Кіріспе
Қажетті емес еріксіз ой, бейне немесе идея Қажетті емес, еріксіз ой, бейне немесе жағымсыз идея, ол маңдайға айналуы мүмкін, ренжітуші немесе уайымдағыш, оны басқару немесе жою қиын болуы мүмкін. Мұндай ойлар опсессивті-компульсивті бұзылысқа (ОКБ), Туретт синдромына (ТС), депрессияға, дене дисморфтық бұзылысқа (БДБ) және кейде зейін тапшылығы мен гиперактивтілік бұзылысына (АДСБ) байланысты болса, ойлар шалдықтырады, алаңдатады немесе үнемі болады. Интрузивті ойлар эпизодикалық естелікпен, қажетсіз уайымдармен немесе ОКР-дан, травмадан кейінгі стресс бұзылысымен, басқа да алаңдаушылық бұзылыстарымен, тамақтану бұзылыстарымен немесе психозбен байланысты болуы мүмкін. Бұл - жағымсыз нәрселерді жағымсыз уақытта ойлау, ойлау, бейнелеу, әдетте, жауыздық, жыныстық немесе Құдайды қорлау тақырыптары бар.
An intrusive thought is an unwelcome, involuntary thought, image, or unpleasant idea that may become an obsession, is upsetting or distressing, and can feel difficult to manage or eliminate. When such thoughts are associated with obsessive compulsive disorder (OCD), Tourette's syndrome (TS), depression, body dysmorphic disorder (BDD), and sometimes attention deficit hyperactivity disorder (ADHD), the thoughts may become paralyzing, anxiety provoking, or persistent. Intrusive thoughts may also be associated with episodic memory, unwanted worries or memories from OCD, post traumatic stress disorder, other anxiety disorders, eating disorders, or psychosis. Intrusive thoughts, urges, and images are of inappropriate things at inappropriate times, and generally have aggressive, sexual, or blasphemous themes.
Жалпы
Көптеген адамдар жағымсыз және ыңғайсыз ойларға тап болады, бұл ойлар көпшілікке әсер етеді, бірақ көпшілік бұл ойларды жоққа шығара алады. Көптеген адамдар үшін қысымшылық ойлар "жақын арада болатын қасірет" болып табылады. Мұндай ойлар адамдардың арасында кең тараған, әрі "әлбетте, адам баласының бойынан әрқашан да орын алған". Обыспалы-компульсивті бұзылыстың (ОКБ) кезінде интрузивті ойлар пайда болған кезде, науқастар жағымсыз ойларды елемеуге сәл қабілетті болады және оларға орынсыз көңіл бөлуі мүмкін, бұл ойлар жиірек және қиынға соғады. Ойлар паралич, ауыр және үнемі болатын мағынаға айналуы мүмкін, бұлар зорлық-зомбылық, жыныстық қатынас немесе діни қорлау сияқты тақырыптарды қамтиды. Адамның ойлары оған қалай әсер ететіні, оның ойлары қатты көтеріліп, масылдыққа айналып кететінін немесе емделу керектігін анықтайды. Қауіпсіздік ойлары мәжбүрлеумен немесе еріксіз пайда болуы мүмкін. Қажеттілікпен орындалу уайымды азайтады, бірақ әр қайталану сайын оны орындауды күшейтуді, бұл кіріп-шығушы ойларды күшейтуді қамтамасыз етеді. Қабылдаудың пайдасы туралы дәлелдер бар, бұл интрузивті ойларды басудың баламасы. Бір зерттеуде, ойларын басуды үйреткендер ойларын басудан кейін көбірек күйзеліске ұшырады, ал жаман ойларды қабылдауға үйреткендер аз ыңғайынан өтті. Бұл нәтижелер ОКР-ға қатысы бар негізгі танымдық процестерге байланысты болуы мүмкін. Алайда, ОКЗ-мен ауыратын адамдарға ойларды қабылдау қиынға соғады. Көптеген пациенттерде бұл ойлар ойланып, әрекет ету мүмкіндігі аз. Осындай ойларға қатты кінәлі сезінген, уайымдаған, ұялған, ренжіген науқастар оларды іс жүзінде орындаған науқастардан мүлдем өзгеше. Өздерінің ойларынан ұялмаған немесе ұялмаған, оларды жағымсыз деп таппаған немесе іс жүзінде әрекет жасаған пациенттерге психоз немесе қылмыс жасау сияқты күрделі жағдайларды жою қажет болуы мүмкін. Ли Бейердің айтуынша, егер адам ойларға ренжімесе, немесе оларды ләззат алса; зорлық-зомбылық немесе жыныстық ойлар немесе ықыластар бойынша әрекет еткен болса; дауыстарды естісе немесе басқалар көрмейтін нәрселерді көрсе; немесе бақыланбайтын қарсы тұрмайтын ашуды сезінетін болса, онда науқас үнемі ойларға кіріп кету қауіпті екеніне алаңдау керек.
