Кіріспе
Компьютерге нашақорлық – жеке, әлеуметтік немесе кәсіби қызметке қатысты ауыр жағымсыз салдарға қарамастан, компьютерді шамадан тыс немесе міндетті түрде пайдалану сипаттамасымен берілетін мінез-құлықтық нашақорлықтың бір түрі. Қазіргі уақытта компьютерге тәуелділік психикалық аурулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығына (DSM 5) ресми бұзылу ретінде енгізілмеген. Компьютерге нашақорлық тұжырымы екі түрге бөлінеді: офлайн компьютерге нашақорлық және онлайн компьютерге нашақорлық. Офлайн компьютерге тәуелділік көбінесе офлайн және онлайн режимінде де ойналатын, шамадан тыс ойынға құмарлық туралы сөз келгенде қолданылады. Онлайн компьютерге нашақорлық, сондай-ақ интернетке тәуелділік деп те аталады, ғылыми зерттеулерде офлайн компьютерге нашақорлыққа қарағанда көбірек назар аударады, себебі компьютерге нашақорлықтың көп бөлігі интернетті шамадан тыс пайдаланумен байланысты. Интернетке тәуелділікті зерттейтін мамандар бұл синдромды интернетте қарқынды жұмыс істеу, интернетті ұзақ пайдалану, интернетті бақылауға келмеу, тиімді және уақтылы пайдалана алмау, сыртқы әлемге қызығушылық танытпау, сыртқы әлемдегі адамдармен уақыт өткізбеу және жалғыздық пен көңілсіздіктің күшеюі деп сипаттайды.
Computer addiction is a form of behavioral addiction that can be described as the excessive or compulsive use of the computer, which persists despite serious negative consequences for personal, social, or occupational function. Computer addiction is not currently included in the Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM 5) as an official disorder. The concept of computer addiction is broadly divided into two types, namely offline computer addiction, and online computer addiction. Offline computer addiction is normally used when speaking about excessive gaming behavior, which can be practiced both offline and online. Online computer addiction, also known as Internet addiction, gets more attention in general from scientific research than offline computer addiction, mainly because most cases of computer addiction are related to the excessive use of the Internet. Experts on Internet addiction have described this syndrome as an individual working intensely on the Internet, prolonged use of the Internet, uncontrollable use of the Internet, unable to use the Internet in an efficient, timely matter, not being interested in the outside world, not spending time with people from the outside world, and an increase in their loneliness and dejection.
Себептер
Кимберли Янг бұрынғы зерттеулер интернет/компьютерлік тәуелділікті психикалық денсаулық мәселелерімен, ең бастысы – депрессиямен байланыстыратынын көрсетеді. Ол компьютерлік тәуелділіктің әлеуметтік тұрғыдан, мысалы, өзіне сенімсіздікке, психологиялық және кәсіби тұрғыдан маңызды әсер ететінін айтады, бұл көптеген адамдардың оқудағы сәтсіздігіне алып келді. Кореяда жасалған зерттеуге сәйкес, интернетті/компьютерді патологиялық түрде пайдалану жұмыс орындасынан босату, неке бұзылу, қаржылық қарыз және оқудағы сәтсіздік сияқты өмірге кері әсер етеді. Кореядағы интернет қолданушыларының 70% онлайн ойындар ойнайды, олардың 18%-ы ойынға тәуелді деп диагностикаланған, бұл интернет/компьютерлік тәуелділікпен байланысты. Мақала авторлары Кимберли Янгтың сауалнамасын пайдаланып зерттеу жүргізді. Зерттеу көрсеткендей, интернетке/компьютерге тәуелділік критерийлеріне сай келген көптеген адамдар қарым-қатынаста қиындықтар мен стресс сезінеді, ал онлайн ойындарға тәуелділер шындықтан қашуға ниеттенетінін айтты.
Түрлері
Қазіргі уақытта компьютерлер көбінесе толығымен интернетке тәуелді, сондықтан интернетке тәуелділік туралы ғылыми мақалалар компьютерлік тәуелділік туралы да маңызды болуы мүмкін. Ойынға тәуелділік: адамның күнделікті өміріне кедергі келтіретін компьютерлік немесе бейне ойындарды артық пайдалану немесе оған мәжбүрлікпен ұшырау сипатталады, бұл болжамдық мінез-құлқы тәуелділік. Видео ойынға тәуелділік құмарлықпен ойын ойнау, әлеуметтік оқшалану, көңіл-күйдің ауытқуы, қиялдың азаюы және өмірдегі басқа оқиғаларды ескермей, ойын жетістіктеріне ерекше назар аудару түрінде көрінеді. Әлеуметтік желіге тәуелділік: Деректер көрсетіп тұрғандай, қатысушылар әлеуметтік желіні өздерінің әлеуметтік қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін пайдаланады, бірақ көбінесе қанағаттанбайды. Жалғыздық сезіміне тап болған адамдар эмоционалдық қолдау үшін интернетке жүгінеді. Бұл бетпе-бет қарым-қатынасты азайту арқылы "нағыз өмірдегі әлеуметтенуге" кедергі келтіруі мүмкін. Осы көзқарастардың бір бөлігі Стивен Марштің "Атлантик" журналындағы "Facebook бізді жалғыз қалдыра ма?" деген мақаласында жинақталған. Онда автор әлеуметтік желі адамдарға қажетті қарым-қатынастың тереңдігін емес, кеңдігін ұсынады және пайдаланушылар үшін нақты әлемде қалыптастыратын мағыналы қарым-қатынастар мен әлеуметтік желі арқылы құрылатын көптеген кездейсоқ қарым-қатынастарды ажырату қиын болады деп мәлімдейді.
