Мінез-құлқының бұзылуы және оның даму жолдары

Кіріспе

Даму бұзылысы

Жүріс-құлықтың бұзылуы (ЖҚБ) – балалық немесе жасөспірімдік шақта қойылған психикалық бұзылыс. Ол ұрлық, жалған сөйлеу, физикалық зорлық-зомбылық, мүліктің жойылмауы мүмкін, және басқа адамдардың негізгі құқықтарын немесе жасқа сай нормаларды бұзумен қатар, ережелерді ойсыз бұзу сипатталады. Бұл мінез-құлықтар көбінесе "әлеуметтік емес мінез-құлық" деп аталады және әлеуметтік емес жеке тұлғалық бұзылыстың алғы шарты ретінде қарастырылады; алайда, соңғысының диагнозы, анықтама бойынша, 18 жасқа толғаннан кейін ғана қойылуы мүмкін. Жүріс-құлықтың бұзылуы ата-ананың қабылдамауы мен немқұрайдылығынан туындауы мүмкін және отбасылық терапия, мінез-құлықты өзгерту және дәрі-дәрмекпен емдеу арқылы емделеді. 2013 жылғы мәліметтер бойынша, жүріс-құлықтың бұзылуы әлемде 51,1 миллион адамға әсер еткен.

Белгілері мен симптомдары

Жүріс-құлық бұзылысының бір белгісі – қорқыныштың төмен деңгейі. Қорқыныш пен қиын жағдайға тап болған нәрестелерге жасалған зерттеулер көрсеткендей, жағымсыз эмоционалдық (қорқыныш) нәрестелердің қиын жағдайға деген эмпатиялық жауабын болжайды. Зерттеу нәтижелеріне сәйкес, егер күтуші нәрестенің ыңғайсыздық белгілеріне жауап бере алса, нәресте қорқыныш пен қиын жағдайға жақсырақ ден қоя алады. Егер бала қорқыныш пен қиын жағдайды қалай басқару керектігін үйренбесе, ол басқа балаларға шабуыл жасауы мүмкін. Егер күтуші тәуекелдегі балаларға эмпатия дағдыларын үйрету арқылы тиімді көмек көрсете алса, онда баланың жүріс-құлық бұзылысының көрінісі азаяды. Бұл жағдаймен зорлық-зомбылық және антиәлеуметтік мінез-құлықтың көбеюі де байланысты; мысалдар, бала кішкентай кезінде итеру, ұру, шағу сияқты әрекеттерден бастап, бала өскен сайын ұрып-соғу мен қатыгездікке дейін жетеді. Сонымен қатар, жүріс-құлық бұзылысы бар балаларда өзін-өзі зақымдау жағдайлары да байқалады. Импульсивтілікке бейімділік және эмоционалдық интеллектінің төмендеуі осы құбылысқа ықпал ететін факторлар ретінде қарастырылады. Дегенмен, тікелей себеп-салдар байланысын анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет. Жүріс-құлық бұзылысы шектеулі просоциалдық эмоциялармен, өкініш немесе кінә сезімі болмауымен, эмпатияның жоқтығымен, нәтижеге немқұрайлы қараумен және бет-бейнеде эмоциялардың шала немесе жетіспеуімен көрінеді. Симптомдар әр адамда әртүрлі болуы мүмкін, бірақ негізгі төрт түрлі симптом тобы төменде сипатталған.

