Кіріспе

Португал тілі XII ғасырда құжат пен поэзияда жиі қолданыла бастады. Жазбалардың орфографиясы 18 ғасырда қалыптасқан көршілес роман тілдерінен айырмашылығы - португал тілінде 20 ғасырға дейін орфографиялық стандарттар біркелкі болған жоқ. 1911 жылы Португалия Республикасының құрылуы Португалияда және оның теңізден тыс аумақтары мен колонияларында орфографиялық реформаны орнатуға себеп болды. Бразилия бірнеше онжылдықтан кейін португал стандартына негізделген, бірақ бірдей емес орфографиялық стандартты қабылдайды. 20-ғасырдың қалған бөлігінде лусофонды елдерде қосымша кішігірім орфографиялық реформалар бекітілді. 1990 жылы әртүрлі елдер арасында тағы бір келісімге қол жеткізілді, Португалия, Бразилия және Кабо-Верде жаңа стандартты 2016 жылдың басына дейін біртіндеп қабылдады.

Қазіргі заманға дейінгі португал орфографиясы

Португал тілі XII ғасырда құжат пен поэзияда жиі қолданыла бастады. 1290 жылы король Динис Лиссабонда (кейін Коимбраға көшірілді) алғашқы португал университетін құрды және португал тілі, содан кейін "жалпы тіл" деп аталатын, одан әрі латын тілі орнына қолданылатынын және "португал тілі" деп аталатын жарлық шығарды. 1296 жылы патшалық канцелярия оны қабылдап, заңдарды жазуда және нотариустарда қолданыла бастады. Португал тілінің ортағасырлық орфографиясы бірыңғай емес еді, өйткені оның ресми стандарты жоқ еді, бірақ көптеген авторлар негізінен фонемиялық орфографияны қолданды, басқа роман тілдерінде кездесетін этимологияға кішігірім жеңілдіктер жасады, мысалы, е немесе i алдында c қолдану, бірақ ç басқаша, немесе дауыстылар арасында ss қолдану, бірақ s басқаша. Трубадурлардың поэзиясын құрметтеген және өзі де ақын болған король Диниз, окситан тіліндегі нх және лх диграфтарын кеңінен танымал етті. Көшіп-қону кезеңіндегі ескі португал тілінің осы ертедегі орфографиялық формалары латын-португал немесе латын романсы деп аталады. Қайта өрлеу дәуірінде классикалық мәдениетті бағалау көптеген авторларды латын және (романдық) ежелгі грек тілдерін еліктеуге итермеледі, сөздерді үнсіз әріптер мен басқа да этимологиялық графемалармен толтырады, мысалы ch (c / qu деп айтылады), ph (f деп айтылады), rh, th, y (i деп айтылады), cc, pp, tt, mn (n деп айтылады), sce, sci (ce, ci деп айтылады), bt, pt, mpt (t деп айтылады) және т.б. Көршілес тілдерінен айырмашылығы испан немесе француз тілдері, олардың орфографиясы тіл академияларымен 17-ші ғасырда (француз) және 18-ші ғасырда (испан) орнатылған, португал тілінде 20-шы ғасырдың басына дейін ресми орфографиясы болмаған; авторлар орфография немесе басқа элементтерде елеулі айырмашылықпен жазған.

Орфографиялық стандарттау

1911 жылы жаңа құрылған Португалия Республикасы өз азаматтарының сауаттылығын арттыруды көздеді, сондықтан ол филологтар комиссиясына португал тілінің стандартты орфографиясын анықтауды тапсырды. Нәтижесінде Португалияда Гонсалвес Виананың орфографиялық реформасы деп аталады. Жаңа стандарт Португалияда және оның сол кездегі теңізден тыс аумақтарында ресми болды, олар бүгінде Ангола, Кабо-Верде, Гвинея-Бисау, Мозамбик, Сан-Томе және Принсипи және Шығыс Тимордың тәуелсіз елдері, сондай-ақ Макаоның Қытай ААӘ және Үндістанның Гоа штаты және Даман мен Диу, Дадра және Нагар-Хавели аумақтары. 1938 жылы Бразилия өз орфографиясын құрды, оның жалпы қағидалары португал орфографиясымен бірдей, бірақ оған мүлдем ұқсамайды.

