Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Моңғол тілі үшін жасалған жазу жүйелері
Моңғол жазу жүйелері
Writing systems devised for the Mongolian language
Mongolian writing systems
Ғасырлар бойы моңғол тілі үшін әртүрлі жазу жүйелері жасалған, олар да түрлі жазуларға негізделген. Ең көне және туған жазу, қарапайым моңғол жазуы деп аталады, моңғол тарихының көп бөлігінде басым жазу болып келді және бүгінде Қытайдың Ішкі Моңғолия аймағында қолданыста, ал Моңғолстанда де-факто қолданылады. Ол өз кезегінде бірнеше әліпбиді тудырды, олардың мақсаты оның кемшіліктерін жою немесе қытай, санскрит және тибет сияқты басқа тілдерді жазуға мүмкіндік беру болды. 20-шы ғасырда Моңғолия қысқа мерзімге латын әліпбине көшті, бірақ Моңғолия Халық Республикасының кезінде Кеңес Одағымен үйлесімділік үшін, оның серік мемлекеті болғандықтан, оны дерлік бірден кириллицамен алмастырды. Дегенмен, Ішкі Моңғолияда және Қытайдың басқа аймақтарында тұратын моңғолдар дәстүрлі моңғол жазуына негізделген әліпбилерді пайдалануды жалғастырды. 2020 жылдың наурызында Моңғолия үкіметі 2025 жылға қарай ресми құжаттарда (мысалы, жеке куәліктер, академиялық сертификаттар, туу туралы куәліктер, неке куәліктері және т.б.) және Мемлекеттік Ұлы Хуралда кириллицамен қатар дәстүрлі моңғол жазуын қолдану жоспарларын жариялады, алайда, кем маңызды жазуларда кириллица ғана қолданылуы мүмкін.
Various Mongolian writing systems have been devised for the Mongolian language over the centuries, and from a variety of scripts. The oldest and native script, called simply the Mongolian script, has been the predominant script during most of Mongolian history, and is still in active use today in the Inner Mongolia region of China and has de facto use in Mongolia. It has in turn spawned several alphabets, either as attempts to fix its perceived shortcomings, or to allow the notation of other languages, such as Chinese, Sanskrit and Tibetan. In the 20th century, Mongolia briefly switched to the Latin script, but then almost immediately replaced it with the Cyrillic script under the Mongolian People's Republic's for compatibility with the Soviet Union, as it was its satellite state. Nevertheless, Mongols living in Inner Mongolia as well as other parts of China continued to use alphabets based on the traditional Mongolian script. In March 2020, the Government of Mongolia announced plans to use the traditional Mongolian script alongside the Cyrillic script in official documents (e. g. identity documents, academic certificates, birth certificates, marriage certificates, among others) as well as the State Great Khural by 2025, although the Cyrillic script could be used alone on an optional basis for less official writing.
Алдын ала өнімдер
Сянбейлер протомонғол тілінде сөйлеген және өз тілінде бірнеше әдебиет жазған. Олар, жапон тіліндегі маньёгана жүйесі сияқты, сянбей тілін фонетикалық түрде бейнелеу үшін қытай таңбаларын қолданған болуы мүмкін, бірақ сянбей тілінде жазылған барлық еңбектер қазір жоғалып кеткен. 2019 жылы Брахми Бугут және Хуис Толгоиді талдау нәтижесінде жаңа мәліметтер пайда болды, соның арқасында Роран тілінің коды ашылды және Роран Брахми жазуымен жазылған екені анықталды. Қытайлар да басқа бір протомонғол тілінде сөйлеген және оны жазу үшін екі әріп жасады: Қытай ірі әрпі және Қытай кіші әрпі, бұл екеуі де қытай таңбаларынан туындаған логографиялық әріптер.
The Xianbei spoke a proto Mongolic language and wrote down several pieces of literature in their language. They are believed to have used Chinese characters to phonetically represent Xianbei, like the Japanese system of Man'yōgana with Chinese, but all works written in Xianbei are now lost. In 2019, with the emergence of new evidence through the analysis of the Brāhmī Bugut and Khüis Tolgoi, Rouran language was deciphered, and Rouran was spelled in Brahmi script. The Khitan spoke another proto Mongolic language and developed two scripts for writing it: Khitan large script and Khitan small script, logographic scripts derived from Chinese characters.