Киберталап
Профессор Джордана Н. Наварро және авторлар тобының зерттеуіне сәйкес, киберқысым – бұл интернетті немесе технологияны пайдалану арқылы, бірақ оған ғана шектелмей, уақыт өте келе және қорқыныш тудыратын тәрізде адамды қудалау немесе мазалау секілді мінез-құлық. Киберқысым 1990 жылдардан бері өсіп келеді. Осындай жасырын мінез-құлықтар да байқалады. Киберқысымның көптеген жағдайлары бірін-бірі танымайтын адамдардан туындайды. Киберқысым жасаушылар географиялық шекаралармен шектелмейді, зерттеулер мақсатты тұлғаға күш көрсету және бақылау орнатудан басқа да түрлі себептерге байланысты импульстарды көрсеткен. Интернетке тәуелділік пен киберқысым бірнеше ортақ белгілерге ие, бұл екі құбылыстың арақатынасын одан әрі зерттеуге жаңа зерттеулерге көмектеседі. Зерттеулер көрсеткендей, киберқысым жасаушылардың түрлі ниеттері болуы мүмкін, бірақ бұл нәтижелер міндетті түрде психикалық денсаулық мәселелерін көрсетпейді. Киберқысым жасаушы әдетте эмоционалды түрде жарақаттанған, назар, қанағаттану және байланыс іздейтін, жалғыз адам болып табылады және осы процесте ол бір адамға құмар болып қалады (Наварро және басқалар, 2015 жыл).
Терминнің шығу тегі мен тарихы
Компьютерлердің, әсіресе компьютерлік ойындардың, адамды тәуелді ету қасиеттері туралы айтылулар кем дегенде 1970-ші жылдардың ортасына дейін барып жетеді. Иллинойс университетінің PLATO жүйесін пайдаланушылар арасында тәуелділік және тәуелділікке ұқсас мінез-құлық кең таралған. Британдық электрондық оқу академигі Николас Рашби 1979 жылғы «Білім беру компьютерлеріне кіріспе» атты кітабында адамдардың компьютерлерге тәуелді болуі және олардан бас тарту симптомдарын сезінуі мүмкін екенін айтты. Бұл термин 1989 жылы М. Шоттонның «Компьютерлік тәуелділік» кітабында да қолданылды. Дегенмен, Шоттон «тәуелділер» шынымен тәуелді емес деген қорытындыға келді. Оның пікірінше, компьютерге тәуелділік – бұл қиын да қызықты хобби, сонымен қатар осы салада кәсіби мансапқа жол аша алады. Компьютерлер адамдарды жабыққа, оқшауланған өмірге итермелейді деп айтуға болмайды, керісінше, интроверттерге шабыт, қызығушылық пен зихи дамуға мүмкіндік береді. Шоттонның жұмысы компьютерлердің тәуелділікке себеп болатыны туралы мәлімдеменің дұрыстығына күмән тудырады. Бұл термин Интернеттің қарқынды өсуімен және жеке компьютерлердің қолжетімділігі артуымен бірге кеңінен таралды. Компьютерлер мен Интернет жеке және ыңғайлы орта ретінде қалыптаса бастады, оны пайдалануға ниет білдірген кез келген адам қолдана алатын болды. Компьютерлер мен Интернетті пайдаланушылардың санының артуымен қатар, осы жаңа технологияларды дұрыс пайдаланбау немесе шамадан тыс пайдалану мүмкіндігі туралы сұрақтар туындады. Егер технология адамдардың пайдалануына арналған болса, оның теріс пайдаланылуы жеке тұлға үшін қысқа мерзімде, ал қоғам үшін ұзақ мерзімде ауыр салдарға әкелуі мүмкін деген гипотеза жасалды. 1990-шы жылдардың соңында компьютер мен Интернетті пайдаланушылар «веб-голиктер» немесе «киберголиктер» деп аталды. Пратарелли және тағы басқалар осы кезде «әлеуеттік проблемалар тудыруы мүмкін мінез-құлықтар жиынтығын» компьютерлік немесе Интернеттік тәуелділік деп атауды ұсынды. > Компьютерді шамадан тыс пайдаланудың алғашқы мысалдары компьютерлік ойындардың пайда болуымен байланысты. Сонымен қатар, баспасөз хабарларында кейбір фин армиясының салдаты әскери өмірдің талаптарына сай келмей, әскери қызметін бір жылға тоқтатуға немесе кейінге қалдыруға мәжбүр болған. Әлеуметтік дағдылардың жетіспеуіне себеп – компьютерлік ойындарға немесе Интернетке шамадан тыс берілу болуы мүмкін. Forbes мұны «веб-фиксация» деп атады және 2000 жылдан 2005 жылға дейінгі 5 жыл ішінде осыдан туындаған 12 тоқтату немесе кейінге қалдыру жағдайы тіркелгенін мәлімдеді.
There are other examples of computer overuse that date back to the earliest computer games. Press reports have furthermore noted that some Finnish Defence Forces conscripts were not mature enough to meet the demands of military life and were required to interrupt or postpone military service for a year. One reported source of the lack of needed social skills is an overuse of computer games or the Internet. Forbes termed this overuse "Web fixations", and stated that they were responsible for 12 such interruptions or deferrals over the 5 years from 2000 to 2005.