Агрессивті ойлар
Бұл ойлар зорлық-зомбылық пен зиянды ойларға толы болуы мүмкін. Олар негізінен обсессивті-компульсивті бұзылысқа байланысты болуы мүмкін. Бұл ойларға балаға зиян келтіру, көпірден, таудан немесе биік ғимараттың төбесіне секіру, пойыздың немесе автомобильдің алдына секіру, басқа біреуді пойыздың немесе автомобильдің алдына итермелеу сияқты ойлар жатады. Оқылымдар ОКР-мен байланысты және үнемі, ауыр немесе ауырлаушылыққа айналған кезде емдеуге болады. Агрессивті, үнемі ойлап жүрген адамның мысалы - биік жерден секірудің кенеттен пайда болатын қалауы. 2011 жылы жүргізілген зерттеуде АҚШ студенттерінің арасында осы құбылыстың таралуы бағаланды; онда суицидтік идеялар туралы тарихы жоқ қатысушылардың 50% -дан астамы кем дегенде бір рет секіру немесе биік жерден секіруді елестеткенін анықтады. 2020 жылы Германияда жүргізілген зерттеуде ұқсас нәтижелер көрсетілген. Бұл құбылысты көбінесе аса сезімтал адамдар бастан кешіреді және бұл сананың инстинктивті қауіпсіздік сигналын дұрыс түсінбеуінен болуы мүмкін. Басқа да жағымсыз, үнемі ойға салатын ойлар мен бейнелер сияқты, көпшілікке кейбір уақытта орынсыз жыныстық ойлар келеді, бірақ ОКЗ-мен ауыратын адамдар жағымсыз жыныстық ойларға мән бере алады, бұл уайым мен қайғы-қасірет туғызады. ОКЗ-мен бірге жүретін күмән, адамның өз-өзіне тәнтілік немесе жек көрушілікке әкелетін, кіріп-шығушы ойларға әрекет ете алатынына қатысты белгісіздікке әкеледі. Жыныстық қатынасқа деген құмарлықпен шұғылданатын адам ұялып, "жаман ойға беріліп, кінәлі сезімге бой алдырып, уайымдап, азап шегуі мүмкін. Депрессия ОКР-ның күнделікті жұмыс істеуіне қаншалықты кедергі келтіретіндігіне немесе қайғы-қасіретке әкелетіндігіне байланысты, өзін-өзі жек көрудің нәтижесі болуы мүмкін. Дене мүшелеріндегі бұл қозу мидағы шартты физиологиялық жауаптарға байланысты, олар жыныстық интрузивті ойдың тақырыбына жауап бермейді, керісінше жыныстық ойдың пайда болуы фактісіне жауап береді және автоматты жауап береді (зерттеулер генталияның "жыныстық қатынас" деп санайтыны мен мидың "жыныстық қатынас" деп санайтыны арасындағы байланысты тек 50% ерлер мен 10% әйелдер). Адамдар тыйым салынған суреттерден немесе жай ғана мәселені талқылаудан туындаған аса қатты алаңдаушылықты да сезіне алады, бұл физиологиялық қозуға әкелуі мүмкін, мысалы терлеу, жүрек соғуының күшеюі және белгілі бір дәрежеде көтерілу немесе майлау. Бұл жиі адамның қалауы немесе ниеті ретінде қате түсіндіріледі, бірақ бұл шын мәнінде емес.