Даму барысы

Қазіргі уақытта мінез-құлық бұзылысына екі даму жолының алып келуі мүмкін деп есептеледі. Біріншісі "балалық шақта басталатын тип" деп аталады және мінез-құлық бұзылысының белгілері 10 жасқа дейін пайда болған кезде кездеседі. Бұл жол көбінесе тұрақты өмірлік бағытпен және кең таралған мінез-құлықпен байланысты. Атап айтқанда, осы топтағы балаларда ЖСҚБ (ADHD) белгілерінің жоғары деңгейі, нейропсихологиялық кемшіліктер, оқудағы қиындықтар, отбасылық дисфункция, сондай-ақ агрессия мен зорлық-зомбылыққа бейімділік жоғары. Мамандар арасында кішкентай балаларға мінез-құлық бұзылысының диагнозын қоюдың дұрыстығы мен орындылығы туралы пікірталас жүріп жатыр. Диагноздың сипаттамалары көбінесе психикалық денсаулық мамандарына жіберілген жас балаларда кездеседі. Кішкентай балаларға ерте диагноз қою, осылайша оларды белгілеу және stigmatize (құптамау) дұрыс болмауы мүмкін. Сондай-ақ, кейбір балаларда мінез-құлық бұзылысы болуы мүмкін емес, бірақ олар жас ерекшеліктеріне сәйкес келетін бұзылушылық мінез-құлық көрсетеді деген пікір бар. Екінші даму жолы "жасөспірім шақта басталатын тип" деп аталады және мінез-құлық бұзылысының белгілері 10 жастан кейін пайда болған кезде кездеседі. Жасөспірім шақта мінез-құлық бұзылысы бар адамдар балалық шақтағы типке қарағанда аз зардап шегеді және олармен ұқсас психопатология сипатталмайды. Кейде олар ересек болғанға дейін бұзық мінез-құлықтарынан бас тартады. Зерттеулер көрсеткендей, жасөспірім шақта мінез-құлық бұзылысы бар балалардың саны балалық шақтағыларға қарағанда көп, бұл жасөспірім шақтағы мінез-құлық бұзылысы жасөспірімдерде әдетте кездесетін даму мінез-құлықтарының – мысалы, билікке қарсылық және дәстүрлі құндылықтарды қабылдамаудың – шамадан тыс көрінісі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Эмпирикалық зерттеулер бұл кіші топтардың бұрын ойлағандай дұрыс еместігін көрсетіп тұр. Сонымен қатар, екі бұзылыстың да тәуекел факторлары мен бұзылушылық мінез-құлықтары бар, бұл қарсылық-агрессивті бұзылыстың (oppositional defiant disorder) мінез-құлық бұзылысының даму алдындағы және жеңіл түрі екенін көрсетеді. Дегенмен, бұл барлық адамдарда осы үрдіс жүреді дегенді білдірмейді. Шындығында, қарсылық-агрессивті бұзылысы бар балалардың шамамен 25% ғана кейіннен мінез-құлық бұзылысының диагнозын алады. Дегенмен, антиәлеуметтік жеке тұлғалық бұзылысының (antisocial personality disorder) толық критерийлеріне сай келмейтін көптеген адамдар әлеуметтік және жеке кемшіліктердің немесе антиәлеуметтік мінез-құлықтың белгілерін көрсетеді. Бұл даму жолдары кейбір адамдарда антиәлеуметтік жолдардың бар екенін көрсетеді. Осылайша, белгілі бір аурулармен бірге болатын коморбидтің (comorbidity) өзара әсері бар сияқты, бұл жастар үшін жалпы тәуекелді арттырады.

Currently, two possible developmental courses are thought to lead to conduct disorder. The first is known as the "childhood onset type" and occurs when conduct disorder symptoms are present before the age of 10 years. This course is often linked to a more persistent life course and more pervasive behaviors. Specifically, children in this group have greater levels of ADHD symptoms, neuropsychological deficits, more academic problems, increased family dysfunction and higher likelihood of aggression and violence. There is debate among professionals regarding the validity and appropriateness of diagnosing young children with conduct disorder. The characteristics of the diagnosis are commonly seen in young children who are referred to mental health professionals. A premature diagnosis made in young children, and thus labeling and stigmatizing an individual, may be inappropriate. It is also argued that some children may not in fact have conduct disorder, but are engaging in developmentally appropriate disruptive behavior. The second developmental course is known as the "adolescent onset type" and occurs when conduct disorder symptoms are present after the age of 10 years. Individuals with adolescent onset conduct disorder exhibit less impairment than those with the childhood onset type and are not characterized by similar psychopathology. At times, these individuals will remit in their deviant patterns before adulthood. Research has shown that there is a greater number of children with adolescent onset conduct disorder than those with childhood onset, suggesting that adolescent onset conduct disorder is an exaggeration of developmental behaviors that are typically seen in adolescence, such as rebellion against authority figures and rejection of conventional values. and empirical research suggests that these subgroups are not as valid as once thought. Moreover, both disorders share relevant risk factors and disruptive behaviors, suggesting that oppositional defiant disorder is a developmental precursor and milder variant of conduct disorder. However, this is not to say that this trajectory occurs in all individuals. In fact, only about 25% of children with oppositional defiant disorder will receive a later diagnosis of conduct disorder. Nonetheless, many of the individuals who do not meet full criteria for antisocial personality disorder still exhibit a pattern of social and personal impairments or antisocial behaviors. These developmental trajectories suggest the existence of antisocial pathways in certain individuals, In this way, there seems to be reciprocal effects of comorbidity with certain disorders, leading to increased overall risk for these youth.

