Жастық шақ және ересекке айналу кезеңі

Жасөспрімдік шақ: дене және психологиялық даму кезеңі. Пубертаттан ересекке дейінгі өзгерістер, даму ерекшеліктері мен жас шағының маңызды аспектілері.

48 мин оқу

100%

Дереккөз: Adolescence — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Адамның балалық шақтан ересекке өтуі

Жасөспірімдік (латынша adolescere – "жетілу") – дене және психологиялық дамудың ауыспалы кезеңі, ол көбінесе жыныстық жетілуден ересекке дейінгі аралықта жүзеге асады (әдетте, толу шағымен сәйкес келеді). Жасөспірімдік әдетте жасөспірім шақпен байланысты, бірақ оның физиологиялық, психологиялық немесе мәдени көріністері ертерек басталып, кешіккенде аяқталуы мүмкін. Жыныстық жетілу көбінесе жасөспірімдікке дейінгі кезеңде, әсіресе қыздарда басталады. Дене күшінің өсуі (әсіресе ұлдарда) және танымдық даму жасөспірім шағынан кейін де жалғасуы мүмкін. Жас – жасөспірімдік кезеңнің шамамен көрсеткіші ғана, ал ғалымдар оның нақты анықтамасы бойынша бір пікірге келген жоқ. Кейбір анықтамалар 10 жастан басталып, 30 жасқа дейін созылуы мүмкін. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының анықтамасына сәйкес, жасөспірім – 10 мен 19 жас аралығындағы адам.

Жалпы есейген шақ

Жасөспірімдік кезең – бірнеше жылға созылатын, қарқынды физикалық өсу мен психологиялық өзгерістерге толы, жыныстық жетілумен аяқталатын кезең. Қыздарда жасөспірімдік кезеңнің басталуы 10–11, ал ұлдарда 11–12 жас шамасында болады. Жасөспірімдікке жетудің жеке кестесіне ең алдымен тұқым қуалаушылық ықпал етеді, бірақ диета мен жаттығулар сияқты қоршаған орта факторлары да әсер етеді. Осы факторлар ерте және кешіккен жасөспірімдікке де себеп болуы мүмкін. Бұл өзгерістерге көбінесе гормондардың әсері тиеді. Гормондар ұйымдастырушылық рөл атқарады, жасөспірімдік кезең басталғаннан кейін организмді белгілі бірдей мінез-құлық танытуға дайындап, сонымен қатар жасөспірімдік шақтағы гормоналдық өзгерістерге байланысты физикалық және мінез-құлық өзгерістерін тудыратын белсенді рөл атқарады. Бұл кезең ұзаққа созылады және гормондардың өндірісінің күрт артуымен басталады, бұл өз кезегінде бірқатар физикалық өзгерістерге әкеледі. Бұл – екіншілік жыныстық белгілердің (мысалы, ұлдарда дауыстың тереңдеуі және Адам алмасының үлкеюі, қыздарда кеуденің дамуы және жамбастың дөңгеленуі) пайда болуымен және гормоналды тепе-теңдіктің ересектерге тән жағдайға қарай күрт өзгеруімен сипатталатын өмір кезеңі. Бұл процесті гипофиз безі бастайды, ол гормоналды агенттерді қан ағынына бөліп, тізбекті реакцияны іске қосады. Соның салдарынан еркек және әйел жыныстық бездері белсендіріліп, қарқынды өсу мен дамуға түседі; белсендірілген жыныстық бездер гормондарды жаппай өндіре бастайды. Еркектердегі жатыр безі негізінен тестостерон, ал әйелдердегі жұмыртқалық бездер эстрогенді бөліп шығарады. Бұл гормондардың өндірісі жыныстық жетілу кезеңіне дейін біртіндеп артады. Кейбір ұлдарда жыныстық гормондардың тепе-теңдігінің бұзылуы, тіндердің жауап беру қабілетінің төмендеуі немесе семіздік салдарынан гинекомастия дамуы мүмкін. Ер адамдарда беттегі түктер жасөспірімдік кезеңінде белгілі бір ретпен пайда болады: алғашқы бет түктері әдетте 14–17 жас аралығында үстіңгі еріннің бұрыштарында өсе бастайды. Содан кейін ол үстіңгі ерінге таралып, білік түзеді. Одан кейін беттің жоғарғы бөлігінде және төменгі еріннің астындағы аймақта түк пайда болады. Кейбір еркектерде жасөспірімдік кезеңнен кейін 10 жылға дейін толық беттегі түк толыққанды өспеуі мүмкін. Әйелдерде бұл менархе, яғни менструацияның басталуы, ол әдетте 12–13 жас аралығында басталады. Менархе басталу мерзіміне тұқым қуалаушылық ықпал етеді, бірақ қыздың диетасы мен өмір салты да маңызды рөл атқарады. Олар әлеуетті серіктестердің назарын аудару және спорттық жарыстарда бірінші болып таңдалу мүмкіндігіне ие. Жасөспірім ұлдар көбінесе өздеріне деген көзқарастары жақсы, сенімді, қауіпсіз және тәуелсіз болады. Кешіккен жасөспірімдікке ұшыраған ұлдар дене бітіміне қанағаттанбау себепті, дамыған достарымен салыстырғанда өзін сенімсіз сезінуі мүмкін. Алайда ерте жасөспірімдік ұлдар үшін әрқашан оң нәтиже бермейді; ұлдарда ерте жыныстық жетілу гормондардың күрт өсуіне байланысты агрессивтіліктің артуымен қатар жүруі мүмкін. Қыз балаларда ерте жетілу кейде өзін-өзі тым сезімтал етуге, жетіліп келе жатқан әйелдерге тән ерекшелікке әкелуі мүмкін. Денелері ертерек дамығандықтан, жасөспірім қыздар көбінесе өзін қауіпсіз сезініп, басқаларға тәуелді болады. Ерте пісіп-жетілген қыздар кейінірек пісіп-жетілген қыздарға қарағанда ертерек жыныстық қатынасқа түсіп, қаламаған жүктілікке ұшырау ықтималдығы жоғары. Мұндай тәжірибесі бар қыздар мектепте "тәжірибесіз" құрбыларына қарағанда нашар орындайды. Қыздар әдетте 15–17 жасқа келгенде толық физикалық дамуға жетеді, ал ұлдар әдетте 16–17 жаста жасөспірімдік кезеңін аяқтайды. Жасөспірімдік кезеңнен кейін бойдың өсуі сирек кездеседі. Қыздар жыныстық жетілуге алғашқы физикалық өзгерістер көрінгеннен кейін шамамен төрт жыл өткен соң жетеді. Жасөспірімдік өсу қарқыны – бұл өсу гормондарының, қалқанша безінің гормондарының және андрогендердің бір мезгілде бөлінуі нәтижесінде жасөспірімдердің бойы мен салмағының тез өсуі. Еркектердегі өсу қарқыны әдетте әйелдерге қарағанда екі жылға кешігіп басталады. Биіктік жылдамдығы жоғары кезінде (ең жылдам өсу кезеңі) жасөспірімдердің өсу қарқыны шамамен сәбилердегідей болады – еркектер үшін жылына шамамен 10,3 см (4 дюйм), ал әйелдер үшін жылына 9 см (3,5 дюйм). Биіктіктегі өзгерістерден басқа, жасөспірімдер салмағының да айтарлықтай артуын байқайды (Маршалл, 1978). Жасөспірім шақтағы салмақ ересектегі салмақтың жартысын құрайды. Бұл біркелкі емес өсу жасөспірімдердің дене бітімінің пропорционалды емес көрінуіне себеп болады. Жасөспірімдік кезеңде сүйектер қатайып, сынғыш бола бастайды. Жасөспірімдік кезең аяқталғанда ұзын сүйектердің ұштары эпифиз процесінде жабылады. Бұл сүйек өзгерістері этникалық топтар арасында әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, АҚШ-та қара нәсілді жасөспірімдерде сүйек тығыздығы ақ нәсілді жасөспірімдерге қарағанда айтарлықтай артады, бұл қара нәсілді әйелдерде остеопороз даму және сүйек сыну қаупінің төмендеуімен байланысты болуы мүмкін. Жасөспірімдік кезеңінде денеде май және бұлшық етінің таралуында да маңызды физикалық өзгерістер болады. Бұл процесс әйелдер мен еркектерде әртүрлі. Жасөспірімдікке дейін май және бұлшық етінің таралуында жыныстық айырмашылықтар дерлік байқалмайды; жасөспірімдік кезеңінде ұлдардың бұлшық еті қыздарға қарағанда әлдеқайда жылдам өседі, бірақ екі жыныс та бұлшық етінің қарқынды дамуын бастан кешіреді. Керісінше, екі жыныс та дене майының артуын бастан кешірсе де, қыздарда бұл арту әлдеқайда маңызды. Көбінесе қыздарда майдың артуы жасөспірімдікке дейінгі жылдары байқалады. Жасөспірімдік кезеңнен кейін ұлдардағы бұлшық ет пен май арақатынасы шамамен үшке бірегей, ал қыздарда – шамамен беске төртеу. Бұл спорттағы жыныстық айырмашылықтарды түсіндіруге көмектеседі. Жасөспірімдік даму қан айналымы және тыныс алу жүйелеріне де әсер етеді, өйткені жасөспірімдердің жүрегі мен өкпесінің көлемі де, сыйымдылығы да артады. Бұл өзгерістер күштілік пен жаттығуға төзімділіктің артуына әкеледі. Жыныстық айырмашылықтар байқалады, өйткені еркектерде жүрек пен өкпе көлемі үлкенірек, жүрек соғу қысымы жоғары, демалған кезде жүрек соғу жиілігі төмен, қанға оттекті тасымалдау қабілеті жоғары, бұлшық ет еңбегінің химиялық өнімдерін бейтарап етуге қабілеті жоғары, қан гемоглобині жоғары және қызыл қан шарларының саны көп. Кейбір генетикалық жыныстық айырмашылықтарға қарамастан, жасөспірімдік кезеңіндегі биологиялық өзгерістерде қоршаған орта факторлары да маңызды рөл атқарады. Мысалы, қыздар жасөспірімдікке дейін физикалық белсенділігін азайтуға бейім, сондай-ақ темір сияқты маңызды қоректік заттар жетіспейтін диетадан жеткіліксіз тамақтануы мүмкін. Бұл қоршаған орта факторлары әйелдердің физикалық дамуына да әсер етеді.

Puberty is a period of several years in which rapid physical growth and psychological changes occur, culminating in sexual maturity. The average age of onset of puberty is 10—11 for girls and 11—12 for boys. Every person's individual timetable for puberty is influenced primarily by heredity, although environmental factors, such as diet and exercise, also exert some influences. These factors can also contribute to precocious and delayed puberty. These changes are largely influenced by hormonal activity. Hormones play an organizational role, priming the body to behave in a certain way once puberty begins, and an active role, referring to changes in hormones during adolescence that trigger behavioral and physical changes. Puberty occurs through a long process and begins with a surge in hormone production, which in turn causes a number of physical changes. It is the stage of life characterized by the appearance and development of secondary sex characteristics (for example, a deeper voice and larger Adam's apple in boys, and development of breasts and more curved and prominent hips in girls) and a strong shift in hormonal balance towards an adult state. This is triggered by the pituitary gland, which secretes a surge of hormonal agents into the blood stream, initiating a chain reaction. The male and female gonads are thereby activated, which puts them into a state of rapid growth and development; the triggered gonads now commence mass production of hormones. The testes primarily release testosterone, and the ovaries predominantly dispense estrogen. The production of these hormones increases gradually until sexual maturation is met. Some boys may develop gynecomastia due to an imbalance of sex hormones, tissue responsiveness or obesity. Facial hair in males normally appears in a specific order during puberty: The first facial hair to appear tends to grow at the corners of the upper lip, typically between 14 and 17 years of age. It then spreads to form a moustache over the entire upper lip. This is followed by the appearance of hair on the upper part of the cheeks, and the area under the lower lip. Some men do not develop full facial hair for 10 years after puberty. For females, it is menarche, the onset of menstruation, which occurs, on average, between ages 12 and 13. The age of menarche is influenced by heredity, but a girl's diet and lifestyle contribute as well. They have the advantage in capturing the attention of potential partners and in being picked first for sports. Pubescent boys often tend to have a good body image, are more confident, secure, and more independent. Late maturing boys can be less confident because of poor body image when comparing themselves to already developed friends and peers. However, early puberty is not always positive for boys; early sexual maturation in boys can be accompanied by increased aggressiveness due to the surge of hormones that affect them. For girls, early maturation can sometimes lead to increased self consciousness, a typical aspect in maturing females. Because of their bodies' developing in advance, pubescent girls can become more insecure and dependent. In addition to having earlier sexual experiences and more unwanted pregnancies than late maturing girls, early maturing girls are more exposed to alcohol and drug abuse. Those who have had such experiences tend to not perform as well in school as their "inexperienced" peers. Girls have usually reached full physical development around ages 15–17, while boys usually complete puberty around ages 16–17. Any increase in height beyond the post pubertal age is uncommon. Girls attain reproductive maturity about four years after the first physical changes of puberty appear. The adolescent growth spurt is a rapid increase in the individual's height and weight during puberty resulting from the simultaneous release of growth hormones, thyroid hormones, and androgens. Males experience their growth spurt about two years later, on average, than females. During their peak height velocity (the time of most rapid growth), adolescents grow at a growth rate nearly identical to that of a toddler—about 10.3 cm (4 inches) per year for males and 9 cm (3.5 inches) per year for females. In addition to changes in height, adolescents also experience a significant increase in weight (Marshall, 1978). The weight gained during adolescence constitutes nearly half of one's adult body weight. This non uniform growth is one reason why an adolescent body may seem out of proportion. During puberty, bones become harder and more brittle. At the conclusion of puberty, the ends of the long bones close during the process called epiphysis. There can be ethnic differences in these skeletal changes. For example, in the United States, bone density increases significantly more among black than white adolescents, which might account for decreased likelihood of black women developing osteoporosis and having fewer bone fractures there. Another set of significant physical changes during puberty happen in bodily distribution of fat and muscle. This process is different for females and males. Before puberty, there are nearly no sex differences in fat and muscle distribution; during puberty, boys grow muscle much faster than girls, although both sexes experience rapid muscle development. In contrast, though both sexes experience an increase in body fat, the increase is much more significant for girls. Frequently, the increase in fat for girls happens in their years just before puberty. The ratio between muscle and fat among post pubertal boys is around three to one, while for girls it is about five to four. This may help explain sex differences in athletic performance. Pubertal development also affects circulatory and respiratory systems as an adolescents' heart and lungs increase in both size and capacity. These changes lead to increased strength and tolerance for exercise. Sex differences are apparent as males tend to develop "larger hearts and lungs, higher systolic blood pressure, a lower resting heart rate, a greater capacity for carrying oxygen to the blood, a greater power for neutralizing the chemical products of muscular exercise, higher blood hemoglobin and more red blood cells". Despite some genetic sex differences, environmental factors play a large role in biological changes during adolescence. For example, girls tend to reduce their physical activity in preadolescence and may receive inadequate nutrition from diets that often lack important nutrients, such as iron. These environmental influences, in turn, affect female physical development.