Жас факторлары
40 жасқа толмаған ересектерде бұл ойлар көбірек кездеседі. Бұл жастағы адамдар осындай ойлармен күресуде, сондай-ақ олар тудыратын стресс пен жағымсыз әсерде аз тәжірибелі болады. Жас адамдарда да өмірдің осы кезеңінде ерекше стресс пайда болады, бұл әсіресе, үнемі ойланып жүретін ойларға байланысты қиындық туғызады. Алайда, бірде бір ойға тап болғанда, екі жастағы адамдар да бұл ойлардың қайталануын азайтуға тырысады. Орта жастағы (40-60 жас) адамдарда ОКР-ның таралуы жоғары, сондықтан олар үнемі ойлаумен байланысты алаңдаушылық пен жағымсыз эмоцияларға бейім. Орта жастағы адамдар ерекше жағдайға тап болады, өйткені оларға ерте және кеш жастағы стресстермен күресуге тура келеді. Олар көп тақырыпты білетіндіктен, олардың ойына кіруі мүмкін. Тіпті, олай болса да, орта жастағы адамдар, ерте жастағыларға қарағанда, үнемі ойларына кіріп отыратын ойлармен жақсырақ күреседі, бірақ үнемі ойларына кіріп отыратын ойларды өңдеу орта жастағы адамдарға көп уақыт алады. Қарт адамдар стресске қатты әсер етпейтін реакцияларды елемеуге немесе басып тастауға дағдыланған. басқа да жағдайларда: клиникалық депрессия, босанғаннан кейінгі депрессия және алаңдаушылық кезінде пайда болуы мүмкін. Осы жағдайлардың бірі үнемі кіршік ойлары клиникалық ауырлық деңгейіне жеткен адамдарда кездеседі. 2005 жылы жарияланған үлкен зерттеуде агрессивтілік, жыныстық және діни мағыналар кеңінен байланысты екендігі анықталды.
Травмадан кейінгі стресс бұзылуы
ОКР мен ПТСР арасындағы басты айырмашылық ПТСР-мен ауыратын адамдардың ойлары оларға шынымен болған жағымсыз оқиғаларға байланысты, ал ОКР-мен ауыратын адамдардың ойлары қиялданған апаттар туралы. ПТСР-мен ауыратын адамдар жағымсыз ойларға бой алдырады. Олар жағымсыз оқиғаларды еске түсіріп, зорлық-зомбылық, жыныстық немесе Құдайды қорлау сияқты ойларды бөліп алуы керек. Егер бейтаптың ойына кірген ойлар емге жауап бермесе, дәрігерлер бұрын физикалық, эмоциялық немесе жыныстық зорлық-зомбылық жасалғанын күдіктенуі мүмкін. Егер травматикалық тәжірибеден өткен адам оң нәтижелерге назар аударса, онда олардың депрессиясы азаяды және өз-өзіне көбірек көңіл бөледі. Адамның пайда табу үшін депрессиясы аз болуы мүмкін, сонымен қатар олар үнемі ойлану және / немесе ойланудан аулақ болу мүмкіндігін арттырады.
Депрессия
Клиникалық депрессияға шалдыққан адамдар өздеріне зиянды ойларды көбірек сезінеді және оларды өздерінің түкке тұрғысыз немесе күнәкар екендерінің дәлелі ретінде қарастырады. Депрессия кезінде жиі кездесетін суицидтік ойларды интрузивті ойлардан ажырату керек, өйткені суицидтік ойлар - зиянсыз жыныстық, агрессивті немесе діни ойлардан айырмашылығы - қауіпті болуы мүмкін. Депрессияға ұшырамаған адамдардың дорсолатеральды префронтальды қабықшада белсенділігі жоғары екені анықталды. Дорсолатеральды префронтальды қабық - мидың негізінен таным, жұмыс жады және жоспарлауда жұмыс істейтін аймағы. Бұл белсенділік депрессияға ұшырау қаупі бар немесе қазіргі уақытта диагнозы қойылған адамдарда төмендейді. Ұрлық ойлар қайта пайда болған кезде, депрессияға ұшырамаған адамдар депрессияға ұшыраған адамдарға қарағанда қателерді анықтау, мотивация және эмоционалды реттеу функцияларын атқаратын алдыңғы цингулярлық қабықтың белсенділігі жоғары деңгейін көрсетеді. Депрессияға ұшыраған адамдардың шамамен 60%-ы өздерінің интрузивті ойларымен бірге денелік, визуалды немесе естулік қабылдауларды сезінуін айтады. Бұл сезімдерді сезінудің интрузивті ойлармен және демистік симптомдардың күшейуімен және ауыр емдеу қажеттілігімен байланыстылығы бар.
