Кіріспе

Португалияның мемлекеттік ордені Қасқырдың қасиетті Яков әскери ордені (Ordem Militar de Sant'Iago da Espada) - португалдық ерлік ордені. Оның толық атауы - Сант-Иаго да-Эспаданың көне, ең асыл және ағартылған әскери ордені, ғылыми, әдеби және көркемдік қасиеті (португалша: Antiga, Nobilíssima e Esclarecida Ordem Militar de Sant'Iago da Espada, do Mérito Científico, Literário e Artístico).

Тарих

Орден 1172 жылы құрылған, оның бастауы 1170 жылы Леон Корольдігінде құрылған Сантьяго орденінде, мүмкін, Сантьяго-де-Компостеладағы Ұлы Джеймс ғибадатханасына зыяратшыларға еріп бару үшін үнемі жүретін августиндік канондар орденінде болған. Леон патшасы Фердинанд II оны леонның оңтүстік шекарасына аль-Андалустың Альмохадтарына қарсы гарнизонға қойды. 1170 жылы Фердинанд II жаңа тәртіпке 1169 жылы Джеральд Қауіпсізден тәркіленген Касерес және Монфрагюе қазбаларын берді және одан кейін қосымша сыйлықтар жасайтын болды. Жаңа Леондық тәртіп жақын маңдағы патшалықтарда жұмыс істеді. Оның немересі, Кастилия королі Альфонсо VIII оларға 1171 жылы Мора және Ореха қамалдарын берді, ал Сантьягоның ертеректе келген салт аттыларын 1172 жылы Авиланың ескі кастилиялық ерлер бауырластығымен біріктірді. Сантьяго орденін құруды 1172-73 жылдары Иберияға жасаған сапарында Папаның өкілі кардинал Гьяцинт Акардо бекітті. Орденнің мақұлдауын үш жылдан кейін Папа Александр III 1175 жылдың шілдесінде шығарған бұқашасында растады. 1174 жылдың қаңтарында Альфонсо VIII оларға Уклес цитадельін берді, ол кейін 1230 жылы Леон мен Кастилияның бірігуінен кейін Сантьяго орденінің штаб-пәтері ретінде қызмет етеді. 1172 жылы маусымда Португалия королі Афонсо I Аруда-дос-Винхосты сыйға тартқанда, орден Португалияға да тарады. Мұнан кейін 1173 жылдың қыркүйегінде Монсанто және 1174 жылдың қыркүйегінде Абрантес қамалының сый-тартулары жасалды. Афонсо мен Фердинанд II арасындағы қарым-қатынастың нашар болғанын ескерсек, Леон ордені Португалияға келуі сәл таңғалдырады. Кейбір тарихшылар Афонсо орденнің ұлы шебері Педро Фернандес пен король Фердинанд II арасындағы дауды пайдаланып қалуға тырысты деп болжайды, бірақ орденнің кіруі екі патша арасындағы дипломатиялық келісімнің бөлігі болған болуы мүмкін. Дегенмен, донорлық құжаттарда Родриго Альварес португалдардың барлық үш донорлық қорының әкімшісі ретінде нақты аталады. Сантьягоның негізін қалаушы рыцарь болғанымен, Родриго Альварес оның ережелеріне қанағаттанбағаны белгілі болды (Альварес көп ұзамай отставкаға кетіп, Арагонда жеке Маунтжой орденін құрды). Сондықтан Афонсо осы кезеңде Ордендегі ауысуды немесе жік салуды көтермелеуге тырысқан болуы мүмкін. 1175/76 жылы Эвора орденінің (болашақтағы Авиз орденінің) құрылуы Афонсоның португалдық орденге деген зор қызығушылығын көрсетеді.

Португалиядан шығарылу

Алғашқы шақырудың ниеті қандай болмасын, Сантьягоның рыцарлары Афонсоның үмітін ақтамаған көрінеді. 1174 жылы Мосантоны монархия қайтарып алды, ал 1179 жылы Афонсо Сантьяго орденін Португалиядан қуып жіберді және Португалия мен Леон арасында сол жылы басталған соғыстың салдарынан олардың барлық сый-тартуларын тоқтатты.