Көңіл- жігердің төмендігімен гиперактивтілік бұзылуы

ADHD – мінез-құлық бұзылыстарымен ең көп байланысты болатын жағдай, мінез-құлық бұзылысы бар ұлдардың шамамен 25-30% және қыздардың 50-55% коморбидті ADHD диагнозын қояды. ADHD өзі жеке-дара мінез-құлық бұзылысын дамыту қауіп факторы болмаса да, агрессиямен қатар белсенділік және импульсивтілік көрсететін балаларда мінез-құлық проблемалары ертерек пайда болуы мүмкін. Дегенмен, есірткілерді қолданудың өзі, есірткіге тәуелділігі бар жасөспірімдердің шамамен жартысында мінез-құлық бұзылысына ұқсас белгілерді тікелей немесе жанама түрде тудыруы мүмкін. Мінез-құлық бұзылысымен бірге есірткілерді қолдану ересек жаста антиәлеуметтік мінез-құлыққа алып келуі мүмкін.

Шизофрения

Жүріс-құлықтың бұзылуы кейбір жағдайларда шизофренияның пайда болуына себеп болуы мүмкін, шизофрениямен ауыратын ерлердің шамамен 40%-ы және әйелдердің 31%-ы бала кезінде жүріс-құлықтың бұзылуының белгілеріне сай келеді.

Себеп

Мінез-құлық бұзылысының себебі биологиялық және қоршаған орта факторларының күрделі өзара әрекеттесуімен байланысты болғанымен, жасырын механизмдерді анықтау нақты бағалау жүргізу және тиімді емдеуді іске асыру үшін маңызды. Осы механизмдер дәлелді емдеулерді жасау үшін негізгі құрылыс блогы болып табылады. Күрделілігіне қарамастан, танымдық факторлар, неврологиялық факторлар, жеке ішкі факторлар, отбасылық және құрбы-құрдастардың ықпалы, сондай-ақ кеңірек контекстік факторлар сияқты бірнеше салалар мінез-құлық бұзылысының дамуымен байланысты.

Қауіптері

Мінез-құлық бұзылысының дамуы өзгермейтін немесе алдын ала шешілген емес. Нәтижелерге әсер ететін және өзгертетін бірнеше өзара байланысты қауіп-қатер және қорғау факторлары бар. Көп жағдайда мінез-құлық бұзылысы қауіп-қатер факторларының өзара әрекеттесуі мен біртіндеп жинақталуы нәтижесінде пайда болады. Себептер ретінде анықталған қауіп-қатер факторларынан өзге, жастарды бұл бұзылысқа ұшырату қаупін арттыратын бірнеше факторлар бар, олардың ішінде балаға жасалған физикалық зорлық-зомбылық. Қорғау факторлары да анықталған, олардың ең маңыздылары – жоғары интеллект деңгейі, әйел болу, позитивті әлеуметтік көзқарас, тиімді қиындықтарды шешу дағдылары, сондай-ақ қолдау көрсететін отбасы және қоғамдық қарым-қатынастар. Дегенмен, нақты бір қауіп-қатер факторы мен кейінгі даму нәтижесі (мысалы, мінез-құлық бұзылысы) арасындағы байланысты себеп-салдарлық байланыс ретінде қарауға болмайды. Екі фактордың өзара байланысы, мысалы, олар ұқсас генетикалық факторлардың жасқа байланысты көрінісін білдірген жағдайда туындауы мүмкін. Жүктілік кезінде темекі шегудің антиәлеуметтік мінез-құлық деңгейін арттыратыны анықталған зерттеулер бар. Алайда, ана мен ұрық генетикалық тұрғыдан байланыссыз болған (in vitro ұрықтандыру арқасында) жағдайларда, жүктілік кезінде темекі шегу мен кейінірек туындаған мінез-құлық проблемалары арасында ешқандай байланыс табылған жоқ. Осылайша, себептілік пен өзара байланысты ажырату маңызды мәселе болып табылады.