Негізгі қағидалар

Португал тілінің алғашқы орфографиялық реформасының авторлары, фонологияның заманауи идеяларына ие болды, олар испан және итальян тілдеріндегідей фонетикалық орфографияны артық көріп, алдыңғы ғасырларда қолданылған этимологиялық орфографияны қабылдамады. Екінші жағынан, галисиа португал траубадор поэзиясының кезеңін португал әдебиетінің алтын дәуірі деп қарастырғандықтан, олар тілдің кейбір фонетикалық өзгерістеріне қарамастан, жаңа орфографияны ортағасырлық орфографияға мүмкіндігінше жақын ұстауға тырысты. Нәтижесінде орфографиялық стандарт бір жағынан осы ниеттер мен екінші жағынан жалпы дәстүрлер арасындағы келісім болды: кейбір жағдайларда этимологияға қарсы келетін, бірақ көптен бері әдетке айналған орфографиялық конвенциялар ресмилендірілді. Осылайша, реформа фонологиялық белгілер үшін кейбір графемикалық айырмашылықтарды сақтады, олар әр диалектте жоқ, бірақ кем дегенде кейбір аймақтарда әлі де бар: z және интервокальдық s арасында (және ортағасырлық португал тілінде, бірақ қазір көпшілігі диалекттерде), c / ç және s (және ортағасырлық португал тілінде, бірақ қазір көпшілігі диалекттерде), және ch және x арасында (алғашқыда және , қазір көпшілігі диалекттерде, бірақ кейбір диалекттерде айырмашылық әлі де сақталған). Е және о дыбыстары сөз туысының біртектілігі мен этимологиясы үшін сақталды, олар тиісінше i немесе u деп айтылған кезде, ал диграф ou о-дан ерекшеленді, тіпті көптеген тілшілер қазір екеуін де сол сияқты айтылса да. Бұл айырмашылықтар басқа Батыс Еуропа тілдерінің орфографиясында жақын параллельдер бар. Португал тілінде сөздің баса айтылуы ерекше болуы мүмкін болғандықтан, испан және каталан тілдерінің орфографиясында сияқты, үзілді-кесілді дауысты әдеттегі күйде болмаған кезде белгілеу үшін өткір дыбыс қолданылды. Мысалы, "критика" етістігінде "сұғады" деген сөздің акцент белгісі жоқ, өйткені ол соңғысының алдындағы сөз тіркесінде басымдылық беріледі, бірақ "критика" есімдікінде акцент белгісі қажет, өйткені ол пропарокситон. А, е және о дауыстыларының биіктігі де ерекшеленетіндіктен, жоғары дауыссыз дауыстылар цирмфлекс акцентімен белгіленді, â, ê, ô, төмен дауыссыз дауыстылардан айырмашылығын көрсету үшін, á, é, ó деп жазылды. Ағылшын тілінде төмен дауыстылар үшін үзікті және жоғары дауыстылар үшін айналмалыны таңдау француз немесе итальян сияқты басқа роман тілдерінің конвенцияларына қайшы келді, бірақ ол 20-ғасырдан бұрын португал тілінде кең таралған болатын. (Көптеген сөздерде португал тіліндегі ê және ô латын тіліндегі ұзын дауыстылар ē, ō-ға сәйкес келеді.) Мұрындық дауыстылар мен мұрындық дифтонгтар әдетте орфографиялық мұрындық ырғақтардан бұрын пайда болады. n, m, бұл жағдайда оларды диакритикамен сәйкестендірудің қажеті жоқ, бірақ тильда басқа әріптен бұрын немесе сөздің соңында пайда болған кезде мұрындық а және мұрындық о-ға орналастырылды. U дауыстысы басқа дауыстылар алдында да мұрындық бола алады, бірақ бұл өте аз сөздерде (муи, muito, muita, muitos, muitas) болады, сондықтан оның мұрындықты белгілеу қажет деп саналмайды. Жедел дыбыс сондай-ақ екінші дауысты дыбысты белгілеу үшін де қолданылды. Бұл дыбыс дифтонгты күтуге болады, мысалы, "concluí" "he concludes" "concluí" "I concluded", " saia" "that he leave" "he used to leave", немесе "fluido" "fluid" "fluído" "flowed". Бастапқыда, Бразилия мен Португалияда орфографиялық жүйе диакритиканы екі сөз гомографиялық, бірақ гомофоно емес, мысалы, "келісімі" деген сөзді "ояндым" деген сөзден ажыратып, диакритиканы қолдануды анықтады. Бұл принцип 1945 жылы Португалияда және 1973 жылы Бразилияда оннан астам жағдайдан басқа барлық жағдайларда тасталды. (Көп жағдайда гомографтар сөйлеудің әртүрлі бөліктері болды, яғни оларды ажырату үшін контекст жеткілікті болды.) 1911 жылғы реформада белгіленген орфография негізінен Атлантиканың екі жағында да әлі күнге дейін қолданылып келеді, тек дауыстылар, ырғақтар мен диграфтарға кішігірім түзетулер енгізілді. Содан бері екі стандарттың арасындағы маңызды айырмашылықтар және 1990 жылғы орфографиялық реформада қарастырылған маңызды өзгерістер диакритика мен үнсіз ырғақтарды қолдануда болды.