Португалияға оралу

1186 жылы Афонсу I қайтыс болғаннан кейін Португалия королі Санчо I Сантьяго орденіне Португалияның Пальмела, Альмада және Алкасер-ду-Сал иеліктерін сыйлады. Бірақ 1190-91 жылдары әлмохад халифасы Якуб әл-Мансур бастаған шабуылда барлық үш қамал да басып алынды. Олар 1194 және 1204 жылдар аралығында табылған. Сантьяго ордені өзінің португалдық штабын 1210 жылға дейін, ал 1212 жылға дейін Пальмелада орнатқан. Португалиялық ерліктердің ең танымалдарының бірі - Паио Перес Коррея. 1234 - 1242 жылдары Коррея Моридің оңтүстік аймақтарының көп бөлігін басып алды. 1242 жылы Пайо Перес Коррея Қасиетті Джеймс орденінің бас магистрі болды, Кастилиядағы орденнің жоғарғы атағын иеленген жалғыз португал. 1249 жылы Пайо Перес Коррея мен Сантьяго ордені Португалияның Афонсу III-іне Альгарведегі соңғы мавр иеліктерін жоюға көмектесті. Португалиядағы орденнің иеліктері кеңейтілді және 1255 жылы Афонсу III бекітті.

Португалияның Сантьяго ордені

1275 жылы Коррея қайтыс болғаннан кейін Сантьяго ордені Кастилияның қолына берік оралды. Осылайша, 1288 жылы Португалия королі Денис Португалияның Португалия бөлімшесін Кастилия Леонез орденінен бөлді. Бұл 1320 жылы Иоанн XXII папаның растауымен расталды. 1383 - 1385 жылдардағы португалдық мұрагерлік дағдарысы кезінде Португалиядағы Сантьяго орденінің шебері Д. Фернандо Афонсу де Альбукерке Авиз шебері Иоаннның кандидатурасын қолдады және қысқа уақытқа ағылшын сотының елшісі болды. Патша болғаннан кейін, өзінің қолдаушыларына сыйлық беру үшін көптеген патшалық жерлерді бөліп, жерді басып алғаннан кейін, Португалияның королі Иоанн I-ге өзінің көптеген ұлдарын князь үй-жайларымен қамтамасыз етуге жеткіліксіз, жіңішке патшалық демен қалдырылды. Бірақ әскери ордендердің бай аймақтары басқаша нұсқа болды. Джон бірден Португалиядағы барлық негізгі әскери ордендердің иегерліктерін өз отбасы үшін алуды ойлады. 1418 жылы Джон өзінің ұлы Джон Регенгос үшін, болашақ Португалияның констебліне, Сент-Джеймс орденінің шеберлігін қамтамасыз етті. 1420 жылы ол басқа ұлы Генрих Кемешіге Мәсіх Орденінің (бұрынғы Темплирлер) шеберлігін қамтамасыз етті. 1433 жылы қайтыс болғаннан кейін Иоанн I-нің Авиз ордені (Калатраваның бұрынғы саласы) үшінші ұлы Фердинандқа берілді. Үш негізгі ордендердің иелігі Сент-Джеймс, Христос және Авиз келесі ғасырдың көп бөлігінде патша отбасының князьдерінің (инфант) қолында қалатын. 1442 жылы Джон Регенгос қайтыс болғаннан кейін оның ағасы, регент-принц Пётр Коимбраның ұлы Диого Сантьягоның иелігінде болды. Бірақ Диого бір жыл ішінде қайтыс болды, сондықтан Пётр өзінің немере інісі, Бежа герцогы, Португалия королі Афонсо V-нің кіші інісі Фердинанд инфантқа иелік етті. Бұл фактті 1444 жылы Папа Евгений IV растады. 1452 жылы Ex apostolice sedis атты бұранда папа Николай V Фердинандтың тағайындалуын тағы да растады және Сантьягоның португал бөлімшесінің автономиясы туралы (оған дейін Кастилия әлі де көтерілген) сұрақтарға түпкілікті тоқтатуды ұсынды. 1460 жылы Генрих Кемеші қайтыс болғаннан кейін оның Визеу герцогы атағы және Мәсіх орденінің шеберлігі Генрихтің тағайындалған мұрагері Инфант Фердинандқа өтті. Фердинанд екі ірі әскери орденді иеленетін ерекше жағдайда болды, бірақ оны 1461 жылы Папа Пий II бекітті. Инфанте Фердинанд 1470 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның барлық атақтары, соның ішінде Мәсіхтің және Сантьягоның ордендері оның үлкен ұлы, Визеу герцогы Жоанға мұрагерлік етті. Бірақ екі жылдан кейін, яғни 1472 жылы, ауру Жоао қайтыс болды. Кейіннен ордендердің шеберлігі қайтадан бөлінді: Жоанның кіші інісі, Визеу герцогы Диого Мәсіх орденінің шебері болды, ал Жақып ордені оның інісі, Португалияның Афонсо V-нің үлкен ұлы және мұрагері Инфанте Джонға өтті. (Жохан жақында Фердинандтың қызы Элеонора Визеуге үйленген болатын). Инфанте Джон 1481 жылы Португалия королі Иоанн II болып билікке көтерілгенде, Жақып орденінің табысы онымен бірге көтерілді. Сол кезде Мәсіх ордені өзінің үлкен иеліктерімен (оның ішінде Атлантика аралдары) Португалиядағы ең бай және ең күшті әскери орден болды. Олардың ықпалына қарсы күресу үшін Иоанн II, орталықтандырушы ханзада, өздерінің шығындарында Сент-Джеймс орденін құлшылыққа бөледі және орналастырды. Мәсіхтің Ордені 1460 жылы ханзада Генрих қайтыс болғаннан кейін барлау ісімен айналыспады. Нәтижесінде, 1480 жылдары Иоанн II ұйымдастырған жаңа экспедициялардың сапында ерлер санының көп бөлігін Сент-Джеймс ордені ұсынды. 1491 жылы Иоанн II-нің жалғыз заңды ұлы және мұрагері принц Афонсоның өлімі патшалықты мұрагерлік дағдарысына ұшыратты, өйткені ол Иоанн II-ді тек бір заңды мұрагермен, оның туысы мен күйеу інісі, Бежа герцогы Мануэльмен қалдырды. Мануэль Беха 1484 жылы Мәсіх орденінің шебері болды (ағасы Диого Визеудің өліміне байланысты). Иоанн II Мануэльге сенбеді және ол ауыр еңбекпен қол жеткізген табыстарын ысырап етуі мүмкін деп күдіктенді. Нәтижесінде Иоанн II өзінің табиғи ұлы Хорхе де Ленкастреді патша мұрагері ретінде заңдастыру науқанын бастады. Папа Иннокентий VIII-ден Иоанн II 1492 жылдың сәуірінде Хорхе де Ленкастрді Сент-Джеймс орденінің шебері (және сондай-ақ Авиз орденінің әкімшісі) етіп тағайындауға рұқсат алды. Алайда папа оның тууын заңдастырудан бас тартты, нәтижесінде 1495 жылы Иоанн II қайтыс болғаннан кейін, Бежа герцогы Мануэль Португалияның королі Мануэль I болды. Мануэльдің билігінің алғашқы онжылдығында Д. Хорхе де Ленкастр, негізінен марқұм король Иоанн II-нің ...