Оқу қабілеттері бұзылған

Тілдік бұзылыстар ең көп кездеседі. Бұл бұзылыстардың арақатынасы күрделі болғанымен, оқу қиындықтарының ADHD, академиялық қиындықтар мен сәтсіздік тарихы, сондай-ақ отбасы және құрбы-құрдастармен ұзаққа созылған әлеуметтену қиындықтарының салдарынан туындайтындай көрінеді. Дегенмен, тілдік кемшіліктер, әлеуметтік-экономикалық жағдайдың нашарлауы немесе нейробиологиялық дамудың қалыптан қалуы сияқты шатастыратын факторларды да ескеру қажет, себебі олар мінез-құлық бұзылысы мен оқу проблемалары арасындағы байланысты түсіндіруге көмектеседі. Сонымен қатар, ауызша ойлау және атқару функцияларындағы айқын кемшіліктер де бар. Атқару функцияларының қиындықтары міндеттер арасында ауысу, жоспарлау және ұйымдастыру қабілетінің төмендеуімен, сондай-ақ күшті реакцияны тежеумен көрінеді. Бұл тұжырымдар әлеуметтік-экономикалық жағдай және білім деңгейі сияқты басқа факторларды ескергеннен кейін де сақталады. Алайда, IQ және атқару функцияларының кемшіліктері – бұл мәселенің бір бөлігі ғана, ал олардың ықпалы қоршаған орта факторларымен өзара әрекеттесу процесінде күшейеді.

Ми айырмашылықтары

Атқарушылық функциядағы қиындықтардан басқа, мінез-құлық бұзылысы бар жастарға қатысты неврологиялық зерттеулер, мінез-құлық бұзылысына тән мінез-құлық және психикалық аномалияларды көрсететін ми анатомиясы мен функциясының айырмашылықтарын анықтайды. Қалыпты бақылау тобымен салыстырғанда, ерте және жасөспірім шағында мінез-құлық бұзылысы бар жастар мидың әлеуметтік мінез-құлықпен байланысты аймақтарында (яғни, амигдала, вентромедиалды префронталды қабықша, инсула және орбитофронталды қабықша) төмендеген реакцияны көрсетті. Бұл, мінез-құлық бұзылысы бар жастардың нашар шешімдерді қайта-қайта қабылдауының нейрондық түсіндірмесін береді. Соңында, мінез-құлық бұзылысы бар жастардың амигдаласындағы сұр зат көлемінің азаюы байқалады, бұл қорқынышқа шарттану тапшылығын түсіндіруге мүмкіндік береді. Бұл азаю, басталу жасына қарамастан, әлеуметтік-эмоционалдық стимулдарды өңдеудегі қиындықтармен байланысты. Мінез-құлық бұзылысы бар жастар мен бақылау тобы арасындағы нейроанатомия және белсенділік үлгілерінің айырмашылықтарынан өзге, нейрохимиялық профильдер де топтар арасында әртүрлі болады. Мінез-құлық бұзылысы бар адамдар серотонин және кортизол деңгейінің төмендеуімен (мысалы, гипоталамус-гипофиз-бүйрек үсті безі (ГГБ) осінің төмендеуімен), сондай-ақ автономды жүйке жүйесінің (АЖЖ) қызметінің төмендеуімен сипатталады. Бұл азаюлар көңіл-күйді және импульсивті мінез-құлықты реттеуге қабілетсіздікпен, алаңдаушылық пен қорқыныш сигналдарының әлсіреуімен және өзіне деген сенімнің төмендеуімен байланысты. Балалық шақта басталатын жағдайларға қарағанда, жасөспірім шақта басталатындарда генетикалық байланыс та күштірек болады. Сонымен қатар, мінез-құлық бұзылысы бар жастарда А моноамин оксидазасы генінің полиморфизмі, демалған кезде жүрек соғысының төмендеуі және тестостерон деңгейінің жоғарылауы байқалады.

Отбасы мен құрбы-құрдастардың ықпалы

Отбасылық және әлеуметтік ортаның элементтері мінез-құлық бұзылысының дамуына және сақталуына да әсер етеді. Мысалы, мінез-құлық бұзылысын көрсететін антиәлеуметтік мінез-құлық, жалғыз ата-ана болумен, ата-ананың ажырасуымен, үлкен отбасымен және аналардың жас болуымен байланысты. Жастардың антиәлеуметтік мінез-құлқының дамуына құрбыларының әсері де зор, әсіресе бала кезінде құрбыларынан көңіл алмауы және бұзық құрбылармен байланыс орнатуы.