Дәстүрлі әліпби
Моңғол империясының басында, шамамен 1204 жылы, Шыңғыс хан Найман тайпасын жеңіп, Тата Тонга есімді ұйғыр хатшысын тұтқындады. Ол ұйғыр әліпбиін – соғд тілі арқылы сирия әліпбиінен тараған – моңғол тіліне бейімдеді. Шағын өзгерістермен, ол бүгінгі күнге дейін Ішкі Моңғолияда қолданылып келеді. Оның ең айқын ерекшелігі – тік бағытта жазылуы; ол солдан оңға қарай жазылатын, әлі де қолданыстағы жалғыз тік жазу. (Қалған барлық тік жазу жүйелері оңнан солға қарай жазылады.) Бұл себебі ұйғырлар қытай жазуын үлгі етіп, өз жазуын сағат тіліне қарсы 90 градусқа бұрған. Дәстүрлі жазудың бір түрі – тік төртбұрышты жазу (Босоо дөрвөлжин), сондай-ақ бүктеме жазу деп те аталады, мысалы, моңғол банкноттарында қолданылады.
At the very beginning of the Mongol Empire, around 1204, Genghis Khan defeated the Naimans and captured a Uyghur scribe called Tata tonga, who then adapted the Uyghur alphabet—a descendant of the Syriac alphabet, via Sogdian—to write Mongol. With only minor modifications, it is used in Inner Mongolia to this day. Its most salient feature is its vertical direction; it is the only vertical script still in use that is written from left to right. (All other vertical writing systems are written right to left.) This is because the Uyghurs rotated their script 90 degrees anticlockwise to emulate the Chinese writing system. As a variant of the traditional script there exists a vertical square script (Босоо дөрвөлжин), also called folded script, used e. g. on the Mongolian banknotes.
Галик әліпбиі
1587 жылы аудармашы және ғалым Аюш Гюш үшінші Далай-лама Сонам Гьяцзодан шабыттанған ғалиқалық әліпбиді жасады. Ол негізінен діни мәтіндердегі тибет және санскрит терминдерін жазу үшін, ал кейін қытай және орыс тілдерінен алынған сөздерді транскрипциялау үшін қосымша әріптер енгізді. Кейін осы әріптердің бір бөлігі "Галиг усуг" деп аталатын топ ретінде ресми түрде дәстүрлі әліпбиге қосылды, қазіргі қолданыстағы шетел тілдерін жазу үшін пайдаланылады.
In 1587, the translator and scholar Ayuush Güüsh created the Galik alphabet, inspired by Sonam Gyatso, the third Dalai Lama. It primarily added extra letters to transcribe Tibetan and Sanskrit terms in religious texts, and later also from Chinese and Russian. Later some of these letters were officially merged into traditional alphabet as a group named "Galig usug" to transcribe foreign words in modern use.
Тодо әліпбиі
1648 жылы ойрат буддасы монахы Зая Пандита бұл нұсқаны ойрат тілінің нақты айтылуына жақындату және тибет және санскрит тілдерін көшіруді жеңілдету мақсатымен жасады. Бұл жазуды 1924 жылға дейін Ресейдегі калмықтар қолданды, содан кейін оны кириллицамен алмастырды. Қытайдың Синьцзян аймағында ойраттар оны әлі де пайдаланады.
In 1648, the Oirat Buddhist monk Zaya Pandita created this variation with the goal of bringing the written language closer to the actual Oirat pronunciation, and to make it easier to transcribe Tibetan and Sanskrit. The script was used by Kalmyks of Russia until 1924, when it was replaced by the Cyrillic alphabet. In Xinjiang, China, the Oirats still use it.
"Фагс-па қаріпі (Квадрат қаріпі)
Дәстүрлі моңғол әліпбиі моңғол тіліне толыққанды сәйкес келмейді, және оны қытай тілі сияқты өте ерекше дыбысталуы бар тілге таратудың қиыншылығы зор. Сондықтан Юань династиясы кезінде (шамамен 1269 жылы) Хубилай хан тибеттік монах Дрогон Чогьял Пагпадан бүкіл империяда қолданылуға тиіс жаңа жазу жасауды сұрады. Пагпа өз туған тибет жазуын моңғол және қытай тілдерін қамту үшін кеңейтті; нәтижесі бірнеше сипаттамалық атаулармен белгілі болды, мысалы, моңғол жаңа жазуы, бірақ қазір ол "Пагс-па" жазуы деп аталады. Бұл жазу кеңінен қолданылмады және 1368 жылы Юань әулеті құлағаннан кейін пайдаланудан шықты. Содан кейін ол негізінен қытай иероглифтерін үйренуші моңғолдар үшін дыбысталу белгісі ретінде қолданылды. Дегенмен, Гари Ледьяр сияқты ғалымдар бұл арада корей хангул әліпбиінің негізгі әріптерінің бастауы осы жазу болғанын айтады.