Көбеюге байланысты өзгерістер

Негізгі жыныстық белгілер – жыныс мүшелерімен тікелей байланысты. Еркектерде жасөспірімдік шақтың алғашқы кезеңдері ұрықтар мен мүшеқаптың өсуін, одан кейін қапақтың өсуін қамтиды. Әдетте, қыз бала етеккір келгеннен кейін бірнеше жыл өткен соң ғана толыққанды көбеюге қабілетті болады, себебі етеккірден кейін шамамен екі жылдан соң реттелген овуляция басталады. Сондықтан, еркектерден өзгеше, әйелдер жүкті болуға қабілетті болмас бұрын физикалық жағынан жетілгендей көрінеді. Екіншілік жыныстық белгілердегі өзгерістер – жыныстық көбеюмен тікелей байланысы жоқ барлық өзгерістерді қамтиды. Еркектерде бұл өзгерістерге шашықтың пайда болуы (жамбаста, бетте және денеде), дауыстың қалыңдауы, қол мен санаттың терісінің қатаңдауы және май бездерінің дамуы жатады. Әйелдерде екіншілік жыныстық белгілердегі өзгерістерге кеуденің көтерілуі, жамбастың кеңеюі, жамбас және қолқап астындағы шаштың өсуі, ареоланың кеңеюі және сүт бездерінің көтерілуі кіреді. Бұл жіктеу жүйесін жасаған британдық педиатрдың атымен аталған.

Мидағы өзгерістер

Адам миы жасөспірім шаққа жеткен кезде де, тіпті одан кейін де толық дамымайды. Мидың алдыңғы бөлігі 30 жасқа дейін өзін-өзі қалыптастыра беретіні белгілі. Нейробиологтар осы даму кезеңінің қашан аяқталуын немесе ми дамуының нақты жасын анықтауға келісе алмайды. 30 жасқа дейін адам миы адамның мінез-құлқымен және әлеуметтік жайсыздықпен байланысты. Дегенмен, жасөспірімдік және ерте ересек жастағы префронтальді қабықтың дамуы мен кез келген иррационалды мінез-құлық арасындағы себеп-салдарлық байланысты көрсететін эмпирикалық зерттеулер жүргізілмеген. Ми 6 жасқа келгенде көлемінің 90%-на жетеді. Сондықтан, жасөспірім шақта мидың көлемі көп өспейді. Жасөспірім шақта мидағы ақ заттың мөлшері сызықты түрде артады, ал сұр заттың мөлшері кері пропорционалды үлгіні көрсетеді. Синаптық кесу процесі арқылы мидағы қажетсіз нейрондық байланыстар жойылады және сұр заттың мөлшері азаяды. Алайда, бұл мидің функционалдығын жоғалтады дегенді білдірмейді; керісінше, миелиндеудің (аксондарды оқшаулаудың) артуы және пайдаланылмаған жолдардың азаюы нәтижесінде ол тиімдірек болады. Мидың алғашқы дамитын бөліктері негізгі функцияларға, мысалы, қозғалыс және сезімге жауап береді. Мидың күрделі процестерге қатысатын бөліктері даму барысында затты жоғалтады. Бұларға басқа да аймақтармен қатар бүйірлік және алдыңғы қабықтар кіреді. Мидағы ең маңызды өзгерістердің кейбірі шешім қабылдау және танымдық бақылауға, сондай-ақ жоғары танымдық функцияларға қатысы бар префронтальді қабықта болады. Жасөспірімдік кезеңінде префронтальді қабықта миелиндеу және синаптық кесу процестері күшейеді, бұл ақпаратты өңдеудің тиімділігін арттырады және префронтальді қабық пен мидың басқа аймақтары арасындағы нейрондық байланыстар нығаяды. Бұл тәуекелдер мен пайдаларды жақсы бағалауға, сондай-ақ импульстерді жақсырақ бақылауға әкеледі. Атап айтқанда, дорсолатеральді префронтальді қабықтың дамуы импульстерді бақылау және алдын ала жоспарлау үшін маңызды, ал вентромедиалды префронтальді қабықтың дамуы шешім қабылдау үшін маңызды. Орбитофронтальді қабықтың өзгерістері пайда мен қауіптерді бағалау үшін маңызды. Жасөспірімдер миының дамуында маңызды рөл атқаратын үш нейротрансмиттер – глютамат, допамин және серотонин. Глутамат – қоздырғыш нейротрансмиттер. Жасөспірім шақта болатын синаптық кесу кезінде кесілген нейрондық байланыстардың көпшілігі глютамат немесе басқа да қоздырғыштардың рецепторларын қамтиды. Осыған байланысты, ерте ересек жаста мидағы синаптық тепе-теңдік қоздырғыш емес, тежегіш болып келеді. Допамин ләззатпен және шешім қабылдау кезінде қоршаған ортаға бейімделумен байланысты. Жасөспірім шақта лимбикалық жүйедегі допамин деңгейі артып, префронтальді қабыққа допаминнің енуі де артады. Жасөспірімдерде қоздырғыштар мен тежегіш нейротрансмиттерлердің тепе-теңдігінің өзгеруі және допамин белсенділігінің артуы жасөспірімдердің тәуекелге баруына және жалықтыруға бейімделуіне әсер етуі мүмкін (когнитивтік дамуға қараңыз). Серотонин – көңіл-күй мен мінез-құлықты реттеуге қатысатын нейромодулятор. Лимбикалық жүйенің дамуы сыйақы мен жазаны анықтауда және эмоционалдық тәжірибе мен әлеуметтік ақпаратты өңдеуде маңызды рөл атқарады. Лимбикалық жүйедегі допамин мен серотонин деңгейінің өзгеруі жасөспірімдерді эмоционалдырақ және сыйақы мен стресске көбірек сезімтал етеді. Эмоционалдық өзгергіштіктің артуы жасөспірімдердің осалдығын да арттырады. Серотониннің әсері лимбикалық жүйемен ғана шектелмейді: Серотонин рецепторларының бірнешеуі, әсіресе адамның алдыңғы және префронтальді қабығында, жасөспірімдік кезеңде гендік экспрессиясы күрт өзгереді.

The human brain is not finished developing by the time a person reaches puberty, or even finishes it. The frontal lobe of the brain has been known to shape itself well into one's 30s. Neuroscientists often cannot agree precisely on when this developmental period ends or if there is an exact age for the end of brain development. Below the age of about roughly 30, the human brain has been implicated in human behavior and social immaturity. However, there has been no empirical study indicating a causal relationship with the development of the prefrontal cortex in adolescence and into early adulthood with any irrational behaviors. The brain reaches 90% of its adult size by six years of age. Thus, the brain does not grow in size much during adolescence. Over the course of adolescence, the amount of white matter in the brain increases linearly, while the amount of grey matter in the brain follows an inverted U pattern. Through a process called synaptic pruning, unnecessary neuronal connections in the brain are eliminated and the amount of grey matter is pared down. However, this does not mean that the brain loses functionality; rather, it becomes more efficient due to increased myelination (insulation of axons) and the reduction of unused pathways. The first areas of the brain to be pruned are those involving primary functions, such as motor and sensory areas. The areas of the brain involved in more complex processes lose matter later in development. These include the lateral and prefrontal cortices, among other regions. Some of the most developmentally significant changes in the brain occur in the prefrontal cortex, which is involved in decision making and cognitive control, as well as other higher cognitive functions. During adolescence, myelination and synaptic pruning in the prefrontal cortex increases, improving the efficiency of information processing, and neural connections between the prefrontal cortex and other regions of the brain are strengthened. This leads to better evaluation of risks and rewards, as well as improved control over impulses. Specifically, developments in the dorsolateral prefrontal cortex are important for controlling impulses and planning ahead, while development in the ventromedial prefrontal cortex is important for decision making. Changes in the orbitofrontal cortex are important for evaluating rewards and risks. Three neurotransmitters that play important roles in adolescent brain development are glutamate, dopamine and serotonin. Glutamate is an excitatory neurotransmitter. During the synaptic pruning that occurs during adolescence, most of the neural connections that are pruned contain receptors for glutamate or other excitatory neurotransmitters. Because of this, by early adulthood the synaptic balance in the brain is more inhibitory than excitatory. Dopamine is associated with pleasure and attuning to the environment during decision making. During adolescence, dopamine levels in the limbic system increase and input of dopamine to the prefrontal cortex increases. The balance of excitatory to inhibitory neurotransmitters and increased dopamine activity in adolescence may have implications for adolescent risk taking and vulnerability to boredom (see Cognitive development below). Serotonin is a neuromodulator involved in regulation of mood and behavior. Development in the limbic system plays an important role in determining rewards and punishments and processing emotional experience and social information. Changes in the levels of the neurotransmitters dopamine and serotonin in the limbic system make adolescents more emotional and more responsive to rewards and stress. The corresponding increase in emotional variability also can increase adolescents' vulnerability. The effect of serotonin is not limited to the limbic system: Several serotonin receptors have their gene expression change dramatically during adolescence, particularly in the human frontal and prefrontal cortex.

Танымдық даму

Жасөспірімдік шақ – қарқынды танымдық даму кезеңі. Пиаже жасөспірімдік шақты адамның ойлауы абстрактілі формаға еніп, эгоцентрикалық ойлар төмендеп, жеке тұлғаға кең көзқараспен ойлауға және ақыл қоюға мүмкіндік беретін өмір кезеңі деп сипаттайды. Мінез-құлықтық және фМРТ зерттеулерінің нәтижесінде атқарушылық функциялардың дамуы анықталды, яғни ойлар мен мінез-құлықты басқару және үйлестіруге қабілетті танымдық дағдылар, олар көбінесе префронтальді қабықпен байланысты. Осы өмір кезеңінде қалыптасқан ойлар, идеялар мен түсініктер болашақ өмірге зор әсер етеді, мінез-құлық пен тұлғаның қалыптасуында маңызды рөл атқарады. Ми құрылымындағы және ми ішіндегі байланыстардағы биологиялық өзгерістер тәжірибе, білім және әлеуметтік талаптардың өзгеруімен өзара әрекеттесіп, қарқынды танымдық өсуге алып келеді (жоғарыдағы Мидағы өзгерістерді қараңыз). Нақты өзгерістердің қандай жаста болатыны әр адамда әртүрлі, бірақ төменде талқыланатын өзгерістер жасөспірімдік шаққа жеткен кезде немесе одан кейін басталады және кейбір дағдылар жасөспірім шақта дами береді. Екі жүйелік модель мидағы әлеуметтік-эмоционалдық жүйе мен танымдық бақылау жүйелерінің даму арасындағы тепе-теңдік бұзылуын ұсынады, бұл жасөспірімдерге тән импульсивтілікке және басқа да мінез-құлықтарға себеп болады. ABCD зерттеуі сияқты кейбір зерттеулер жасөспірімдердің танымдық дамуының бастапқы деңгейін зерттеп жатыр.

Теориялық көзқарастар

Жасөспірімдік кезеңдегі танымдық өзгерістерді түсінуге кем дегенде екі маңызды көзқарас бар. Бірі – конструктивизмдік даму көзқарасы. Пиаже еңбектеріне негізделген бұл көзқарас, сандық, күй теориясы тұрғысынан қарастырылады және жасөспірімдердің танымдық қабілеттерінің салыстырмалы түрде күрт және айқын жақсаратынын болжайды. Екіншісі – ақпаратты өңдеу перспективасы, ол жасанды интеллектті зерттеуден туындап, ойлау процесінің нақты компоненттерінің дамуы арқылы танымдық дамуды түсіндіруге бағытталған.