Босанғаннан кейінгі депрессия және ОКР
Аналардың нәрестеге зиян келтіру туралы ойлары босанғаннан кейінгі депрессия кезінде жиі кездеседі. Кэтрин Виснер және басқалар жасаған босанғаннан кейінгі ауыр депрессиямен ауыратын 65 әйелді зерттеу. Жүктілік депрессиясы бар әйелдер үшін ең жиі кездесетін агрессивті ой жаңа туған нәрестелеріне зиян келтіру болып табылды. 85 жаңадан ата-ананы зерттеу барысында 89 пайызы баласының тұншығып, апатқа ұшырағанын, зардап шеккенін немесе ұрланғандығын бейнелейтін бейнелерді көргенін анықтады. Кейбір әйелдерде жүктілік кезінде немесе босанғаннан кейінгі кезеңде ОКР белгілері пайда болуы мүмкін. Босанғаннан кейінгі ОКЗ негізінен ОКЗ бар әйелдерде, мүмкін жеңіл немесе диагнозы қойылмаған түрінде болады. Босанғаннан кейінгі депрессия мен ОКР- нің коморбидті болуы мүмкін (көбінесе бірге пайда болады). Дәрігерлер көбірек депрессиялық симптомдарға назар аударса да, бір зерттеуде 57% жаңа аналарда бала туғаннан кейінгі депрессияны мазасыз ойлар алып жүретінін анықтады. Баердің бағалауы бойынша, әр жылы босанғаннан кейінгі депрессияға шалдыққан 200 мыңға жуық жаңа аналар өздерінің сәбилері туралы осы маңайлы ойларды дамыта алады; және олар бұл ойларды дәрігермен немесе отбасы мүшесімен бөлісуден тартыншақ болуы мүмкін, немесе "ақылдан адасқан" деп қорқып, үнсіз зардап шегеді, олардың депрессиясы нашарлауы мүмкін. Балаға зиян келтіруден қорқу туа біткеннен кейін де жалғасуы мүмкін. 100 әйелдің клиникалық депрессиядан қорқып, зерттеген зерттеуінде 41 пайызы балаларына зиян келтіремін деп қорқатыны, ал кейбіреулері балаларына қамқорлық жасаудан қорқатыны анықталды. Депрессияға ұшырамаған аналардың 7% балаларына зиян келтіру туралы ойлары бар екені анықталды. Бұл АҚШ-та балаларына зиян келтіру туралы ойлары бар 280 000 ананы қамтиды.
Емдеу
Оқиғаға үңілуді емдеу ОКР-ны емдеуге ұқсас. Экспозиция мен реакцияның алдын алу терапиясы - әдеттегідей немесе сезімталдандыру деп те аталады - интрузивті ойларды емдеуде пайдалы. Дебора Осгуд Хайнстың айтуынша, Психиатрия. D. MGH/McLean OCD институтының психологиялық қызмет және оқыту директоры: "Қорқынышты азайту үшін қорқынышпен бетпе-бет келу керек. Бұл тек қана ОКР-ға қатысты емес, барлық қорқыныш пен уайым түрлеріне қатысты". Жаман ойлар мен құмарлықтарды, ұятты, күмәнді немесе қорқынышты сезіну ыңғайсыз болғандықтан, бастапқы реакция әдетте, сезімдерді азайту үшін бір нәрсе жасау болып табылады. Қауіпті сезімді немесе жаман сезімді азайту үшін рәсім немесе мәжбүрлеу арқылы әрекет теріс күшейту деп аталатын процесс арқылы күшейтіледі. Жаман сезімнен құтылудың жолы рәсім немесе мәжбүрлеу арқылы екенін ұғады. ОКР-ның ауырлауы өмірге көбірек кедергі келтіреді және адам аулақ болуға тырысқан ойлардың жиілігі мен ауырлығын жалғастырады. Экспозициялық терапия интрузивті ойларды жоюға көмектеспейді - әркімде жаман ойлар болады, бірақ пациенттердің көпшілігі бұл әдіспен ойларын жеткілікті түрде азайтып, интрузивті ойлар олардың өміріне кедергі келтірмейді.
