақ оның үзінділері соңғы баяндамада танымал; оның бір батыры Ксбаланктың есімі 20-шы ғасырдың басында Алта-Верапаста әлі де белгілі болды. Ертедегі жаратылыс мифологиясы Пополь Вух және Чилам Баламның кейбір кітаптарында кездеседі. Иероглифтерді түсіндірудегі жетістіктерге қарамастан, классикалық мифологияның ең маңызды көздері әлі де құмыраға суреттелген көріністер ("керамикалық кодекс") және монументалды иконография болып табылады. Осы уақытқа дейін танылған екі негізгі әңгіме адамзаттың жарым құдайлары (Батыр егіздер және негізгі майя жүгері құдайы) туралы және оларды көбінесе повесть пен рәсімдер өзара байланысты көріністерден қайта құруға тура келеді.

Діни жұмылдыру

Басқа мезоамерикалық халықтар сияқты, испандықтар жаулап алғаннан бері майя қоғамдары бірқатар діни "қайта жаңғырту" қозғалыстарын білген, олар аздап не көптеп зорлық-зомбылық сипатына ие болды және төзімсіз қанаушылыққа жауап берді. Бұл қозғалыстар әдетте табиғаттан тыс жаратылыстардың пайда болуына байланысты болатын. Чиапаста (XVIII ғасырдың басында және XIX ғасырдың аяғында) келесі культтер 1712 жылғы Целтал көтерілісі мен Лиманың қасиетті Розасы сияқты әйел қасиеттілерге назар аударды, ал XIX ғасырдың аяғында шығыс Юкатандағы "Касталық соғыс" кезінде әйелдер сияқты киінген айқышқа, әсіресе "Сөйлеуші айқышқа" басты рөлдер берілді. Алта-Верапас аймағында қаһвә плантацияларын жоюды және ежелгі дәстүрге қайта оралуды талап ететін еркек тау құдайлары қасиеттілер мен айқыштарды қабылдады. Әрқайсысында кейбір адамдар табиғаттан тыс күштердің өкілдері ретінде танылды.

Этика

Этикалық жүйе ретінде, политеистік діндер сияқты майяларды монотеистік әлемдік діндермен салыстыру қиын. Алайда, құдайлар мен адамдар арасындағы "келісімдер" идеясы екеуіне де ортақ. "Келісімдердің" ритуалдық талаптарын орындау, идеалда, үйлесімділікке әкелуі керек. Адамды құрбандыққа шалудың ежелгі дәстүрін осы тұрғыдан қарастыру керек.