Кеңейткіш контексттік факторлар

Жүріс-тұрыстың бұзылуына байланысты жеке және әлеуметтік факторлардан өзге, зерттеулер антиәлеуметтік мінез-құлық таныс жастар үшін ортаның және жағдайдың маңыздылығын көрсетті. Диагноз 18 жасқа дейінгі адамдарда заңдар мен әлеуметтік нормалар мен ережелерді ауыр бұзу сияқты, ұзаққа созылған антиәлеуметтік мінез-құлық үлгісіне сүйене отырып қойылады. 18 жастан асқандарда антиәлеуметтік жеке тұлғалық бұзылысты диагностикалау үшін ұқсас критерийлер қолданылады. DSM 5 жүріс-тұрыстың бұзылуының негізгі критерийлерін өзгертуге қатысты ұсыныстар жоқ; алайда, жұмыс тобы бейшара және эмоционалды емес қасиеттерді қосатын қосымша белгіні енгізуді ұсынады. DSM 5 жүріс-тұрыстың бұзылуының критерийлеріне сәйкес, баланың мінез-құлқында кездесуі мүмкін төрт категория бар: адамдар мен жануарларға қарсы агрессия, мүліктің бүлінуі, жалғандық немесе ұрлық және ережелерді ауыр бұзу. Шамамен барлық жасөспірімдерде заттарды қолдану бұзылысы жүріс-тұрыстың бұзылуына ұқсас белгілер байқалады, бірақ заттарды қолдану бұзылысын сәтті емдегеннен кейін, осы жасөспірімдердің шамамен жартысы жүріс-тұрыстың бұзылуына ұқсас симптомдарды көрсетпейді. Сондықтан, жүріс-тұрыстың бұзылуы деген диагноз қою алдында, заттарға байланысты туындаған себептерді жоққа шығарып, оның орнына заттарды қолдану бұзылысын емдеу маңызды.

Емдеу

Бірінші кезектегі емдеу – мінез-құлықты өзгерту және мәселелерді шешу дағдыларына негізделген психотерапия. Бұл емдеу жеке, мектеп және отбасылық ортаны біріктіруге бағытталған. Ата-аналарға басқаруды үйрету де пайдалы болуы мүмкін. Мінез-құлық бұзылыстарына қарсы ешқандай дәрі-дәрмек FDA-мен бекітілмеген, бірақ рисперидон (екінші буын антипсихотик) мінез-құлықтық және психоәлеуметтік шараларға жауап бермеген балалардағы агрессияны басу үшін қолдануды қолдайтын ең көп деректерге ие. Ирритацияны емдеу үшін селективті серотонинді кері қабылдау ингибиторлары (СИҚИ) кейде осы пациенттерге қолданылады. Мұндай бұзылыстардың алдын алу үшін баланың өмірінің басында тәртіпті сіңіру қажет.

Болжам

Жүріс-тұрысы бұзылған жастардың шамамен 25–40 пайызы ересек болғанда антиәлеуметтік жеке тұлғалық бұзылысы (ASPD) диагнозына сай келеді. ASPD дамытпаған жандардың көпшілігі ересек өмірде де әлеуметтік қиындықтарды көрсетеді.

Жыныстық айырмашылықтар

Жүріс-құлықтың бұзылуына қатысты зерттеулердің көп бөлігі осы диагноз еркектерде әйелдерге қарағанда әлдеқайда көп кездесетінін көрсетеді, кейбір мәліметтерде бұл көрсеткіш үш-төрт есеге дейін айырмашылықты құрайды. Дегенмен, бұл айырмашылық диагностикалық критерийлердің әсерінен туындауы мүмкін, себебі олар агрессия және төбелес сияқты еркектерде жиі кездесетін көзге көрінетін мінез-құлыққа баса назар береді. Әйелдер көбінесе ұрлық немесе үйден қашу сияқты жасырын мінез-құлықтармен ерекшеленеді. Сонымен қатар, әйелдердегі жүріс-құлықтың бұзылуы антиәлеуметтік жекелік бұзылысы және ерте жүктілік сияқты жағымсыз салдарлармен байланысты, бұл бұзылушылық мінез-құлықтағы жыныстық ерекшеліктерді толыққанды зерттеу қажеттігін көрсетеді. Әйелдер еркектерге қарағанда құрбыларының ықпалына, соның ішінде өкініш сезіміне көбірек бейім.

Растық айырмашылықтар

Расалық немесе мәдени айырмашылықтардың мінез-құлық бұзылысының таралуына немесе көрінісіне қатысты зерттеулер шектеулі. Дегенмен, америкалық жастарға қатысты зерттеулерге сәйкес, қара нәсілді жастарға мінез-құлық бұзылысы жиірек диагноз қойылады, ал азиялық жастарға ақ нәсілді жастармен салыстырғанда үш еседен бірге жуық диагноз қойылу ықтималдығы төмен. Бұл теңсіздіктің себебі диагноз қоюшылардың түсініксіз пікірқадастығынан туындайды деген теория ондаған жылдар бойы кеңінен таралған.