Танымдық қабілетінің жақсаруы

12-14 жасқа толғанда адамның сыншыл ойлау және шешім қабылдау қабілеті ересектердікіндей болады. Бұл өзгерістер жасөспірім кезеңінде бес сала бойынша байқалады: Назар: Бір ынталандыруға назар аудару және басқасын ілгерілетіп қабылдамау процесі – таңдаулы назарда көрінеді. Сонымен қатар, бір уақытта екі немесе одан көп ынталандыруға назар аудару қабілеті де жақсарады. Жады: Жұмыс жады және ұзақ мерзімді жады екеуі де жақсарады. Ойлау жылдамдығы: Жасөспірімдер балалардан жылдам ойлайды. Ойлау жылдамдығы 5 жастан бастап жасөспірімдік шақтың ортасына дейін күрт жоғалады, содан кейін 14/15 жаста тұрақтанады және жасөспірімдік кезеңнің соңы мен ересек жас аралығында өзгере қоймайды. Ұйымдастыру: Жасөспірімдер өз ойлау процестерін жақсы түсінеді және тиімді ойлау үшін жадыға түсіретін тәсілдер мен басқа да стратегияларды қолдана алады. Метакогниция: Өз ойлау үлгілерін жақсы білу өзін-өзі бақылау мен әлеуметтік түсінікті арттырады. 2005 жылдан кейінгі зерттеулер мидың жиырмадан кейін де тиімділігін өзгерте беретінін көрсетеді, жиырма жастағы «жетілу нүктесі» шартты, себебі мидың көптеген маңызды бөліктері 14 немесе 15 жасқа дейін жетіледі, сондықтан «жетілуді» анықтау қиын және көбінесе пікірталас тудырады. Майдалы ми қабығының (префронталды кортекс) қырынуы 14 немесе 15 жасқа дейін баяулап, тіпті өмірдің алтыншы онжылдығына дейін жалғаса беретіні байқалады. Ақ зат 45 жасқа дейін көбейеді, содан кейін қартаю процесі арқылы азаяды. Миелинділік соқтыққанда 40-50 жасқа дейін жалғаса берсе, мидың жиырма жасында толық дамып бітіп қалғандығы туралы пікірге күмән тудырады.

Гипотетикалық және абстрактілік ойлау

Жасөспірімдердің ойлауы балалардың ойлауына қарағанда нақты оқиғалармен шектелмейді: олар қазіргі жағдайдан тыс мүмкіндіктерді зерделей алады. Жасөспірімдердің мүмкіндіктер туралы ойлау қабілетінің артуының бір көрінісі – дедуктивті ойлау дағдысының жақсаруы, ол гипотетикалық ойлаудың дамуына алып келеді. Бұл алдын ала жоспарлауға, әрекеттің болашақ салдарларын көруге және оқиғаларға баламалы түсіндірмелер беруге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, бұл жасөспірімдерді жақсы дебатшылар етеді, себебі олар достарының немесе ата-аналарының болжамдарына қарсылық білдіре алады. Жасөспірімдер сонымен қатар ықтималдықты түсінуде де жақсарады. Жүйелі, абстрактілі ойлаудың пайда болуы – жасөспірім шақтағы танымдық дамудың маңызды бір ерекшелігі. Мысалы, жасөспірімдер балаларға қарағанда қалпы бунақтар, мақал-мәтелдер, метафоралар мен аналогиялардағы жоғары деңгейдегі абстрактілі логиканы оңай түсінеді. Олардың қабілеттерінің кеңеюі тілдің сатира, метафора және сарказм сияқты бірнеше мағынаны жеткізуге қалай қолданылатынын бағалауға мүмкіндік береді. (Тоғыз жасқа дейінгі балалар сарказмды түсінбейді.) Бұл сонымен қатар, дамыған ойлау мен логикалық процестерді жеке қарым-қатынастар, саясат, философия, дін, мораль, достық, сенім, әділдік және адалдық сияқты әлеуметтік және идеологиялық мәселелерге қолдануға мүмкіндік береді.

Метататанымдық

Танымдық қабілеттің үшінші артықшылығы – ойлаудың өзі туралы ойлау, бұл процесс метатаным деп аталады. Ол көбінесе ойлау процесінде өзінің когнитивтік қызметін бақылауды қамтиды. Жасөспірімдердің өз ойлау үлгілерін жақсырақ білуі өзін-өзі бақылауды жақсартады және тиімді оқуға көмектеседі. Бұл әлеуметтік танымда да маңызды, нәтижесінде интроспекция, өзіне-өзі сезіну және интеллектуалдану (Фрейдтің қорғаныш механизмі емес, өз ойлары туралы ойлау мағынасында) күшейеді. Жасөспірімдер балаларға қарағанда адамдардың ой-қимылдарына толыққанды бақылау жасай алмайтынын жақсы түсінеді. Өзін-өзі тексеру қабілеті жасөспірімдік эгоцентризмнің екі түріне алып келуі мүмкін, бұл ойлаудағы екі ерекше мәселеге әкеледі: көзге көрінбейтін көрермендер және жекегі ертегі. Бұл шамамен 15 жасқа келгенде, жалпы өзіне-өзі сезінумен бірге, ең жоғары деңгейге жетеді. Метатаным және абстрактілі ойлаумен байланысты, перспективаны қабылдау – бұл сананың күрделі теориясы. Жасөспірімдер әлеуметтік перспективаны қабылдау сатысына жетеді, онда тіпті олардың өзі қатыспаса да, бір адамның ойлары немесе әрекеттері екінші адамның ойлары мен әрекеттеріне қалай әсер ететінін түсіне алады.

Релятивистік ойлау

Балалармен салыстырғанда, жасөспірімдердің басқалардың айтқандарын күмәндануға бейімділігі артады, ал фактілерді абсолюттік шындық деп қабылдау мүмкіндігі төмендейді. Отбасы шеңберінен тыс алған тәжірибелері арқылы, бұрын абсолютті деп үйреткен ережелердің іс жүзінде салыстырмалы екенін түсінеді. Олар ақылға қонымды ережелерді – мысалы, ыстық пешке тимеуді – және мәдениетке байланысты өзгеріп отыратын стандарттарға негізделген ережелерді (әдеп нормалары, белгілі бір жасқа дейін танысуға тыйым салу) ажырата білуге бастайды, бұл ерекшелік кішкентай балаларда байқалмайды. Осының салдарынан, жасөспірімдерде барлық сала бойынша билікке қарсы сұрақтар туындауы мүмкін.

Тәуекелге баруға дайындық

Жасөспірімдерге тиетін жарақаттардың көпшілігі қауіпті мінез-құлықпен байланысты (алкоголь және есірткі қолдану, бейсақтық немесе назарсыздан жүргізу, қорғалмаған жыныстық қатынас), сондықтан жасөспірімдердің тәуекелге баруына себеп болатын танымдық және эмоционалдық процестерді зерттеуге көп көңіл бөлінді. Бұл мәселені қарастырғанда, жасөспірімдердің қауіпті мінез-құлыққа бейім екендігін (таралуы), олардың тәуекелге қатысты шешімдерді ересектерден гөрі әртүрлі ме, әлде ұқсас қабылдайтынын (танымдық процестер тұрғысынан қарастыру), немесе бірдей процестерді қолданып, бірақ әртүрлі нәрселерге баға беру арқытында басқа нәтижелерге келетінін анықтау маңызды. Мінез-құлықты шешім қабылдау теориясы жасөспірімдер мен ересектердің әрекеттің ықтимал пайдасы мен салдарына бірдей мән беретінін ұсынады. Алайда, зерттеулер көрсеткендей, жасөспірімдер ересектерге қарағанда пайдаға, әсіресе әлеуметтік пайдаға көбірек мән береді. Зерттеулер жасөспірімдер мен ересектер тәуекел туралы біршама ұқсас ойлайтынын, бірақ әртүрлі құндылықтарға ие болғандықтан әртүрлі шешімдерге келетінін көрсетеді. Кейбір ғалымдар жасөспірім шақта тәуекелге бейімділіктің эволюциялық артықшылықтары болуы мүмкін деп санайды. Мысалы, тәуекелге баруға дайын болмаса, жасөспірімдер өз отбасынан кетуге қажетті жігер мен сенімділікке ие болмайды. Сонымен қатар, халық тұрғысынан алғанда, жаңа әдістерді сынауға және тәуекелге баруға дайын адамдар тобының болуы, ересектерде жиі кездесетін консервативтік көзқарастарды теңестіруге мүмкіндік береді. Тәуекелге барудың көбеюге қатысты да пайдасы болуы мүмкін: жасөспірімдерде жыныстық тартым мен танысуға қызығушылық артады, ал ықтимал серіктестерге ұнау үшін тәуекелге бару қажет. Зерттеулер сонымен қатар бастапқы сезімталдық іздеу мінез-құлқының өмір бойы тәуекелге баруға бейімділіктің деңгейіне әсер етуі мүмкін екенін көрсетеді. Жыныстық қатынасқа түсудің салдары ескерілгенде, әсіресе жасөспірімдер үшін бұл белгілі бір тәуекелді білдіреді. Қорғалмаған жыныстық қатынас, тиімсіз контрацепция әдістерін қолдану (мысалы, үзіліс), көптеген жыныстық серіктестер және нашар коммуникация – бұл жеке және/немесе қоғамдық тәуекелді арттыратын жыныстық мінез-құлықтың кейбір аспектілері. Жасөспірімдердің өмірінде қауіпті жыныстық мінез-құлықпен байланысты факторларға ата-аналардың зорлық-зомбылығының жоғары деңгейі және ата-аналардың қолдауы мен бақылауының төмен деңгейі жатады.

Because most injuries sustained by adolescents are related to risky behavior (alcohol consumption and drug use, reckless or distracted driving, unprotected sex), a great deal of research has been done on the cognitive and emotional processes underlying adolescent risk taking. In addressing this question, it is important to distinguish whether adolescents are more likely to engage in risky behaviors (prevalence), whether they make risk related decisions similarly or differently than adults (cognitive processing perspective), or whether they use the same processes but value different things and thus arrive at different conclusions. The behavioral decision making theory proposes that adolescents and adults both weigh the potential rewards and consequences of an action. However, research has shown that adolescents seem to give more weight to rewards, particularly social rewards, than do adults. Research seems to favor the hypothesis that adolescents and adults think about risk in similar ways, but hold different values and thus come to different conclusions. Some have argued that there may be evolutionary benefits to an increased propensity for risk taking in adolescence. For example, without a willingness to take risks, teenagers would not have the motivation or confidence necessary to leave their family of origin. In addition, from a population perspective, there is an advantage to having a group of individuals willing to take more risks and try new methods, counterbalancing the more conservative elements more typical of the received knowledge held by older adults. Risk taking may also have reproductive advantages: adolescents have a newfound priority in sexual attraction and dating, and risk taking is required to impress potential mates. Research also indicates that baseline sensation seeking may affect risk taking behavior throughout the lifespan. Given the potential consequences, engaging in sexual behavior is somewhat risky, particularly for adolescents. Having unprotected sex, using poor birth control methods (e. g. withdrawal), having multiple sexual partners, and poor communication are some aspects of sexual behavior that increase individual and/or social risk. Aspects of adolescents' lives that are correlated with risky sexual behavior include higher rates of parental abuse, and lower rates of parental support and monitoring.

Ингибициялау

Тәуекелге бейімділігінің артуына байланысты, жасөспірімдерде мінез-құлықты тежеудің нашарлауы байқалады, соның ішінде жойылуды үйренудегі кемшіліктер де бар. Бұл, жасөспірімдер болашақта жағымсыз салдарға алып келуі мүмкін әрекеттерді тоқтатуға азырақ бейім болғандықтан, қауіпті секс немесе есірткі пайдалану сияқты қауіпті мінез-құлықтарға бару үшін маңызды себеп болады. Бұл құбылыс жойылу принципіне негізделген мінез-құлықтық емдеулерге де әсер етеді, мысалы, қорқыныш немесе есірткіге тәуелділікке қарсы әсер ету терапиясы. Бұзылған тежелім, әсіресе жойылу, жасөспірімдердің есірткіге құмарлықтан кейін де қайтадан іздеуге бейімділігін түсіндіруге көмектеседі деген болжам бар, тіпті тәуелділікті емдеуден кейін де.