Патшалық әмір

1521 жылы Мануэль қайтыс болып, оның орнына оның ұлы Португалияның Иоанн III патша болды. Жорж де Ленкастр 1550 жылдың шілдесінде қайтыс болғанда, Иоанн III бірнеше аптадан кейін Папа Юлий III-ден оны Сантьяго және Авиз ордендерінің иегері етіп тағайындаған бұқалық алды. Осыдан кейін екінші бұқа, Праэклара кариссими, папа Иоанн III-дің үлкен дипломатиялық қысымымен 1551 жылдың желтоқсанында Португалия корольдерін барлық үш әскери орденнің (Христос, Сантьяго және Авиз) мәңгілік иелері етіп тағайындады, осылайша Португалиядағы әскери ордендердің тәуелсіздігіне тоқтатқан.

Секуляризация

Папа Пий VI (1789) және королева Мария I орденді зайырлы институтқа өзгертті.

Құрмет белгісі ретінде

1834 жылы, Португалияның азаматтық үкіметі, конституциялық монархия кезінде, король Мигельдің Азамат соғысында жеңілгенінен кейін анти-клерикалды болған кезде, орден өз қасиеттерін жоғалтты. Ежелгі әскери ордендер либералды конституция мен кейінгі заңнамамен тек қадір-қасиеттерге айналды. Бұрын әскери ордендердің мүшелерінің ерекше артықшылықтары да тоқтады. 1910 жылы португал монархиясы аяқталғаннан кейін Португалия Республикасы мұнара мен семсер орденінен басқа барлық ордендерді жойды.