The traditional Mongolian alphabet is not a perfect fit for the Mongolian language, and it would be impractical to extend it to a language with a very different phonology like Chinese. Therefore, during the Yuan dynasty (c. 1269), Kublai Khan asked a Tibetan monk, Drogön Chögyal Phagpa, to design a new script for use by the whole empire. Phagpa extended his native Tibetan script to encompass Mongolian and Chinese; the result was known by several descriptive names, such as the Mongolian new script, but today is known as the 'Phags pa script. The script did not receive wide acceptance and fell into disuse with the collapse of the Yuan dynasty in 1368. After this it was mainly used as a phonetic gloss for Mongols learning Chinese characters. However, scholars such as Gari Ledyard believe that in the meantime it was the source of some of the basic letters of the Korean hangul alphabet.
Сойомбо жазуы
Сойомбо жазуы – моңғол монахы және ғалымы Богдо Занабазардың 17 ғасырдың соңында жасаған абугидасы. Оны тибет және санскрит тілдерін жазу үшін де пайдалануға болады. Жазудың ерекше символы – Сойомбо белгісі, Моңғолияның ұлттық символына айналып, 1921 жылдан бері ұлттық туда, 1992 жылдан бері ұлттық елтаңбаға, сондай-ақ ақша, маркалар және тағы да басқаларға енгізілген. Занабазар оны санскрит немесе тибет тілдерінен буддалық мәтіндерді аудару үшін жасады, ол өзі де, оның шәкірттері де осы мақсатта кеңінен қолданды. Тарихи мәтіндерден басқа, оны әдетте ғибадатханалардағы жазуларда кездестіруге болады. Сонымен қатар, ол тіл білімі саласындағы зерттеулерге де маңызды, себебі ол моңғол тіліндегі дамудың белгілі бір кезеңдерін, мысалы, ұзын дауыстылардың пайда болуын көрсетеді.
The Soyombo script is an abugida created by the Mongolian monk and scholar Bogdo Zanabazar in the late 17th century, that can also be used to write Tibetan and Sanskrit. A special glyph in the script, the Soyombo symbol, became a national symbol of Mongolia, and has appeared on the national flag since 1921, and on the national coat of arms since 1992, as well as money, stamps, etc. Zanabazar had created it for the translation of Buddhist texts from Sanskrit or Tibetan, and both he and his students used it extensively for that purpose. Aside from historical texts, it can usually be found in temple inscriptions. It also has some relevance to linguistic research, because it reflects certain developments in the Mongolian language, such as that of long vowels.
Көлденең шаршы қаріп
Шамамен сол уақытта Занабазар көлденең шаршы жазуды (Хэвтээ дөрвөлжин) да жасады, ол 1801 жылы ғана қайта табылды. Оның қолданылған кезеңдегі мақсаты белгісіз. Бұл жазу да тибет әліпбиіне негізделген, солдан оңға қарай оқылады және дауыссыз әріптердің үстінен және астынан дауысты белгілермен жазылған. Сонымен қатар, әріптің астына нүкте қойылып, оның сөздің соңғы әріпі екені көрсетілген. Көлденең шаршы жазу Юникод стандартына "Занабазар Square" деген атпен қосылған. 72 таңбадан тұратын Zanabazar Square блогы 2017 жылдың маусым айында Юникодтың 10.0 нұсқасына енгізілді.
At around the same time, Zanabazar also developed the horizontal square script (Хэвтээ дөрвөлжин), which was only rediscovered in 1801. The script's applications during the period of its use are not known. It was also largely based on the Tibetan alphabet, read left to right, and employed vowel diacritics above and below the consonant letters. Additionally, a dot was used below consonants to show that they were syllable final. Horizontal square script is included in the Unicode Standard under the name "Zanabazar Square". The Zanabazar Square block, comprising 72 characters, was added as part of Unicode version 10.0 in June 2017.