Психологиялық даму

Жасөспірімдер психологиясын формалды түрде зерттеу 1904 жылы Г. Стэнли Холлдың «Жасөспірімдік» атты еңбегі жарық көрген кезде басталды. Америкалық Психологиялық Ассоциацияның алғашқы президенті Холл жасөспірімдік шақты 14-24 жас аралығы деп анықтады және оны негізінен ішкі күйзеліс пен дүрбелеңнің кезеңі ретінде қарастырды (sturm und drang). Осы кезеңге қатысты түсініктер екі жаңа тәсілге негізделген: Дарвиннің эволюциялық теориясы және Фрейдтің психодинамикалық теориясы. Ол жасөспірімдік – адамның эволюциялық дамуындағы, жабайылықтан өркениетке қарай жасалған өзгерістің көрінісі деп сенді. Холлдың бұл тұжырымдары 1950 жылға дейін, Эрик Эриксон және Анна Фрейд сияқты психологтар жасөспірімдікке қатысты өз теорияларын жасағанға дейін, көпке дейін күмәндалған жоқ. Фрейд жасөспірімдерге тән психологиялық проблемалардың биологиялық негіздемесі бар және олар мәдени тұрғыдан жалпыға ортақ екенін айтты, ал Эриксон жеке тұлғаның қалыптасуы мен әлеуметтік рөлді орындауы арасындағы қақтығысқа назар аударды. Әртүрлі теорияларына қарамастан, бұл үш психолог жасөспірімдік шақтың өзіндік күйзеліс пен психологиялық шатасу кезеңі екеніне келісті. Жасөспірімдіктің құрбылармен қарым-қатынас сияқты азырақ алаңдатарлық жақтары мен мәдени ықпалы 1980 жылдарға дейін көбінесе назарсыз қалды. 1950 жылдардан 1980 жылдарға дейін зерттеулердің басты назары мінез-құлық үлгілерін түсіндіруге емес, оларды сипаттауға ауысты. Институт бұрынғы патологиялық тұлғаларға негізделген теориялардың үстемдігінен айырмашылығы, дені сау дамуды зерттеуді бастауға септігін тигізді. Осы зерттеулер 1960 жылдары Глен Эльдерге жасөспірімдер дамуына қатысты өмірлік цикл тұрғысынан қарауды ұсынуға негіз болды. Эльдер жасөспірімдер дамуының бірнеше сипаттамалық қағидаларын жасады. Тарихи уақыт пен орын қағидасы бойынша, адамның дамуы оның өскен кезеңі мен жеріне байланысты қалыптасады. Өмірдегі уақыттың маңыздылығы туралы қағида, өмірлік оқиғалардың дамуға тигізетін әсері, олардың адам өмірінде қай уақытта орын алғандығына байланысты өзгеретінін көрсетеді. Өзара байланысты өмірлер туралы идея, адамның дамуының оның бір бөлігі болып табылатын қарым-қатынастар желісімен байланысты екенін көрсетеді, ал адамның өзіндік белсенділігі туралы қағида, адамның өмірлік жолы жеке тұлғаның тарихи кезең мен әлеуметтік ортасының аясындағы таңдаулары мен әрекеттері арқылы құрылатынын айтады. 1984 жылы Жасөспірімдерді зерттеу қоғамы (SRA) жасөспірімдер психологиясын зерттеуге арналған алғашқы ресми ұйым болып құрылды. Бұл ұйым алғашқыда қарастырған мәселелердің арасында: жасөспірімдікке қатысты табиғат пен тәрбиенің өзара әрекеті; жасөспірімдер мен олардың ортасы арасындағы байланысты түсіну; жасөспірімдердің мінез-құлқын түсіндіру кезінде мәдениетті, әлеуметтік топтарды және тарихи контексті ескеру болды.

The formal study of adolescent psychology began with the publication of G. Stanley Hall's Adolescence in 1904. Hall, who was the first president of the American Psychological Association, defined adolescence to be the period of life from ages 14 to 24, and viewed it primarily as a time of internal turmoil and upheaval (sturm und drang). This understanding of youth was based on two then new ways of understanding human behavior: Darwin's evolutionary theory and Freud's psychodynamic theory. He believed that adolescence was a representation of our human ancestors' phylogenetic shift from being primitive to being civilized. Hall's assertions stood relatively uncontested until the 1950s when psychologists such as Erik Erikson and Anna Freud started to formulate their theories about adolescence. Freud believed that the psychological disturbances associated with youth were biologically based and culturally universal while Erikson focused on the dichotomy between identity formation and role fulfillment. Even with their different theories, these three psychologists agreed that adolescence was inherently a time of disturbance and psychological confusion. The less turbulent aspects of adolescence, such as peer relations and cultural influence, were left largely ignored until the 1980s. From the '50s until the '80s, the focus of the field was mainly on describing patterns of behavior as opposed to explaining them. The institute was instrumental in initiating studies of healthy development, in contrast to previous work that had been dominated by theories based on pathological personalities. These studies provided the background for Glen Elder in the 1960s to propose a life course perspective of adolescent development. Elder formulated several descriptive principles of adolescent development. The principle of historical time and place states that an individual's development is shaped by the period and location in which they grow up. The principle of the importance of timing in one's life refers to the different impact that life events have on development based on when in one's life they occur. The idea of linked lives states that one's development is shaped by the interconnected network of relationships of which one is a part and the principle of human agency asserts that one's life course is constructed via the choices and actions of an individual within the context of their historical period and social network. In 1984, the Society for Research on Adolescence (SRA) became the first official organization dedicated to the study of adolescent psychology. Some of the issues first addressed by this group include: the nature versus nurture debate as it pertains to adolescence; understanding the interactions between adolescents and their environment; and considering culture, social groups, and historical context when interpreting adolescent behavior.

Жеке басының дамуы

Жеке тұлғаны қалыптастыру – жасөспірімдер өмірінің бір кезеңі. Көптеген адамдар өздерін тану іздестірісін жасөспірім шақта бастайды. Осы жылдары жасөспірімдер өздері кім екенін анықтау үшін түрлі мінез-құлықтар мен сыртқы бейнелерді сынап көруге бейім. Өздерін табуға тырысып, жасөспірімдер өздеріне ең лайықтысын табу үшін бірнеше рөлдерді басынан өткізеді. Жеке тұлғаны дамыту және сақтау (жасөспірім шақта) отбасылық жағдай, орта және әлеуметтік жағдай сияқты көптеген факторларға байланысты қиын міндет. Жеке тұлғаны дамытудың екі маңызды аспектісі – өзіндік нақтылық және өзіне деген сенім. Зерттеушілер жеке тұлғаның қалыптасуын түсіну үшін үш негізгі тәсіл қолданды: өзіндік түсінік, жеке басының сезімі және өзіне деген құрмет. Жасөспірімдік жылдар жас адамдардың жауапкершілігін арттырады. Жасөспірімдер өз денелері өзгеріп жатқанда сыртқы түріне көп көңіл бөліп, оған уақыт пен күш жұмсайды. Балалардан ерекшеленетін жасөспірімдер, жақсы көрінуге тырысады (1991).

Өзін-өзі тану

Өзін-өзі тану идеясы – адамның сенімді, тұрақты және дәйекті түрде қалыптасқан пікірлер мен сенімдерге ие болу қабілеті ретінде танылады. Жасөспірімдік шақтағы танымдық даму нәтижесінде өзіне-өзі көңіл қою, басқаларды және олардың ой-пікірлерін, бағалауларын түсіну, абстрактілі ойлау, болашақ мүмкіндіктерді қарастыру және бір уақытта бірнеше мүмкіндікті зерделеу қабілеттері қалыптасады. Осының салдарынан жасөспірімдер кішкентай балаларға тән қарапайым, нақты және жалпылама өзін-өзі сипаттаудан айқын өзгешеліктерге ұшырайды. Бала кезінде олар өздерін физикалық ерекшеліктері арқылы анықтаса, жасөспірімдер өздерін құндылықтары, ойлары мен көзқарастары арқылы сипаттайды. Жасөспірімдер болашақта қалыптаса алатын «мүмкін өзінің» бірнеше бейнесін және олардың таңдауларының ұзақ мерзімді салдарларын елестете алады. Осы мүмкіндіктерді зерттеу жасөспірімнің өзін-өзі көрсетуінде күрт өзгерістерге алып келуі мүмкін, себебі жасөспірім қасиеттер мен мінез-құлықты таңдап немесе қабылдамай, нақты өзін идеалды өзіне (жасөспірімнің қалаған бейнесі) және қорқатын өзінен (жасөспірім қаламаған бейнесі) қашықтатуға тырысады. Көптеген жандар үшін мұндай айырмашылықтар жайсыз болғанымен, олар идеалды бейнеге сай және қорқатын бейнеден ерекшеленетін мінез-құлық арқылы жетістікке жетуге де ынталандырады. Өзін-өзі танудың «дифференциация» деп аталатын тағы бір ерекшелігі – жасөспірімдердің өз мінез-құлқына және басқалардың оны қабылдауына ықпал ететін жағдайларды тани бастағанда пайда болады, сондай-ақ өздерін сипаттау сұралғанда олардың қасиеттерін нақтылай бастайды. Дифференциация жасөспірімдік шақтың ортасында толыққанды дамиды. 7-9 сыныптарда жасөспірімдер өзін сипаттау үшін қолданатын мінез-құлық ерекшеліктері нақты жағдайларға байланысты болады, сондықтан бір-біріне қайшы келуі мүмкін. Өзін-өзі тану тұжырымдамасындағы сәйкессіздіктер осы жылдары (көру) жиі кездесетін мазасыздық көзі болып табылады, бірақ бұл мазасыздық жасөспірімдердің құрылымдық дамуына көмектесуі мүмкін.

Өзіндік сезім

Жасөспірімдердегі эгоцентризм өздерін құрбы-құрдастары арасында маңызды сезінуге және әлеуметтік қабылдауға ұмтылумен сипатталады. Өзін-өзі танудың қарама-қайшылықты аспектілерінен өзгеше, жеке тұлға – бұл тұрақты және жағдайларға қарамастан сақталатын, өткен тәжірибелер мен болашақ мақсаттарды қамтитын өзіндік сананың үйлесімді сезімі. Әр адамның өзін-өзі түсінуі бар, бірақ Эрик Эриксон әркімнің жеке басын толыққанды қалыптастыра бермейтінін айтады. Эриксонның даму сатыларының теориясында жасөспірімдер өз сенімдеріне толық берілместен бұрын түрлі мүмкіндіктерді зерттеуі және өзінің әртүрлі жақтарын біріктіруі қажет болатын жекелік дағдарыс қарастырылады. Ол бұл процестің аяқталуын «жеке тұлғаны қалыптастыру» деңгейі деп сипаттады, бірақ сонымен қатар, жеке бастың дамуы «бір рет және біржола толыққанды шешілмейді» екенін атап өтті. Жасөспірімдер өздерін топқа жататындығына қарай анықтауға тырысады. «Киім жасөспірімдерге жаңа тұлғаларды ашуға, ата-аналарынан тәуелсіздік табуға және құрбыларымен байланыс орнатуға көмектеседі». Мода жасөспірімдердің «өзін табуында» маңызды рөл атқарады; мода үнемі өзгеріп отырады, бұл жасөспірімдердің жеке басының дамуымен үндеседі. Жасөспірімдер өздеріне ең лайықты нәрсені табу үшін түрлі стильдерді қолданып, жеке басын анықтауға тырысады. Өз бейнесін және басқалардың қабылдауын сынақтан өткізу арқылы жасөспірім өзінің кім екенін түсіне алады. Мода жасөспірімдерге әсер еткендей, бұқаралық ақпарат құралдары да өзгеріп отырады. «Қазіргі өмірде адамдар экрандарда, беттерде және жарнамалық стендтердегі денелердің үздіріліссіз көрінісіне толы ортада өмір сүреді». Бұл көрініс саналы немесе санасыз түрде санаға сіңіп, өзін-өзі бағалауда қиындықтар туғызады, бұл жасөспірімдердің жеке басын қалыптастыруына әсер етеді. Зерттеуші Джеймс Марсия осы сатылардағы адамның жетістіктерін бағалаудың қазіргі әдісін жасады. Оның сұрақтары үш санатқа бөлінеді: кәсіптік бағыты, идеологиясы және жеке қарым-қатынастары. Жауаптар адамның қаншалықты зерттеуге тырысқанына және қаншалықты міндеттемелерге дайын екеніне қарай бағаланады. Нәтижесінде адам мыналардың біріне жатқызылады: а) жеке тұлғалық диффузия, яғни барлық балалар бастайтын жағдай; б) жеке тұлғалық тосқауыл, яғни баламаларды зерттемей-ақ міндеттемелерге бару; в) мораторий, яғни зерттеу процесі; немесе г) жеке тұлғаны қалыптастыру, яғни мораторийден кейін міндеттемелерге келу. Соңғы зерттеулер өзін-өзі тексеру жасөспірімдік шақта ерте басталатынын, бірақ жеке тұлғаны толық қалыптастыру 18 жасқа дейін сирек кездесетінін көрсетті. Университеттің бірінші курсы жеке тұлғаның дамуына маңызды әсер етеді, бірақ бұрынғы міндеттемелерді қайта қарауға және шешім қабылдамай балама мүмкіндіктерді одан әрі зерттеуге ынталандыра отырып, психоәлеуметтік мораторийді ұзарта алады. Көп жағдайда, дәлелдер Эриксонның сатыларын қолдайды: олардың әрқайсысы оның бастапқыда болжаған жеке қасиеттерімен сәйкес келеді.