Бразилия орфографиясы мен португал орфографиясы

Бразилия 1911 жылғы орфографиялық реформа туралы ешқашан кеңес алған жоқ, сондықтан оны қабылдамады. Одан кейінгі онжылдықтарда Бразилия мен Португалия өкілдері арасында португал тілінің бірыңғай орфографиясы туралы келісу мақсатында келіссөздер жүргізілді, бірақ алға жылжу баяу болды. 1931 жылы Португалия мен Бразилия орфографиялық келісімге қол қойды, оның негізінде Бразилия 1943 жылы өзінің ресми орфографиясын құрды. Алайда көп ұзамай екі елде қолданылып жүрген орфографиялық айырмашылықтардың бар екені анық болды. Екі тіл де бірдей жалпы принциптерге негізделгенімен, еуропалық португал тілі мен бразилиялық португал тілі арасында фонетикалық айырмашылықтар кейбір жағдайларда әртүрлі жазуға әкелді. ХХ ғасырдың қалған бөлігінде екі орфографияны бір-біріне жақындату үшін әртүрлі әрекеттер жасалды, кейде кішігірім табысқа ие болды, басқа уақытта табысқа жетпеді. Бүгінгі күнге дейін олардың толық сәйкес келмеуі мүмкін.

Түпнұсқа орфографиялық қателер

Этимологияның іздеріне қарамастан, 1911 жылғы орфография сөздің жазылуын ескере отырып, оның айтылуы туралы түсініксіздік болмас деген мағынада фонетикаға бағытталған. Осы себепті оның кейінірек Еуропа мен Бразилия орфографиясы арасында сәйкессіздіктер туғызған кейбір ерекшеліктері болды. Бастысы, үтірсіз сөз тіркестерінде хиатустар дифтонгтардан тремамен ерекшеленетін. Мысалы, саудаде, трайдор, конституиао дегенді саудаде, трайдор, конституиао деп жазу. Бірақ бұл сөздердің айтылуы біркелкі емес. Көптеген адамдар, әсіресе жылдам сөйлеу кезінде, саудаде және трайдор деп айтады. Сонымен қатар, үтірсіз сөз тіркестерінде үзілісті төмен түсетін дифтонгтан ажырататын минималды жұптар жоқ. Осы себепті, баса назар аудармаған гиатустарды белгілеу қажетсіз болып көрінді және бұл тремалар ақырында жойылды. Трем сондай-ақ, әдеттегідей үндемейтін, бірақ ерекше жағдайда, gue, gui, que, qui диграфтарында айтылатын сөздерде де қолданылған; мысалы, agüentar, sagüim, freqüente, eqüidade. Алайда, аймақтық айырмашылықтар бар, мысалы, u бірнеше бразилиялық португалдық акценттерде айтылады, бірақ Еуропалық португал тілінде емес. Мұндай әртүрлі айтылатын сөздер аз болса да, олар тілдің орфографиялық бірігуіне кедергі ретінде