Шетел жазулары
XIII ғасырға дейін моңғол тілін жазу үшін ұйғыр және тибет жазулары сияқты шетелдік жазулар пайдаланылған. Моңғол империясы тұсында да, бағындырылған аймақтардағы адамдар оны көбінесе өздерінің жергілікті жазу жүйелерінде жазатын. Кейбір жағдайларда, "Монголдардың құпия тарихы" еңбектерінің сақталған тұрақты нұсқаларындағыдай, оны қытай іріптерімен дыбыстамалық түрде жазып транскрипциялаған. Таяу Шығыстан әкімшілік қызметке алынғандар моңғол тіліндегі құжаттарын жазу үшін парсы-араб жазуын жиі қолданған.
Before the 13th century, foreign scripts such as the Uighur and the Tibetan scripts were used to write the Mongolian language. Even during the reign of the Mongol Empire, people in the conquered areas often wrote it in their local systems. In some cases it was transcribed phonetically using Chinese characters, as is the case with the only surviving copies of The Secret History of the Mongols. Subjects from the Middle East hired into administrative functions would also often use Perso Arabic script to write their Mongolian language documents.
Латын қарпі
1930 жылдың 1 ақпанында Моңғолия латын әліпбиін ресми түрде қабылдады. 1941 жылдың 25 наурызында бұл шешім кері қайтарылды. Кейінірек ресми мәлімдемелерде, алфавит жеткілікті түрде ойластырылмағандығы айтылды. Ол моңғол тілінің барлық дыбыстарын ажырата алмады және пайдалануы қиын болды. Дегенмен, бұл нақты себептер емес, сылтаулар сияқты көрінеді. "y" әрпі әйелдік "u" үшін, "o" ("ө") әрпі қосымша әйелдік дыбыс үшін, ал "ç" - "ch", "ş" - "sh" және ƶ - "zh" үшін қосымша дауыссыз әріптер ретінде қолданылып, кітаптар мен газеттерді басып шығаруға сәтті пайда болды. Латын әріптерінің көпшілігі (f, h, p, v) тіпті сирек қолданылды, ал q, w және x мүлдем алынып тасталды. Кириллицаға көшу, көптеген Кеңес республикаларымен шамалас уақытта болғандықтан, саяси себептерге нұсқау береді. Интернет пайда болғаннан бері әлеуметтік желілерді пайдаланушылар, 1939 жылы енгізілген орфографияны қолдана отырып, кириллицаға қарағанда латын әліпбиінде терудің ыңғайлылығын бағалайды.
On 1 February 1930, Mongolia officially adopted a Latin alphabet. On 25 March 1941, the decision was reversed. According to later official claims, the alphabet had turned out to have not been thought out well. It was said not to distinguish all the sounds of the Mongolian language, and was difficult to use. However, those seem to have been pretexts rather than the true reasons. Using "y" as feminine "u" , with additional feminine "o" ("ө") and with additional consonants "ç" for "ch" , "ş" for "sh" and ƶ for "zh" , it successfully served in printing books and newspapers. Many of the Latin letters (f, h, p, v) were even rarely used while q, w and x were completely excluded. The adoption of the Cyrillic script a short time later, almost simultaneously with most Soviet republics, suggests political reasons. In the advent of the Internet, people who use social networking services prefer typing in the Latin script for the ease of typing compared to the Cyrillic script, using the orthography introduced in 1939.
Кирилл қарпі
Ең соңғы моңғол алфавиті кириллицаға негізделген, дәлірек айтқанда орыс алфавиті және Өө мен Үү әріптерін қосады. Ол 1940 жылдары енгізілген және содан бері Моңғолияның ресми жазу жүйесі ретінде қолданылып келеді. 2020 жылдың наурызында Моңғолия үкіметі 2025 жылдан бастап ресми құжаттарда кириллицамен қатар дәстүрлі моңғол жазуын да пайдалану жоспарларын жариялады.
The most recent Mongolian alphabet is based on the Cyrillic script, more specifically the Russian alphabet plus the letters, Өө Öö and Үү Üü. It was introduced in the 1940s and has been in use as the official writing system of Mongolia ever since. In March 2020, the Government of Mongolia announced plans to use the traditional Mongolian script alongside Cyrillic in official documents starting from 2025.