Egocentrism in adolescents forms a self conscious desire to feel important in their peer groups and enjoy social acceptance. Unlike the conflicting aspects of self concept, identity represents a coherent sense of self stable across circumstances and including past experiences and future goals. Everyone has a self concept, whereas Erik Erikson argued that not everyone fully achieves identity. Erikson's theory of stages of development includes the identity crisis in which adolescents must explore different possibilities and integrate different parts of themselves before committing to their beliefs. He described the resolution of this process as a stage of "identity achievement" but also stressed that the identity challenge "is never fully resolved once and for all at one point in time". Adolescents begin by defining themselves based on their crowd membership. "Clothes help teens explore new identities, separate from parents, and bond with peers." Fashion has played a major role when it comes to teenagers "finding their selves"; Fashion is always evolving, which corresponds with the evolution of change in the personality of teenagers. Adolescents attempt to define their identity by consciously styling themselves in different manners to find what best suits them. Trial and error in matching both their perceived image and the image others respond to and see, allows for the adolescent to grasp an understanding of who they are. Just as fashion is evolving to influence adolescents so is the media. "Modern life takes place amidst a never ending barrage of flesh on screens, pages, and billboards." This barrage consciously or subconsciously registers into the mind causing issues with self image a factor that contributes to an adolescence sense of identity. Researcher James Marcia developed the current method for testing an individual's progress along these stages. His questions are divided into three categories: occupation, ideology, and interpersonal relationships. Answers are scored based on the extent to which the individual has explored and the degree to which he has made commitments. The result is classification of the individual into a) identity diffusion in which all children begin, b) Identity Foreclosure in which commitments are made without the exploration of alternatives, c) Moratorium, or the process of exploration, or d) Identity Achievement in which Moratorium has occurred and resulted in commitments. Research since reveals self examination beginning early in adolescence, but identity achievement rarely occurring before age 18. The freshman year of college influences identity development significantly, but may actually prolong psychosocial moratorium by encouraging reexamination of previous commitments and further exploration of alternate possibilities without encouraging resolution. For the most part, evidence has supported Erikson's stages: each correlates with the personality traits he originally predicted.

Қоршаған орта және жеке тұлға

Жасөспірімнің ортасы оның жеке басын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Жасөспірімнің дамитын әлеуметтік жекелігіне бейімделу, қиындықтарды жеңу, әлеуметтік желілер сияқты көптеген факторлар әсер етеді. Бұл факторлардың барлығы жасөспірімнің өскен ортасына байланысты. Жақсы жағдайда тәрбиеленген бала көбірек мүмкіндіктерге ие болып, жалпы алғанда жағымды жағдайлармен қатар жүреді. Ал қаланың маргиналды аудандарынан немесе қылмысқа толы жерлерден шыққан жасөспірімдер өз дамуына зиян келтіруі мүмкін ортаға көбірек бейімделеді. Жасөспірімдік кезең – даму процесінің өте сезімтал кезеңі, осы шақта дұрыс емес нәрселерге ұшырау болашақ шешімдерге елеулі әсер етеді. Жақсы шағын қалаларда өскен балалар жаман ортаға тап болмай, олардың жеке басын дамытуға және сәтті жекелікке қол жеткізуге көмектесетін іс-шараларға қатысуға бейім. Соңғы жылдары психологтар жасөспірім шақта жыныстық бағдардың қалай қалыптасатынын түсінуге тырысуда. Кейбір теоретиктер дамудың әртүрлі жолдары бар екенін және әр адамның таңдайтын жолы оның жынысына, бағдарына және жасөспірімдік шақтың басталу уақытына байланысты екенін айтады. Бірінші кезең, сезімталдық деп аталады, әдетте балалық шақта басталады және баланың өз жынысынан адамдарға деген қызығушылығын сезінуімен сипатталады. Екінші кезең – жеке бастылықты түсінбеушілік, бірнеше жылдан кейін пайда болады. Бұл кезеңде жасөспірім өз жыныстық бағдарына байланысты ішкі күйзеліс сезіміне толы болып, бір жынысты серіктестермен жыныстық тәжірибелерге түсе бастайды. Үшінші кезең, жеке басты қабылдау, әдетте жасөспірім үйден кеткеннен кейін бірнеше жыл өткен соң жүзеге асады. Осы кезеңде жасөспірімдер отбасы мен жақын достарына ашылып, өзін гей, лесбиянка немесе бисексуал деп таниды. Соңғы кезеңде, яғни, жас адам өзінің жыныстық бағдарын өмір салты ретінде қабылдайды. Осы модель бойынша, сыртқа шығу процесі балалық шақта басталып, 20-ге дейін жалғасады. Бұл модельге қарсы пікірлер де айтылды және соңғы жылдары баламалы идеялар зерттелді. Жыныстық бағдар тұрғысынан алғанда, жасөспірімдік шақ – гей/лесбиянка және трансгендер жасөспірімдердің көпшілігі өз сезімдерін тануға және түсінуге бастайтын кезең. Көптеген жасөспірімдер өмірінің осы кезеңінде жеке басын қалыптастырғаннан кейін сыртқа шығуға шешім қабылдауы мүмкін, ал кейбіреулері гомосексуалдық және гетеросексуалдық тәжірибелерді қамтитын сұрақтар мен күмәндар кезеңінен өтеді. 194 лесбиянка, гей және бисексуал жастың 21 жасқа дейінгі зерттеуі бойынша, өз жыныстық бағдарын сезіну орташа есеппен 10 жаста, ал сыртқа шығу процесі әріптестер мен ересектердің алдында тиісінше 16 және 17 жаста басталады. ЛГБТ-мен келісу және оң ЛГБТ-танымын құру кейбір жастарға түрлі себептермен қиын болуы мүмкін. Өз жыныстық немесе гендерлік сәйкестігін күмәнге салатын жастар гетеронормативтік құрбы-құрдастарымен қоршалғанда, олардың қысымы үлкен фактор болып табылады және өзгелерден ерекшеленетіндігіне байланысты үлкен қиындық туғызады. Ашық сөйлеу психологиялық бейімделуді жақсартуға көмектеседі, бірақ оның да тәуекелдері бар. Шындығында, гетеронормативтік ортада ашық сөйлеу жиі оқшаулану, жаралы әзілдер және тіпті зорлық-зомбылық қаупімен қатар жүреді.

An adolescent's environment plays a huge role in their identity development. So many factors contribute to the developing social identity of an adolescent from commitment, to coping devices, to social media. All of these factors are affected by the environment an adolescent grows up in. A child from a more privileged upbringing is exposed to more opportunities and better situations in general. An adolescent from an inner city or a crime driven neighborhood is more likely to be exposed to an environment that can be detrimental to their development. Adolescence is a sensitive period in the development process, and exposure to the wrong things at that time can have a major effect on future decisions. While children that grow up in nice suburban communities are not exposed to bad environments they are more likely to participate in activities that can benefit their identity and contribute to a more successful identity development. In recent years, psychologists have sought to understand how sexual orientation develops during adolescence. Some theorists believe that there are many different possible developmental paths one could take, and that the specific path an individual follows may be determined by their sex, orientation, and when they reached the onset of puberty. The first stage, known as sensitization, usually starts in childhood, and is marked by the child's becoming aware of same sex attractions. The second stage, identity confusion, tends to occur a few years later. In this stage, the youth is overwhelmed by feelings of inner turmoil regarding their sexual orientation, and begins to engage in sexual experiences with same sex partners. In the third stage of identity assumption, which usually takes place a few years after the adolescent has left home, adolescents begin to come out to their family and close friends, and assumes a self definition as gay, lesbian, or bisexual. In the final stage, known as commitment, the young adult adopts their sexual identity as a lifestyle. Therefore, this model estimates that the process of coming out begins in childhood, and continues through the early to mid 20s. This model has been contested, and alternate ideas have been explored in recent years. In terms of sexual identity, adolescence is when most gay/lesbian and transgender adolescents begin to recognize and make sense of their feelings. Many adolescents may choose to come out during this period of their life once an identity has been formed; many others may go through a period of questioning or denial, which can include experimentation with both homosexual and heterosexual experiences. A study of 194 lesbian, gay, and bisexual youths under the age of 21 found that having an awareness of one's sexual orientation occurred, on average, around age 10, but the process of coming out to peers and adults occurred around age 16 and 17, respectively. Coming to terms with and creating a positive LGBT identity can be difficult for some youth for a variety of reasons. Peer pressure is a large factor when youth who are questioning their sexuality or gender identity are surrounded by heteronormative peers and can cause great distress due to a feeling of being different from everyone else. While coming out can also foster better psychological adjustment, the risks associated are real. Indeed, coming out in the midst of a heteronormative peer environment often comes with the risk of ostracism, hurtful jokes, and even violence.

Өзін-өзі бағалау

Тұлғаны қалыптастырудың соңғы маңызды аспектісі – өзін-өзі бағалау. Өзін-өзі бағалау – адамның өзінің түсінігі мен сәйкестігі туралы ойлары мен сезімдері. Өзін-өзі бағалау туралы көптеген теориялар барлық жыныстар мен жастағы адамдардың өзін-өзі бағалауын сақтау, қорғау және арттыруға ұмтылатынын көрсетеді. "Барометрлік өзін-өзі бағалау" жылдам ауытқи алады және күйзеліс пен алаңдаушылық тудыруы мүмкін, бірақ негізгі өзін-өзі бағалау жасөспірім шақта өте тұрақты болып қалады. Жалпы өзін-өзі бағалау шкалаларының дұрыстығы күмәнді, көптеген мамандар жасөспірімдердің тәжірибесі туралы көбірек ақпарат беруге арналған нақтырақ шкалалардың пайдалы болатынын ұсынады. Қыздар көбінесе достарымен қолдаушы қарым-қатынаста болғанда жоғары өзін-өзі бағалауға ие болады, олар үшін достықтың ең маңызды қызметі – әлеуметтік және моральдық қолдау көрсететін біреудің болуы. Қыздар достарының мақұлдауын алмағанда немесе ортақ қызығушылықтары мен іс-әрекеттері бар адамды таба алмағанда өзін-өзі бағалауы төмендейді. Ал ұлдар тәуелсіздігін орнатуға және билікпен қарым-қатынасын анықтауға көбірек мән береді. Сондықтан, олар өз достарына сәтті әсер ету қабілеттері арқылы жоғары өзін-өзі бағалауға ие болады; керісінше, романтикалық қабілетсіздік, мысалы, қарама-қарсы немесе бір жынысты адамдардың махаббатын жеңу немесе сақтау (сексуалдық бағдарына қарай) жасөспірім ұлдардың өзін-өзі бағалауының төмендеуіне себеп болады. Романтикалық қарым-қатынасты аяқтағаннан кейін ерлер де, әйелдер де өзін-өзі бағалауы төмендегендіктен, олар осы жағдайға байланысты басқа да белгілерге ұшырауы мүмкін. Депрессия мен үмітсіздік – осы белгілердің тек екеуі ғана, және әйелдер депрессияға екі есе жиі ұшырайды, ал ерлер үш-төрт есе жиі суицидке барады (Mearns, 1991; Ustun & Sartorius, 1995).

Жалпы алғанда

Жасөспірімдердің әріптестерімен, отбасы мүшелерімен және әлеуметтік айналасымен қарым-қатынастары жасөспірімнің әлеуметтік дамуында маңызды рөл атқарады. Жасөспірімнің әлеуметтік айналасы дами келе, ол достары мен таныстары арасындағы айырмашылықты аңғара бастағанда, көбінесе достарына терең эмоционалды байланыс орнатады. Бұл зиянды емес, алайда егер бұл достар оны зиянды жағдайларға ұшыратса, онда бұл құрбы-құрдастарының қысымының бір көрінісі болып табылады. Жасөспірімдік шақ – әлеуметтік дамудың өте маңызды кезеңі, себебі жасөспірімдер жақын қарым-қатынас орнатып, сыртқы әсерге оңай бейімделеді. Бұл адамның өз бетінше шешім қабылдауға алғашқы мүмкіндігі, сондықтан бұл кезеңге ерекше назар қажет. Қарым-қатынастар жасөспірімнің әлеуметтік дамуы үшін өте маңызды, өйткені әріптестердің адамға тигізетін әсері зор. Осы қарым-қатынастардың маңыздылығы олардың жасөспірімге жеке тұлғаның мәнін, оның қалыптасу жолдарын және адамның нақты мінез типіне ие болу себептерін түсінуге көмектесуінде. «Психологиялық салыстырулар жасырын тұлғалық теорияның дамуын бағалаушы көрсеткіш ретінде де, оның құрылу процесінің бір бөлігі ретінде де қызмет ете алады. Яғни, екі адамның мінездік ерекшеліктерін салыстыру арқылы біз жеке тұлғаның жалпы теориясын құруға негіз жасаймыз (және мұндай теория нақты адамдарды түсінуге көмектесетін пайдалы құрал болады)». Бұл, өз кезегінде, адамның өзіндік санасын және жеке басын дамытуда әлеуметтік салыстыруды қолданумен паралал, бұл оның мінезін де қамтиды, сонымен қатар қарым-қатынастың және осы арқылы даму процесіндегі олардың маңыздылығын көрсетеді. Әлеуметтік салыстыруда біз психологиялық және жеке дамуға қатысты анықтамалық топтарды пайдаланамыз. Осы анықтамалық топтар – жасөспірімдердің әріптестері. Демек, жасөспірім кімді дос ретінде таңдайды және кіммен жиі байланыс жасайды, олар оның анықтамалық тобын құрайды және оның болашаққа қадам басқан жолына үлкен әсер етеді. Зерттеулер көрсеткендей, қарым-қатынастар адамның әлеуметтік дамуына ең зор әсер етеді.