қарастырылды. Бастысы, басымсыз дауыстылар жоғары, бірақ ерекшеліктер бар, оның ішінде еуропалық португал тіліндегі бірнеше гомографтар жұбы бар, олар тек қана төменгі немесе жоғары дауыстыны басымсыз етістіктегі дауыстыда ерекшеленеді. Бұларды ажырату үшін, ауыр дыбыс бастапқыда баса айтылмаған төменгі дауыстыларға қойылды: қараңыз. pregar "қамғаз", мұнда е еуропалық португал тілінде айтылады, prègar "насихаттау", мұнда è айтылады, немесе molhada "сырға" mòlhada "құрам". Бірақ Бразилия португал тілінде әр мысалдағы екі сөз бірдей айтылады, сондықтан ауыр дыбыс қолданылмайды: pregar "қалыптау / уағыздау", molhada "сырға / түйір"; мағынасы мән-жайды ескере отырып анықталады. Кейіннен, бірнеше ырғақтан басқа, ауыр дыбыс ауысуы тоқтатылды. Басқа жағдайларда, басымсыз төменгі дауысты c немесе p дауыстыларының c, ç, t алдындағы елеуі нәтижесінде пайда болған жағдайда, дауысты алдыңғы дауыстының сапасын көрсету үшін жазылуда сақталған. Мысалы, intercepção сөзінде, оның соңғы ырғағында баса айтылған, p әрпі айтылмайды, бірақ екінші e айтылатынын көрсетеді, intercessão екінші e-ден айырмашылығы, ол айтылады. Алдыңғы дауыстыны төмендету үшін үнсіз ырғақ қалдырылған сөздердің басқа мысалдары objecção және фактор. Бразилия португал тілінде бұл дауыстылар басқа да баса айтылмаған дауыстылар сияқты айтылады, ал фонетикалық екіжақтылықты жоймағандықтан, сөздер жай ғана objeção, fator және т.б. деп жазылады. Орфографияда екпінді эи мен екпінді эи арасында айырмашылық бар. Бразилия португал тілінде бұл дифтонгтар шын мәнінде әртүрлі, бірақ еуропалық португал тілінің көптеген диалектілерінде екеуі де бірдей айтылады, ал éi кейбір окситондық көпшілік есімдер мен қосымшаларда тек шарт бойынша пайда болады. Бұл idéia (Бразилия) және ideia (Португалия) сияқты әртүрлі жазуларға әкелді. Бразилиялық жазуда әр түрлі айтылудың салдарынан Еуропалық орфографияда á, é немесе ó бар бірнеше сөзде a, ê немесе ô бар. Мысалы, қараңыз. pensamos, género, tónico (Бразилия) with pensamos, género, tónico (Португалия) Бұл дауыстылар мұрындық тартыншалар m немесе n алдында, содан кейін басқа дауыстымен баса айтылған кезде болады, бұл жағдайда дауыстылардың екі түрі де Еуропа португал тілінде кездеседі, бірақ Бразилия португал тілінде тек жоғары дауыстылар болады.