Когнитивтік мінез-құлық терапиясы
Когнитивті мінез-құлық терапиясы (КБТ) экспозициялық терапиядан гөрі жаңа терапия болып табылады, ол экспозициялық терапияны өткізе алмайтын немесе өткізгісі келмейтін адамдар үшін қол жетімді. Бірақ пациенттің маңдайына түскен қиялы мен құмарлығын түсіну маңызды. Кейде когнитивтік мінез-құлық теориясында қолданылатын стратегиялардың бірі - саналылық жаттығулары. Бұл ойларды ескеріп, оларды үкімсіз қабылдап, "ойларыңыздан үлкен болу" сияқты іс-әрекеттерді қамтиды.
Дәрі-дәрмектер
Егер интрузивті ойлар тек қана когнитивтік мінез-құлық немесе экспозициялық терапияға жауап бермесе, антидепрессанттар немесе антипсихотикалық дәрі-дәрмектер ауыр жағдайларда қолданылуы мүмкін. Ұрысты ойлардың себебі ОКР, депрессия немесе травмалық стресс бұзылысы болсын, серотонинді қайта қабылдауды селективті ингибиторлар (ССИ) дәрілері (антидепрессанттардың бір класы) ең жиі тағайындалады. ОКЗ емдеуде тиімділігі дәлелденген антидепрессанттарға флувоксамин (сауда атауы Luvox), флуоксетин (Prozac), сертралин (Zoloft), пароксетин (Paxil), циталопрам (Celexa) және кломипрамин (Анафранил) жатады. SSRI-лардың жалпы ОКР-ға тиімді екені белгілі болғанымен, олардың интрузивті ойларға әсері туралы зерттеулер аз болды. Сексуалдық симптомдары бар пациенттердің ретроспективті диаграммасын қайта қарау СИОК- термен емделгенде, ең үлкен жақсару ОКЗ- нің типтік интрузивті жыныстық мазасыздықтары бар пациенттерде болды. Дінге немесе құдайға қарсы нәрселерге деген құмарлықтары бар он науқастың зерттеуінде науқастардың көпшілігі флуокетин немесе кломипраминмен емделуіне жауап бергені анықталды. Босанғаннан кейінгі депрессиясы бар әйелдер жиі уайымға ұшырайды және СИОК-ның төменгі бастапқы дозаларына мұқтаж болуы мүмкін; олар дәрі-дәрмектерге толық жауап бермеуі мүмкін және когнитивті мінез-құлық немесе жауаптың алдын алу терапиясын қосудан пайда болуы мүмкін. ССИИ немесе басқа антидепрессанттарға жауап бермейтін, күшті интрузивті ойлары бар науқастарға рисперидонды (тауар атауы Risperdal), зипразидонды (Geodon), галоперидолды (Haldol) және пимозидті (Orap) қоса алғанда, типтік және типтік емес нейролептиктер тағайындалуы мүмкін. Зерттеулер инозитолдың терапиялық дозалары маңдайға батқан ойларды емдеуде пайдалы болатынын көрсетеді.
Эпидемиология
2007 жылғы зерттеуде ОКР-мен ауыратын науқастардың клиникалық үлгісінің 78%-ында интрузивті бейнелер бар екені анықталды. Зерттелген әрбір мәдениетте ОКЗ таралуы халықтың кем дегенде 2% құрайды, олардың көпшілігі тек қана маңдай-ойына немесе жаман ойларына ие; бұл тек қана АҚШ-та 2 миллионнан астам зардап шеккен адамдардың консервативті бағалауына әкеледі (2000 жыл). Бір автордың бағалауы бойынша, 50 ересектің біреуінде ОКЗ бар, ал олардың 10-20 пайызы жыныстық мағынада. Жақында жүргізілген зерттеуде, ОКР диагнозы қойылған 293 науқастың 25% -ы бұрыннан жыныстық мазасыздыққа ұшыраған.