The relationships adolescents have with their peers, family, and members of their social sphere play a vital role in the social development of an adolescent. As an adolescent's social sphere develops rapidly as they distinguish the differences between friends and acquaintances, they often become heavily emotionally invested in friends. This is not harmful; however, if these friends expose an individual to potentially harmful situations, this is an aspect of peer pressure. Adolescence is a critical period in social development because adolescents can be easily influenced by the people they develop close relationships with. This is the first time individuals can truly make their own decisions, which also makes this a sensitive period. Relationships are vital in the social development of an adolescent due to the extreme influence peers can have over an individual. These relationships become significant because they begin to help the adolescent understand the concept of personalities, how they form and why a person has that specific type of personality. "The use of psychological comparisons could serve both as an index of the growth of an implicit personality theory and as a component process accounting for its creation. In other words, by comparing one person's personality characteristics to another's, we would be setting up the framework for creating a general theory of personality (and, such a theory would serve as a useful framework for coming to understand specific persons)." This can be likened to the use of social comparison in developing one's identity and self concept, which includes ones personality, and underscores the importance of communication, and thus relationships, in one's development. In social comparison we use reference groups, with respect to both psychological and identity development. These reference groups are the peers of adolescents. This means that who the teen chooses/accepts as their friends and who they communicate with on a frequent basis often makes up their reference groups and can therefore have a huge impact on who they become. Research shows that relationships have the largest affect over the social development of an individual.

Отбасы

Жасөспірімдік шақта отбасы ішіндегі рөл тез өзгереді. Кішкентай балалар өздерін күшпен танытуға тырысады, бірақ жасөспірімдікке дейін отбасылық шешімдерге көп әсер ете алмайды, олар ата-аналарымен тең дәрежеде қарала бастағанда ғана ықпал ету мүмкіндігі артады. Жасөспірім тәуелсіздікке ұмтылыс жасап, сонымен бірге ата-анасымен жақсы қарым-қатынасты сақтау міндетіне келеді, бұл бұрын ата-анасының толық билігінде болған мәселелер ретінде қарастырылған нәрселерге қатысты. Достардың өзара әсері күшейгендіктен, ата-ана мен жасөспірім арасындағы келіспеушіліктер де артады, бұл жасөспірімге ата-аналық құндылықтарға қарсы жаңа ықпалдар әсер етеді. Әлеуметтік желілер де жасөспірімдер мен ата-аналар арасындағы келіспеушіліктерге үлес қосады. Бұрын ата-аналар әлеуметтік желілердің қауіп-қатерінен уайымдамаса, енді ол балалар үшін қауіпті орынға айналды. Жасөспірімдер бостандықтары үшін күрескенде, ата-аналар үшін балаларының әлеуметтік желілерде не істеп жатқаны туралы белгісіздік, әлеуметтік желілердегі қауіпті адамдардың көбеюіне байланысты қиын мәселе болып табылады. Көптеген ата-аналар әлеуметтік желілер туралы аз біледі, бұл олардың сенімсіздігін арттырады. Ата-ана мен жасөспірім арақатынасындағы маңызды міндет – онлайн байланыстың мүмкіндіктерін арттыру және оның тәуекелдерін басқару жолын табу. Балалық шақта бауырлар жанжал мен ренжістің көзі болғанымен, сонымен бірге қолдау көрсетуші жүйе де болып табылады. Жасөспірімдік шақта бұл қарым-қатынас бауырлардың жынысына байланысты өзгеруі мүмкін. Бір жынысты бауырлардың арасында жақындық жасөспірімдік кезеңнің басында артады, содан кейін тұрақты болып қалады. Әртүрлі жынысты бауырлардың арасындағы қарым-қатынас өзгеше: жасөспірімдік жылдары бауырлар бір-бірінен алыстайды, бірақ орта жасөспірімдікке жеткенде жақындықтары қайта артады. Бауырлармен өтетін қарым-қатынас – балалардың алғашқы қарым-қатынас тәжірибесі, олардың өмір бойына әлеуметтік және өзіндік түсініктерін қалыптастыратын фактор. Бауырлармен жақсы қарым-қатынас жасөспірімдерге көп жағынан көмектеседі. Олар бір-бірімен теңдес ретінде әрекет ете алады, бір-бірінің қарым-қатынасын жақсартады және өзіне деген сенімділігін арттырады. Үлкен бауырлар кішілеріне кеңес бере алады, бірақ бұл кеңестің әсері үлкен бауырдың қызметіне байланысты жақсы немесе жаман болуы мүмкін. Отбасылық қарым-қатынастың өзгеруі, әсіресе ажырасу жасөспірімге маңызды әсер етеді. Ажырасу көрсеткіші шамамен 50%-ға жеткендіктен, ажырасу жиі кездеседі және жасөспірімдік шақтағы өзгерістердің көптігіне себепші болады. Ажырасудан кейін баланың асырауы туралы даулар көбінесе ата-аналар арасындағы бақылаусыз күресті және екіұштылықты көрсетеді. Ажырасу әдетте жасөспірім мен асыраушы емес ата-анасы арасындағы байланыстың азаюына әкеледі. Үйдегі тұрақсыздық пен зорлық-зомбылықтың өте ауыр жағдайларында ажырасу отбасыларға оң әсер ете алуы мүмкін, себебі үйдегі қақтығыстар азаяды. Алайда, зерттеулердің көпшілігі жасөспірімдікке және одан кейінгі дамуға кері әсерін көрсетеді. Жақында жүргізілген зерттеулер ажырасқан отбасыларда өскен балалар, тұрақты ажырасқан отбасыларда өскен құрбыларымен салыстырғанда, жасөспірімдік шақта қосымша отбасылық өзгерістерге ұшыраса, математика және қоғамдық пәндер бойынша үлгерімдері төмендеуі мүмкін екенін көрсетті. Тағы бір жақындағы зерттеуде жасөспірімдердің эпистемологиялық травма теориясы деп аталатын жаңа теория ұсынылды. Балалық шақта немесе жасөспірімдік шақта ата-ананың ажырасуы адамның жиырма және отыздан асқан шағында да кері әсерін тигізеді. Бұл жағымсыз әсерлерге романтикалық қарым-қатынастар мен қақтығыс стилі кіреді, яғни ересектер ретінде олар қақтығыстарды басқаруда қашу және бәсекелестік стильдерін пайдалануға бейім. Жасөспірімдік шақта отбасылық рөлдер өзгерсе де, үйдегі орта және ата-аналар жасөспірімдердің мінез-құлқы мен таңдауы үшін маңызды болып қала береді. Ата-анасымен жақсы қарым-қатынаста болған жасөспірімдер темекі шегу, ішімдік ішу, ұрысу және қорғансыз жыныстық қатынас сияқты қауіпті әрекеттерге аз бейім.

Adolescence marks a rapid change in one's role within a family. Young children tend to assert themselves forcefully, but are unable to demonstrate much influence over family decisions until early adolescence, when they are increasingly viewed by parents as equals. The adolescent faces the task of increasing independence while preserving a caring relationship with his or her parents. which adolescents may have previously viewed as issues over which their parents had complete authority. Parent adolescent disagreement also increases as friends demonstrate a greater impact on one another, new influences on the adolescent that may be in opposition to parents' values. Social media has also played an increasing role in adolescent and parent disagreements. While parents never had to worry about the threats of social media in the past, it has become a dangerous place for children. While adolescents strive for their freedoms, the unknowns to parents of what their child is doing on social media sites is a challenging subject, due to the increasing amount of predators on social media sites. Many parents have very little knowledge of social networking sites in the first place and this further increases their mistrust. An important challenge for the parent–adolescent relationship is to understand how to enhance the opportunities of online communication while managing its risks. During childhood, siblings are a source of conflict and frustration as well as a support system. Adolescence may affect this relationship differently, depending on sibling gender. In same sex sibling pairs, intimacy increases during early adolescence, then remains stable. Mixed sex siblings pairs act differently; siblings drift apart during early adolescent years, but experience an increase in intimacy starting at middle adolescence. Sibling interactions are children's first relational experiences, the ones that shape their social and self understanding for life. Sustaining positive sibling relations can assist adolescents in a number of ways. Siblings are able to act as peers, and may increase one another's sociability and feelings of self worth. Older siblings can give guidance to younger siblings, although the impact of this can be either positive or negative depending on the activity of the older sibling. A potential important influence on adolescence is change of the family dynamic, specifically divorce. With the divorce rate up to about 50%, divorce is common and adds to the already great amount of change in adolescence. Custody disputes soon after a divorce often reflect a playing out of control battles and ambivalence between parents. Divorce usually results in less contact between the adolescent and their noncustodial parent. In extreme cases of instability and abuse in homes, divorce can have a positive effect on families due to less conflict in the home. However, most research suggests a negative effect on adolescence as well as later development. A recent study found that, compared with peers who grow up in stable post divorce families, children of divorce who experience additional family transitions during late adolescence, make less progress in their math and social studies performance over time. Another recent study put forth a new theory entitled the adolescent epistemological trauma theory, A parental divorce during childhood or adolescence continues to have a negative effect when a person is in his or her twenties and early thirties. These negative effects include romantic relationships and conflict style, meaning as adults, they are more likely to use the styles of avoidance and competing in conflict management. Despite changing family roles during adolescence, the home environment and parents are still important for the behaviors and choices of adolescents. Adolescents who have a good relationship with their parents are less likely to engage in various risk behaviors, such as smoking, drinking, fighting, and/or unprotected sexual intercourse.

Жастар

Теңдестер тобы әлеуметтік және жалпы даму үшін маңызды. Жасөспірім шақта құрбы-құрдастармен байланыс айтарлықтай күшейеді, ал құрбы-құрдастармен қарым-қатынастар басқа кезеңдерге қарағанда тереңдейді және жасөспірімге зор әсер етеді, оның шешімдері мен таңдауларына бағыт береді. Баланың ерекшеліктеріне қарамастан, жақсы достық қарым-қатынас оның дамуына оң әсер етеді. Балалар түрлі адамдармен жақындық танысып, достық байланыстар құрғанда, бұл оларға жасөспірім шақта көмектеседі және жасөспірімдер мен құрбы-құрдастар үшін база құрайды. Теңдестер тобы жасөспірім кезеңінде ерекше маңызды, осы шақта жастармен бірге өткізілетін уақыт күрт артады, ал ересектердің бақылауы азаяды. Сонымен қатар, жасөспірімдер балалық шақтағыдан гөрі қарама-қарсы жыныстағы достарымен жиі араласады және ортақ ерекшеліктері бар үлкен құрбы-құрдастар тобымен өзін-өзі байланыстырады. Жасөспірімдер түрлі жағдайларда достарын қолдау құралы ретінде пайдаланады. Достармен қарым-қатынастың үш факторлы құрылымы – қашу, жеңілу және бейжайлық – жасөспірімдердің әлеуметтік стресстермен күресу үшін достарын пайдаланатынын көрсетеді. Теңдестер тобындағы қарым-қатынас жасөспірімдерге өз сезімдерін және жеке басын зерттеуге, сондай-ақ әлеуметтік дағдыларын дамытуға және бағалауға мүмкіндік береді. Теңдестер тобы мүшелеріне эмпатия, бөлісу және көшбасшылық сияқты әлеуметтік дағдыларды дамытуға жағдай жасайды. Жасөспірімдер өздеріне ұқсас қасиеттері бар құрбы-құрдастарды таңдайды. Жасөспірімдердің сыртқы ықпалға бейімделуі ерте жасөспірім шақта артып, 14 жасқа келгенде ең жоғары деңгейге жетеді, содан кейін төмендейді. Әлеуметтік дамуға кедергі келтіретін құрбы-құрдастардың әсері туралы дәлел испан жасөспірімдерінде де табылды, онда проблемаларға эмоционалдық (шешімдік емес) реакциялар мен эмоционалдық тұрақсыздық құрбы-құрдастарға қарсы физикалық агрессиямен байланысты. Физикалық және қарым-қатынас агрессиясы көптеген психологиялық қиындықтармен байланысты, әсіресе депрессиямен, сондай-ақ әлеуметтік теріске қағылумен. Осы себепті, зорлық-зомбылыққа ұшыраған жасөспірімдерде одан әрі зорлық-зомбылыққа әкелетін проблемалар жиі пайда болады. Зорлық-зомбылыққа ұшыраған жасөспірімдер болашақта өзгелерді де зорлық-зомбылыққа салуы мүмкін. Алайда, бұл байланыс кибербуллинг жағдайларында тұрақсыз, бұл жасөспірімдер арасындағы салыстырмалы түрде жаңа мәселе. Жасөспірімдер көбінесе кішкентай топтармен ("кликелермен"), ал үлкен топтармен ("төбелермен") араласады. Жасөспірімдік кезеңнің басында жасөспірімдер көбінесе өте жақын, бір жынысты құрбы-құрдастар тобында болады. "Кликелер" әдетте жағымсыз әсер етеді деген пікірге қарамастан, олар жасөспірімдерге әлеуметтік ортаға бейімделуге және өзін-өзі тануға көмектеседі. Мысалы, жоғары спорттық жетістіктерге қол жеткізген еркек құрбы-құрдастар тобында адалдық пен бәсекелестік сезімі күшейеді. Сонымен қатар, кликелер жасөспірімдерге не істеу керектігін және не істемеу керектігін айтатын "ұжымдық ата-ана" рөлін де атқарады. Жасөспірімдік кезеңнің соңына қарай кликелер жиі аралас жынысты топтарға бірігеді, өйткені жастар бір-бірімен романтикалық қатынасқа түсе бастайды. Бұл кішкентай достар тобы әлеуметтену жұптарға бағытталғанда одан әрі ыдырайды. Үлкен ауқымда жасөспірімдер көбінесе ортақ қызығушылықтары немесе қызметтері бар адамдар тобымен – "төбелермен" араласады. Көбінесе "төбелер" жастарды стереотиптеудің негізі болады, мысалы, спортшылар немесе "ботаниктер". Үлкен, көпұлтты мектептерде этникалық топтарға бөлінген "төбелер" жиі кездеседі. Жасөспірімдер онлайн технологияны пайдаланып, жаңа жеке тұлғаларын сынап көреді және Facebook және басқа да әлеуметтік желілерде достарының санын көбейту арқылы құрбы-құрдастар тобын кеңейтеді.