Жаңғыру

1917 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, осы ордендердің кейбіреулері мемлекетке сіңірген еңбегі үшін марапаттау үшін қайта құрылды. Жақып орденінің әскери орденінің, басқа португалдық ордендермен бірге, бірінші республика кезінде (1910-1926), содан кейін 1962 жылы және 1986 жылы бірнеше рет қайта қаралды. Сент-Джеймс әскери ордені Мәсіхтің және Авиздің әскери ордендерімен бірге "Ежелгі әскери ордендер" тобының құрамын құрайды, оны Республика Президенті тағайындаған сегіз мүшесі бар Кеңесі мен Кеңесі басқарады. Орден, оның атына қарамастан, португалдарға және шетелдіктерге ғылымға, әдебиетке немесе өнерге сіңірген еңбегі үшін берілуі мүмкін. Орденнің ең жоғары дәрежесі - Ұлы алқа - тек шетелдік мемлекет басшыларына берілетін ерекше награда.

Домендер

Сантьяго орденінің Португалия патшалығы берген көптеген иеліктері болды, олардың барлығы дерлік Тагус өзенінің оңтүстігінде, Садо аймағында және төменгі Альентехода топталған. Португалияның төрт әскери орденінің ең оңтүстігіндегі Сантьяго ер азаматтары 13-ші ғасырда Маврикий Алгарвиден келген шабуылдарға қарсы бірінші майдан шебінде болды. Бұл домендер коммендаларға бөлінді және оларды қорғау міндеті жүктелген Сантьяго сапындағы рыцарьға (коммендадорға) орден бойынша коммендам берілді. Алгарвті жаулап алғаннан кейін, комендалар орденнің жеке басына берілген, әлі де әскери қызметке байланысты және орденнің ережелеріне сәйкес жүргізілетін орден үшін табыс көзі болып қала берді. Негізінде, комендадор Орденнің мүлкін уақытша басқарушы болған, бірақ уақыт өте келе кейбір комендадорлар комендаларды өздерінің меншігі ретінде қарастырды. Сантьяго орденінің аумақтарының үлкені мен кішігірімдігі, оның өзі қамтылған рыцарлар мен комендалар жүйесі және орденнің кең артықшылықтары, соның ішінде азаматтық және қылмыстық юрисдикция, осы салалар бойынша кейбір комментаторлар оны "мемлекеттегі мемлекет" деп атауға мәжбүр болды. Орденнің ұлы шеберлері Португалиядағы ең күшті адамдардың қатарында болды, ал комендадорлар өз аудандарында ауыл қоғамының шыңына шықты. 15 ғасырда Сантьяго орденінің ірі комендалары (солтүстіктен оңтүстікке қарай): Аруда және Сантос (елдің солтүстігінде), содан кейін Пальмела, Сетубал, Сесимбра, Кабрела, Алкасер-ду-Сал, Торао, Грандола, Феррейра, Сантьяго-ду-Касем, Синес, Альжустрель, Мессеяна, Казевел, Гарвао, Кастро-Верде, Мертола, Альмодовар және (оңтүстік-шығыс Алгарве жағалауында) Касела.

Таңба

Орденнің белгісінде Жақыптың айқасы көрініс табады. Орденнің белгісі - қызыл эмальді алтын тәуре, орденнің эмблемасына ұқсас, бірақ төменгі қол ұзағырақ, ал оны жасыл эмальді пальма жапырақтарынан жасалған гүлдесте қоршап тұрады; "Ciência Letras e Artes" (Ғылым әдебиеті мен өнері) деген аңыз жазылған ақ эмальді шиыршық белгісінің төменгі жағында орналасқан. (Ұлы жағалы төсбелгіде орама жоқ, ал алақандар орнына лавр гүлшоғыры бар.) Монархия кезінде белгіге Мәсіхтің қасиетті жүрегі қойылған. Орденнің жұлдызы 22 асимметриялық сәулелі қолға ие, ол алтын түсті - Ұлы жаға, Ұлы крест және Ұлы офицер, ал күміс түсті - командир. Орталық диск ақ эмальмен, оның ішінде қазіргі таңбаның миниатюрасы бар. Монархия кезінде жұлдыздың басына Мәсіхтің қасиетті жүрегі қойылған. Орденнің лентасы қарапайым қызғылт сары түсті.