Емле реформаларының уақыт реті

1911: Португалиядағы алғашқы орфографиялық реформа. 1931: Португалия мен Бразилия арасында орфографиялық келісім. Келісім күшіне енген жоқ, бірақ оның кейбір ұсыныстары (мысалы, sciência, scena, scéptico және т.б. сияқты сөздерден үнсіз s-ті жою және dir se há және amar te hei-ден dir se á және amar te ei-ге ауыстыру) кейінгі реформалар арқылы қабылданды. 1937 ж.: Бразилияда орфографиялық реформаның алғашқы ұсынысы Конституцияда айтылған, бірақ орындалмаған. 1943 ж.: Бразилияның алғашқы орфографиялық реформасы Бразилия әдебиеттер академиясы (Academia Brasileira de Letras) жасаған Португал тілінің орфографиялық сөздігіне енген. 1945: Португалиядағы орфографиялық реформада трема және акценттердің айырмашылығын жою. 1945 жылғы орфографиялық ережелер Португалия мен Бразилия арасындағы орфографиялық келісім ретінде жазылды, бірақ Бразилия оларды қабылдамады. 1946 ж. Бразилия Конституциясы 1943 жылғы орфографиялық реформаны ресми етеді және елде басылып шыққан барлық кітаптардың ресми орфографияны қолдануын талап етеді. 1971: Бразилияда өркениетті орфографиялық реформа үзілістердегі треманы, дифференциалдық цирмфлекстердің көпшілігін және құрамаларда екінші реттік басатын ырғақтар бар дауыстылардың акцент белгілерін жояды, мысалы, тез, соңғы, cortêsmente, cafèzinho және т.б. Бұл реформаны "Ремингтон реформасы" деп атады, өйткені ол акцентпен жазылған сөздердің санын күрт қысқартты (реформа жазуды жеңілдеткендіктен немесе көп сандаған диакритиканы "атқарғандықтан" Ремингтон Рэндке сілтеме жасалды, ол Бразилияда жазу машиналары мен мылтықтарды да өндірді). 1973 жылы Португалия Бразилияға ілесіп, екінші реттік тіркесімді үтір белгілерін алып тастады. 1986: Бразилия қалған алты португал тілді елді - Ангола, Кабо-Верде, Гвинея-Бисау, Мозамбик, Португалия және Сан-Томе және Принсипиді Рио-де-Жанейродағы кездесуге шақырады. Бразилия мен Португалияның БАҚ-тары мен жұртшылықтың жағымсыз реакциясынан кейін, оқшау дыбыс пен айналмалы дыбыс акценттерін барлық сөздерден (окситоннан басқа) алып тастайтын түбегейлі реформа ұсынылды. 1990: Бразилия, Португалия және португал тілінде сөйлейтін басқа елдер арасында жаңа орфографиялық келісімге қол жеткізілді. 1986 жылғы әрекеттегідей радикалды емес, ол екі орфографиялық жүйе арасындағы компромисті ұсынады. 2009: Бразилияда, Португалияда және Кабо-Вердеде 1990 жылғы жаңа орфографиялық реформа күшіне енеді, бұл капиталдандыру және үтірлі таңбаларды қолдану ережелерін өзгертеді, тілден треманы (шетелдік сөздерден басқа) толығымен жояды, "éi" және "ói" дифтонгтарын "ei" және "oi" деп өзгертеді. 2015-2016 жж: Португалия, Кабо-Верде және Бразилияда екі орфографияның бірге қолданылған кезеңінің аяқталуы. Тек жаңа орфография ғана 2015 жылдың мамыр айынан бастап (Португалия), 2015 жылдың қазанынан бастап (Кабо-Верде) және 2016 жылдың қаңтарынан бастап (Бразилия) ресми болып табылады.

1990 жылғы орфографиялық келісім

1990 жылы португал тілінде сөйлейтін елдер арасында португал тілі үшін бірыңғай орфографиялық келісімге қол жеткізілді. Бұл реформа Бразилияда 2009 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енді. Португалияда реформаға президент 2008 жылдың 21 шілдесінде қол қойды, бұл алты жылдық бейімделу кезеңіне мүмкіндік берді, оның ішінде екі орфография да бірге болды. Бұл шешімнің заңдылығы күмән тудырады, өйткені жаңа орфографиялық реформаны қолдануды реттейтін халықаралық шарттың негізгі негіздері әлі белгіленбеген, әсіресе барлық қатысушы елдердің ортақ сөздік қоры әлі де жоқ. Сонымен қатар, Вена конвенциясына сәйкес халықаралық шарттардың қолданылуы, келісімнің мәтінін өзгертуге болмайды деп айтады, ал бұл кем дегенде екі рет қайта қаралды.