Кіріспе

Сөздерді құрайтын буындарды немесе мораларды көрсететін жазу белгілерінің жиынтығы. Жазба тілдерін зерттеудегі буын жазуы – сөздерді құрайтын буындарды немесе (көбінесе) мораларды көрсететін жазу белгілерінің жиынтығы. Буын жазуындағы символ, сылбырграмма деп аталады, әдетте (қосымша) дауыссыз дыбысты (басталу) және одан кейін дауысты дыбысты (ядро) – яғни CV немесе V буынын – көрсетеді, бірақ буын жазуларында CVC, CV тоны және C (әдетте буын соңындағы мұрындық дауыстар) сияқты басқа да дыбыстамалық сәйкестіктер де кездеседі.

Түрлері

Сылбырлы жазу жүйесі, егер ол сөйлеу тіліндегі барлық сылбырларды қамтитын болса және күрделі орфографиялық / графемикалық ережелерді – жасырын кодификацияны (⇒ /C1VC2/), үнсіз дауыстыларды (⇒ /C1V1C2/) немесе қайталама дауыстыларды (⇒ /C1V1C2/) қажет етпесе, толық деп есептеледі. Бұл, әліпбилік жазу жүйесіндегі қарапайым орфографияға ұқсас. Нағыз сылбырлар – бұл сылбырдың барлық бөліктерін, яғни бастапқы дыбыстық тіркесімді, ортаңғы ядронды және соңғы кодификационды қамтиды. Бірақ дыбыстық тіркесім мен кодификация кем дегенде кейбір тілдерде міндетті емес болғандықтан, орта (ядро), бастау (ядроның бастауы), аяқтау (ядро кодификациясы) және толық (ядроның бастауы кодификациясы) сияқты нағыз сылбырлар болады. Көптеген сылбырлы жазу жүйелері тек бір немесе екі түрлі сылбырды қамтиды және басқа сылбырларды графемикалық ережелер арқылы құрайды. Сылбырлар, демек сылбырлы жазу жүйелері, егер олардың графикалық ұқсастықтары фонетикалық ұқсастықтарға сәйкес келмесе, таза, талдамалық немесе кездейсоқ болып саналады, мысалы, "ka" символы "ki" символына немесе "a" символына ешқандай болжамды тәсілмен ұқсамайды. Әйтпесе, олар бастауы, рифмасы, ядросы немесе кодификациясы бойынша өзгешеліктерге ие болса синтетикалық, ал олардың барлығы бойынша өзгешеліктерге ие болса жүйелі болып табылады. Кейбір ғалымдар, мысалы, Дэниелс, жалпы терминді талдамалық сылбырлар үшін сақтап, қажет болған жағдайда басқа терминдерді (абугида, абджад) қолданады. Кейбір жүйелер катакана тілін түрлендіру мүмкіндігін ұсынады.