Peer groups are essential to social and general development. Communication with peers increases significantly during adolescence and peer relationships become more intense than in other stages and more influential to the teen, affecting both the decisions and choices being made. High quality friendships may enhance children's development regardless of the characteristics of those friends. As children begin to bond with various people and create friendships, it later helps them when they are adolescent and sets up the framework for adolescence and peer groups. Peer groups are especially important during adolescence, a period of development characterized by a dramatic increase in time spent with peers and a decrease in adult supervision. Adolescents also associate with friends of the opposite sex much more than in childhood and tend to identify with larger groups of peers based on shared characteristics. It is also common for adolescents to use friends as coping devices in different situations. A three factor structure of dealing with friends including avoidance, mastery, and nonchalance has shown that adolescents use friends as coping devices with social stresses. Communication within peer groups allows adolescents to explore their feelings and identity as well as develop and evaluate their social skills. Peer groups offer members the opportunity to develop social skills such as empathy, sharing, and leadership. Adolescents choose peer groups based on characteristics similarly found in themselves. Susceptibility to peer pressure increases during early adolescence, peaks around age 14, and declines thereafter. Further evidence of peers hindering social development has been found in Spanish teenagers, where emotional (rather than solution based) reactions to problems and emotional instability have been linked with physical aggression against peers. Both physical and relational aggression are linked to a vast number of enduring psychological difficulties, especially depression, as is social rejection. Because of this, bullied adolescents often develop problems that lead to further victimization. Bullied adolescents are more likely to both continue to be bullied and to bully others in the future. However, this relationship is less stable in cases of cyberbullying, a relatively new issue among adolescents. Adolescents tend to associate with "cliques" on a small scale and "crowds" on a larger scale. During early adolescence, adolescents often associate in cliques, exclusive, single sex groups of peers with whom they are particularly close. Despite the common notion that cliques are an inherently negative influence, they may help adolescents become socially acclimated and form a stronger sense of identity. Within a clique of highly athletic male peers, for example, the clique may create a stronger sense of fidelity and competition. Cliques also have become somewhat a "collective parent", i. e. telling the adolescents what to do and not to do. Towards late adolescence, cliques often merge into mixed sex groups as teenagers begin romantically engaging with one another. These small friend groups then break down further as socialization becomes more couple oriented. On a larger scale, adolescents often associate with crowds, groups of individuals who share a common interest or activity. Often, crowd identities may be the basis for stereotyping young people, such as jocks or nerds. In large, multi ethnic high schools, there are often ethnically determined crowds. Adolescents use online technology to experiment with emerging identities and to broaden their peer groups, such as increasing the amount of friends acquired on Facebook and other social media sites.

Романтика және жыныстық қатынас

Романтикалық қарым-қатынастар жасөспірімдік шақта жиірек кездеседі. 15 жасқа келгенде, жасөспірімдердің 53%-ы соңғы 18 айда кем дегенде бір айға созылған романтикалық қарым-қатынаста болған. YouGov-тың Channel 4 арнасы үшін 2008 жылы жүргізген сауалнамасында, 14-17 жастағы сұрақтырылғандардың 20%-ы Ұлыбританияда 13 жасқа дейін алғашқы жыныстық тәжірибесі болғанын мәлімдеді. 2002 жылы АҚШ-та жасалған зерттеуде 15-44 жастағы адамдардың бірінші жыныстық қатынасқа түскен орташа жасы ерлер үшін 17,0, ал әйелдер үшін 17,3 жас екені анықталды. Жасөспірім шақта қарым-қатынастардың ұзақтығы да артады. Ұзақ мерзімді қарым-қатынасқа бару мүмкіндігінің үнемі артуын жыныстық жетілу және романтикалық байланысты сақтауға қажетті танымдық дағдылардың (күтім жасау, дұрыс байланыс орнату сияқты) дамуымен түсіндіруге болады, бірақ бұл дағдылар жасөспірімдіктің соңына дейін толыққанды қалыптаспайды. Ұзақ мерзімді қарым-қатынастар жасөспірімдерге болашақта сапалы қарым-қатынастарды құруға қажетті дағдыларды үйренуге және өзін-өзі бағалау сезімін дамытуға көмектеседі. Жалпы алғанда, жасөспірімдер арасындағы жағымды романтикалық қарым-қатынастар ұзақ мерзімді пайда әкелуі мүмкін. Жоғары сапалы романтикалық қарым-қатынастар ересек жастағы міндеттемеге жоғары деңгейде байланысты және өзін-өзі бағалау, өзіне сену және әлеуметтік құзыреттілікпен оң байланысты. Мысалы, өзіне сенімді жасөспірім өзін табысты серіктес деп есептеуі мүмкін, ал жағымсыз тәжірибелер романтикалық серіктес ретінде өзін сенімсіз сезінуге әкелуі мүмкін. Жасөспірімдер көбінесе нәсілі, ұлты, танымалдылығы және дене бітімі сияқты факторлар бойынша өздеріне ұқсас адамдармен қарым-қатынас жасайды. Дегенмен, әсіресе жасөспірім қыздар, кейбір белгілі қасиеттерге байланысты әртүрлілік іздейді. Көптеген жасөспірімдер өздерімен шамалас жастағы адамдармен кездеседі, ал ұлдар көбінесе өздерімен бірдей немесе одан кіші жастағы серіктестерді таңдайды, қыздар көбінесе өздерімен бірдей немесе одан үлкен серіктестерді таңдайды. Көптеген жасөспірімдер серіктесін сүйгенін, қол ұстасқанын, өздерін жұп ретінде қарастырғанын және басқаларға қарым-қатынаста екенін айтқан. Бұл қарым-қатынас туралы жеке ойлар да, оның қоғамдық мойындалуы да жасөспірімдер үшін маңызды болғанын көрсетеді. Жыныстық оқиғалар (жыныстық тигісу, жыныстық қатынас сияқты) романтикалық оқиғаларға (қол ұстасу) және әлеуметтік оқиғаларға (серіктеспен бірге топта болу) қарағанда сирек кездеседі. Зерттеушілер бұл нәтижелердің маңызды екенін айтады, өйткені олар жасөспірімдердің оң жақтары мен олардың әлеуметтік және романтикалық өзара әрекеттеріне назар аударады, жыныстық мінез-құлық пен оның салдарына емес. Жасөспірімдер технология мен әлеуметтік желілерді романтикалық қарым-қатынастарды іздеу үшін пайдалана алады, өйткені олар оны танысу мен жеке басын зерттеу үшін қауіпсіз орын деп санайды. Бұл әлеуметтік желілердегі таныстықтардан кейін қарым-қатынас пайда болуы мүмкін. Алайда, жасөспірімдіктің соңында романтикалық қарым-қатынаста болатын жыныстық белсенділікке бұл қағида қолданылмайды. Кейбір зерттеулер ерте жыныстық белсенділіктің генетикалық себептері бар екенін және олар қылмыскерлікке бейімділіктің қауіп факторы екенін көрсетеді, яғни ерте жыныстық белсенділікке және эмоционалдық күйзеліске ұшырау қаупі бар топ бар екенін көрсетеді. Бірақ үлкен жасөспірімдер үшін романтикалық қарым-қатынастағы жыныстық белсенділік, қарым-қатынастан тыс жыныстық қатынасқа (кездесулер) қарағанда, генетикалық қауіптерді ескере отырып, бұрмаланған мінез-құлықтың төмен деңгейімен байланысты болды. Жасөспірімдер арасындағы қарым-қатынастарда зорлық-зомбылық орын алуы мүмкін. Сауалнамаға сәйкес, жасөспірімдердің 12-25%-ы қарым-қатынас кезінде физикалық зорлық-зомбылыққа ұшырағанын, ал 25-33%-ы психологиялық агрессияға ұшырағанын хабарлады. Бұл хабарланған агрессияға ұру, заттар лақтыру немесе шапалақ салу жатады, бірақ бұл физикалық агрессияның көп бөлігі медициналық көмекке дейін жетпейді. Қарым-қатынастағы физикалық агрессия орта мектептен колледжге және жас ересекке дейін төмендейді. Гетеросексуалдық жұптарда ересектер арасындағы қарым-қатынастардан айырмашылығы, ерлер мен әйелдердің зорлық-зомбылық жасау көрсеткіштері арасында ерекше айырмашылық жоқ. Азшылық топтарынан шыққан жасөспірім қыздар жұбайының зорлық-зомбылығына ұшырау қаупі жоғары. Соңғы зерттеулер жасөспірім қалалық әйелдердің көп бөлігіне IPV-нің (жұбайының зорлық-зомбылығы) бірнеше түрлеріне ұшырау қаупі жоғары екенін көрсетеді. Депрессияны диагностикалайтын дәрігерлер қалалық азшылық топтарынан шыққан жасөспірімдерде физикалық және физикалық емес IPV түрлерін бағалауы керек, ал ерте анықтау көмекке және күтімге мұқтаж жастарды анықтауға көмектеседі. Ересектер сияқты, жасөспірімдер де зорлық-зомбылықты оңай мойындамайды және IPV-ге тікелей байланысты емес проблемалар үшін медициналық көмекке жүгінуі мүмкін. Сондықтан, жасөспірімдерге медициналық көмек көрсету кезінде, шағымдарына қарамастан, тексеру стандартты процедура болуы керек. Көптеген ересектер жасөспірімдер арасындағы IPV оқиғаларын ескермейді немесе олардың орын алмауына сендіреді, өйткені жас шақтағы қарым-қатынастар "жасөспірім махаббаты" деп қарастырылады, алайда ересектердің жасөспірімдердегі IPV-ны қабылдауы өте маңызды, тіпті саясат көбінесе артта қалады. Қазіргі қоғамда жасөспірімдердің сексуалдығы өзгерген кезде де кейбір тәуекелдерге тап болады. Бұл тәуекелдердің кейбіреулері, мысалы, эмоционалдық күйзеліс (зорлық-зомбылық немесе қанау қорқынышы) және жұқпалы жыныстық аурулар (ЖЖА), соның ішінде АИТС, міндетті түрде жасөспірімдік шаққа тән емес, ал кейбіреулері, мысалы, жүктілік (контрацепцияны қолданбау немесе оның тиімсіздігі) көптеген батыс қоғамдарында әлеуметтік проблемалар ретінде қарастырылады. Жыныстық белсенді жасөспірімдердің төрттен бірі ЖЖА-ға шалдығады. АҚШ-тағы жасөспірімдер көбінесе ЖЖА қаупін азайтады деп ойлап, жыныстық қатынастан басқа әрекеттерді таңдайды. Ел бойынша дәрігерлер герпес және адам папиллома вирусының (HPV) диагнозының өсуін байқап отыр, ол теріде майлы бездердің пайда болуына себеп болады және қазіргі уақытта жасөспірімдердің 15 пайызына жуығына әсер етеді деп есептеледі. 15-19 жастағы қыздарда гонореяның көрсеткіші басқа жас топтарына қарағанда жоғары. Барлық жаңа АИТС жағдайларының төрттен бірі 21 жасқа толмаған адамдарда тіркеледі. Мәдениет үйреніледі және әлеуметтік тұрғысынан бөліседі, және ол адам өмірінің барлық аспектісіне әсер етеді. Әлеуметтік жауапкершілік, сексуалды өрнек және сенім жүйесін дамыту, мысалы, мәдениетке байланысты өзгеруі мүмкін нәрселер. Сонымен қатар, жастардың ерекше белгілері, киім, музыка және басқа да медиа қолданысы, жұмыс, өнер, тамақ және сусын таңдауы, демалыс және тіл - бәрі де жастар мәдениетін құрайды. 1959 жылдың шілде айында жарияланған "Жасөспірім тұтынушы" атты қысқа кітабында британдық нарық зерттеушісі Марк Абрамс 13-25 жас аралығындағы жаңа экономикалық топтың пайда болуын анықтады. Балалармен салыстырғанда, осы жастағы адамдарда көбірек ақша, оны қалай жұмсауға қатысты көбірек дискреция және моторлық көліктің пайда болуы арқылы көбірек ұялдылық болды. Ересектермен салыстырғанда, осы жастағы адамдарда аз жауапкершілік болғандықтан, ақшаны қалай жұмсауға қатысты басқаша таңдаулар жасады. Осы жаңа экономикалық топтың ерекше қасиеттері жарнама берушілерге қиындықтар мен мүмкіндіктер ұсынды. Марк Абрамс осы тұтынушылар тобын сипаттау үшін "жасөспірім" терминін енгізді. Ұлыбританияда жасөспірімдер алғаш рет Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, жасөспірімдердің қылмыскерлікке бейімділігі туралы қорқыныштар болғанда назар аударды. 1950 жылдары БАҚ жасөспірімдерді ұрпақтар арасындағы қарсылық тұрғысынан көрсетті. Саясаткерлер мен ересектер арасындағы асыра сілтеуші моральдық паника көбінесе ата-аналар мен балалар арасындағы ынтымақтастықтың өсуімен қайшы болды. Жаңадан қол жеткізген экономикалық тұрақтылықтан ләззат алған көптеген жұмысшы сыныптың ата-аналары өз балаларын одан да шымыр жандарға айналуына ынталандырды. Мектептер шулы балалардың бақылауындағы қауіпті қара тақта ормандары ретінде бұрмаланған түрде бейнеленді. БАҚ жасөспірімдердің тым бай екенін, сондай-ақ олардың бұзық, қылмыскер, контрмәдениеттік бүлікшілер екенін бұрмалады.