Сылтамалық сөздерді қолданатын тілдер

Силлабикалық жазуды қолданатын тілдерге жапон, чероки, ваи, Шығыс Азияның и тілдері, ағылшын тіліне негізделген креол тілі Ндюка, Сяннан Тухуа және ежелгі микен грек тілі (Сызықты В) жатады. Сонымен қатар, шешілмеген Криттік сызықтық А-ның да кейбіреулер силлабикалық жазу екенін санайды, бірақ бұл дәлелденбеген. Қытай таңбалары, шумер, аккад және басқа тілдерде қолданылатын клинопись жазуы, бұрынғы майя жазуы негізінен сылбырлы болып табылады, бірақ логограммаларға негізделген. Сондықтан оларды кейде логосиллабикалық деп атайды. Қазіргі жапон тілінде екі сөз тіркесі қолданылады, олар кана деп аталады (силлабикалық емес жүйелерге қоса, кандзи және ромаджи), атап айтқанда хирагана мен катакана, олар шамамен 700 жылы пайда болды. Жапон тілінде негізінен CV (дауыссыз + дауысты) сөз тіркестері қолданылатындықтан, тілді жазу үшін сөз тіркестері өте қолайлы. Көптеген сөз тізбектеріндегідей, дауыстылар тізбегі мен соңғы дауыссыздар бөлек глифтермен жазылады, сондықтан "атта" және "каита" екеуі де үш канамен жазылады: あった (а т т а) және かいた (ка и т а). Сондықтан оны кейде морайлық жазу жүйесі деп атайды. Бүгінде сөз тізбектерін қолданатын тілдерде әдетте қарапайым фонотактика және мономоралық (CV) сөз тіркестерінің басымдығы болады. Мысалы, қазіргі заманғы и жазуы дифтонгтар немесе кодировка жоқ тілдерді жазу үшін қолданылады; силлабарийлер арасындағы ерекшелік ретінде, тілдегі әрбір дауыссыз-дауысты-тонация комбинациясы (CVT) үшін жеке глиф бар (бір тонация диактритикалық белгімен көрсетіледі). Мономоралық емес сөз тіркестеріне ие силлабарийлердің саны аз, ал бұрын болғандары уақыт өте келе осы күрделілікті жою үшін оңайлатылған. Мысалы, ваи силлабарийі бастапқыда кодировкасы (doŋ), ұзақ дауыстысы (soo) немесе дифтонгы (bai) бар сөз тіркестері үшін бөлек глифтерге ие болды, бірақ барлық CV комбинацияларын ажырату үшін жеткілікті глифтер болмады (кейбір айырмашылықтар ескерілмеді). Қазіргі заманғы жазу барлық морайларды қамту үшін кеңейтілді, бірақ сонымен бірге барлық басқа сөз тіркестерін алып тастау үшін қысқартылды. Биморалық сөз тіркестері қазір жапон тіліндегідей екі әріппен жазылады: дифтонгтар V немесе hV глифтерінің көмегімен жазылады, ал мұрындық кодировкалар ŋ глифімен жазылады, ол ваи тілінде өздігінен сөз тіркесін құрай алады. Микен грек тілінде қолданылған Linear B жазуында күрделі сөз тіркестері бар тілде күрделі дауыссыз бастамалар екі глифпен жазылды немесе біреуге оңайлатылды, ал кодировкалар көбінесе ескерілмеді, мысалы, Κνωσός Кносос үшін ко но со, σπέρμα Сперма үшін пе ма. Чероки силлабарийі көбінесе кодировкалық дауыссыздар үшін жалған дауыстыларды қолданады, сонымен қатар /s/ үшін сегменттік графема бар, оны кодировка ретінде де, бастапқы /sC/ дауыссыз кластерінде де қолдануға болады.

Абугидадан айырмашылығы

Үндістан және Оңтүстік-Шығыс Азия тілдері, сондай-ақ эфиопиялық семит тілдері абугида немесе алфасиллабария деп аталатын әліпби түрін қолданады. Бұл жазу жүйелерінде, таза буын жазулардан айырмашылығы, бір дауыссыздан басталатын буындар көбінесе ортақ графикалық элементтерге негізделген графималар арқылы беріледі. Әдетте, әр буынды білдіретін әрбір таңба сол буынның жеке дыбыстарын көрсететін бірнеше элементтен тұрады. 19-шы ғасырда бұл жүйелерді силлабика деп атаған, және бұл термин Канаданың аборигендерінің буын жазуында (ол да абугида) сақталған. Нағыз буын жазуда ортақ дауыссыз немесе дауысты дыбысы бар таңбалар арасында графикалық ұқсастық болуы мүмкін, бірақ ол жүйелі немесе тұрақты болмайды. Мысалы, жапон хираганасындағы ka ke ko таңбалары – か け こ – олардың ортақ /k/ дыбысын көрсету үшін ешқандай ұқсастыққа ие емес. Бұл деванагаримен, абугидамен салыстырыңыз, онда ka ke ko таңбалары сәйкесінше क के को болып жазылады.

Әліпбимен салыстыру

Ағылшын тілі, неміс және орыс тілдері сияқты көптеген үнді-еуропа тілдерімен бірге, күрделі буын құрылымын қабылдайды, бұл ағылшын сөздерін буын жазуымен жазуды қиындатады. "Таза" ағылшын буын жазуында әр мүмкін буын үшін 10 000-нан астам жеке глифтер қажет болар еді (мысалы, "bag", "beg", "big", "bog", "bug", "bad", "bed", "bid", "bod", "bud", "bead", "bide", "bode" сияқты әрқайсысы үшін жеке глифтер). Дегенмен, мұндай таза жүйелер сирек кездеседі. Осы мәселені шешудің бір жолы, әлемдегі бірнеше буын жазуларында (жапон тіліндегі ағылшын сөздері де осыған жатады) қолданылатыны – буын соңын екінші буын сияқты қарастырып, парагогикалық қосымша дауысты әрпін қосу: мысалы, "bag" үшін "ба гу" және т.б.