Romantic relationships tend to increase in prevalence throughout adolescence. By age 15, 53% of adolescents have had a romantic relationship that lasted at least one month over the course of the previous 18 months. In a 2008 study conducted by YouGov for Channel 4, 20% of 14−17 year olds surveyed revealed that they had their first sexual experience at 13 or under in the United Kingdom. A 2002 American study found that those aged 15–44 reported that the average age of first sexual intercourse was 17.0 for males and 17.3 for females. The typical duration of relationships increases throughout the teenage years as well. This constant increase in the likelihood of a long term relationship can be explained by sexual maturation and the development of cognitive skills necessary to maintain a romantic bond (e. g. caregiving, appropriate attachment), although these skills are not strongly developed until late adolescence. Long term relationships allow adolescents to gain the skills necessary for high quality relationships later in life and develop feelings of self worth. Overall, positive romantic relationships among adolescents can result in long term benefits. High quality romantic relationships are associated with higher commitment in early adulthood and are positively associated with self esteem, self confidence, and social competence. For example, an adolescent with positive self confidence is likely to consider themselves a more successful partner, whereas negative experiences may lead to low confidence as a romantic partner. Adolescents often date within their demographic in regards to race, ethnicity, popularity, and physical attractiveness. However, there are traits in which certain individuals, particularly adolescent girls, seek diversity. While most adolescents date people approximately their own age, boys typically date partners the same age or younger; girls typically date partners the same age or older. Most teens said they had kissed their partners, held hands with them, thought of themselves as being a couple and told people they were in a relationship. This means that private thoughts about the relationship as well as public recognition of the relationship were both important to the adolescents in the sample. Sexual events (such as sexual touching, sexual intercourse) were less common than romantic events (holding hands) and social events (being with one's partner in a group setting). The researchers state that these results are important because the results focus on the more positive aspects of adolescents and their social and romantic interactions rather than focusing on sexual behavior and its consequences. Adolescents can use technologies and social media to seek out romantic relationships as they feel it is a safe place to try out dating and identity exploration. From these social media encounters, a further relationship may begin. This effect does not hold true for sexual activity in late adolescence that takes place within a romantic relationship. Some research suggest that there are genetic causes of early sexual activity that are also risk factors for delinquency, suggesting that there is a group who are at risk for both early sexual activity and emotional distress. For older adolescents, though, sexual activity in the context of romantic relationships was actually correlated with lower levels of deviant behavior after controlling for genetic risks, as opposed to sex outside of a relationship (hook ups). Dating violence can occur within adolescent relationships. When surveyed, 12 25% of adolescents reported having experienced physical violence in the context of a relationship while a quarter to a third of adolescents reported having experiencing psychological aggression. This reported aggression includes hitting, throwing things, or slaps, although most of this physical aggression does not result in a medical visit. Physical aggression in relationships tends to decline from high school through college and young adulthood. In heterosexual couples, there is no significant difference between the rates of male and female aggressors, unlike in adult relationships. Female adolescents from minority populations are at increased risk for intimate partner violence (IPV). Recent research findings suggest that a substantial portion of young urban females are at high risk for being victims of multiple forms of IPV. Practitioners diagnosing depression among urban minority teens should assess for both physical and non physical forms of IPV, and early detection can help to identify youths in need of intervention and care. Similarly to adult victims, adolescent victims do not readily disclose abuse, and may seek out medical care for problems not directly related to incidences of IPV. Therefore, screening should be a routine part of medical treatment for adolescents regardless of chief complaint. Many adults discount instances of IPV in adolescents or believe they do not occur because relationships at young ages are viewed as “puppy love,” however, it is crucial that adults take IPV in adolescents seriously even though often policy falls behind. In contemporary society, adolescents also face some risks as their sexuality begins to transform. While some of these, such as emotional distress (fear of abuse or exploitation) and sexually transmitted infections/diseases (STIs/STDs), including HIV/AIDS, are not necessarily inherent to adolescence, others such as teenage pregnancy (through non use or failure of contraceptives) are seen as social problems in most western societies. One in four sexually active teenagers will contract an STI. Adolescents in the United States often chose "anything but intercourse" for sexual activity because they mistakenly believe it reduces the risk of STIs. Across the country, clinicians report rising diagnoses of herpes and human papillomavirus (HPV), which can cause genital warts, and is now thought to affect 15 percent of the teen population. Girls 15 to 19 have higher rates of gonorrhea than any other age group. One quarter of all new HIV cases occur in those under the age of 21. Culture is learned and socially shared, and it affects all aspects of an individual's life. Social responsibilities, sexual expression, and belief system development, for instance, are all things that are likely to vary by culture. Furthermore, distinguishing characteristics of youth, including dress, music and other uses of media, employment, art, food and beverage choices, recreation, and language, all constitute a youth culture. In his short book “The Teenage Consumer” published in July 1959, the British market research pioneer Mark Abrams identified the emergence of a new economic group of people aged 13–25. Compared to children, people in this age range had more money, more discretion on how they chose to spend it, and greater mobility through the advent of the motor car. Compared to adults, people in this age range had fewer responsibilities and therefore made different choices on how to spend their money. These unique characteristics of this new economic group presented challenges and opportunities to advertisers. Mark Abrams coined the term “teenager” to describe this group of consumers aged 13–25. In Britain, teenagers first came to public attention during the Second World War, when there were fears of juvenile delinquency. By the 1950s, the media presented teenagers in terms of generational rebellion. The exaggerated moral panic among politicians and the older generation was typically belied by the growth in intergenerational cooperation between parents and children. Many working class parents, enjoying newfound economic security, eagerly took the opportunity to encourage their teens to enjoy more adventurous lives. Schools were falsely portrayed as dangerous blackboard jungles under the control of rowdy kids. The media distortions of the teens as too affluent, and as promiscuous, delinquent, counter cultural rebels do not reflect the actual experiences of ordinary young adults, particularly young women.

Өзін-өзі басқару

Жасөспірімдерді дербес тұлға ретінде қабылдау дәрежесі мәдениетке қарай өте әртүрлі, сондай-ақ осы дамитын дербестікті көрсететін мінез-құлық та әртүрлі болады. Психологтар дербестіктің үш негізгі түрін анықтады: эмоционалдық тәуелсіздік, мінез-құлықтық дербестік және танымдық дербестік. Эмоционалдық дербестік жасөспірімнің басқалармен қарым-қатынасы арқылы анықталады және көбінесе ересектермен және әріптестермен қарым-қатынастардың жетілуін қамтиды. «Жасөспірімдер кестесі» деп аталатын сауалнама адамдар жасөспірімдердің дербестікке байланысты мінез-құлықтарды қандай жаста іске асыра алатынына сенедін жасын өлшеу үшін қолданылды. Бұл сауалнама жасөспірімдер дербестігіне қатысты мәдени көзқарастардағы айырмашылықты бағалау үшін пайдаланылды, мысалы, ақ нәсілді ата-аналар мен жасөспірімдер Азия тегіндегілерге қарағанда дербестікті ертерек күтеді.

Әлеуметтік рөлдер мен жауапкершіліктер

Өспүрімнің өмір салтын белгілі бір мәдениетте оның атқаратын рөлі мен жауапкершілігі айқын қалыптастырады. Өспүрімге отбасылық жауапкершіліктерді жүктеу деңгейі – нормативтік өспүрім мінез-құлқының маңызды анықтамасы болып табылады. Мысалы, кейбір мәдениеттерде өспүрімдерден үй шаруасына елеулі үлес қосу күтіледі. Үй шаруасы жиі өз күтіміне және отбасы күтіміне бөлінеді. Дегенмен, өспүрімдерге жүктелетін нақты үй шаруасы міндеттері мәдениетке, отбасы түріне және өспүрімнің жасына қарай өзгеруі мүмкін. Кейбір зерттеулер өспүрімдердің отбасылық жұмыстар мен күнделікті істерге қатысуының өзіне деген құрмет сезімін, басқаларға қамқорлықты және оларға деген ықыласты дамытуға оң әсер ететінін көрсеткен. Отбасылар арасындағы қаржылық жауапкершілікті бөлудегі немесе жәрдемақы берудегі айырмашылықтар әртүрлі әлеуметтік ортаны және отбасы ішіндегі процестерді көрсетеді, оларға мәдени нормалар мен құндылықтар, сондай-ақ белгілі бір қоғамның бизнес секторы мен нарықтық экономикасы әсер етеді. Мысалы, көптеген дамып келе жатқан елдерде балалар өспүрім шағына келгенде жұмыс істей алу үшін формалды білім беруде аз жыл оқиды. Өспүрімдік кезең көбінесе жұмыс күшіне қатысумен байланысты болғанымен, формалды жоғары білімге қолжетімділіктің артуы және оның маңыздылығының өсуі нәтижесінде жұмыс күшіндегі өспүрімдердің саны бұрынғы жылдарға қарағанда әлдеқайда төмендеді. Мысалы, 1980 жылы Қытайдағы 16 жастағы жастардың жартысы жұмыс істеген, ал 1990 жылы осы топтың төрттен бірі ғана жұмыс істеген. Бұл айырмашылықтар білім беруге қатысты мәдени құндылықтармен және өспүрімдердің отбасыларында немесе қоғамда қанша жауапкершілікке ие болуы күтілетінімен байланысты болуы мүмкін. Сондықтан өспүрімдердің уақытты басқаруы, қаржылық рөлдері және әлеуметтік жауапкершілігі білім беру саласымен және өспүрімдердің мансаптық даму процестерімен, сондай-ақ мәдени нормалар мен әлеуметтік күтулермен тығыз байланысты. Көп жағдайда өспүрімдердің алған әлеуметтік рөлдері мен жауапкершіліктері туралы тәжірибелері олардың ересек өмірге бастап кететін жолының ұзақтығы мен сапасын анықтайды.

The lifestyle of an adolescent in a given culture is profoundly shaped by the roles and responsibilities he or she is expected to assume. The extent to which an adolescent is expected to share family responsibilities is one large determining factor in normative adolescent behavior. For instance, adolescents in certain cultures are expected to contribute significantly to household chores and responsibilities. Household chores are frequently divided into self care tasks and family care tasks. However, specific household responsibilities for adolescents may vary by culture, family type, and adolescent age. Some research has shown that adolescent participation in family work and routines has a positive influence on the development of an adolescent's feelings of self worth, care, and concern for others. Differences between families in the distribution of financial responsibilities or provision of allowance may reflect various social background circumstances and intrafamilial processes, which are further influenced by cultural norms and values, as well as by the business sector and market economy of a given society. For instance, in many developing countries it is common for children to attend fewer years of formal schooling so that, when they reach adolescence, they can begin working. While adolescence is a time frequently marked by participation in the workforce, the number of adolescents in the workforce is much lower now than in years past as a result of increased accessibility and perceived importance of formal higher education. For example, half of all 16 year olds in China were employed in 1980, whereas less than one fourth of this same cohort were employed in 1990. These differences may be influenced by cultural values of education and the amount of responsibility adolescents are expected to assume in their family or community. Time management, financial roles, and social responsibilities of adolescents are therefore closely connected with the education sector and processes of career development for adolescents, as well as to cultural norms and social expectations. In many ways, adolescents' experiences with their assumed social roles and responsibilities determine the length and quality of their initial pathway into adult roles.

Сенімдер жүйесін дамыту

Жасөспірімдік шақ көбінесе жасөспірімнің әлемді түсінуіндегі өзгеріс, өмір жолына ұтымды бағытталғандық және ересектердің билігін сұрақсыз қабылдаудың орнына жаңа идеяларды іздеумен сипатталады. Жасөспірім әлеуметтік, отбасылық және мәдени ортамен өзара әрекеттесу арқылы өзіне тән сенім жүйесін қалыптастыра бастайды. Ұйымдастырылған дін әрбір жасөспірімнің өмір тәжірибесінің міндетті бөлігі болмаса да, жастар өздері, айналасындағы әлем және олардың сенетін немесе сенбесетін жоғары күштер туралы нақты сенімдерді қалыптастыруға жауапты болады.

Жыныстық қатынас

Көптеген мәдениеттерде ересекке айналуды, жасөспірімнің өміріндегі белгілі бір биологиялық немесе әлеуметтік кезеңдермен байланыстырады. Мысалы, менархе (әйелдің алғашқы етеккірі) немесе семенархе (еркектің алғашқы шәует сұйығы шығуы) көптеген мәдениеттерде жыныстық дамудың маңызды белгілері болып саналады. Жасөспірімнің жыныстық қалыптасуы биологиялық факторлармен қатар, оның мәдениетінің жасөспірімдердің және некеге дейінгі жыныстық қатынасқа қатысты шектеуші немесе еркін көзқарасына да байланысты. Әсіресе АҚШ-та жасөспірімдердің жыныстық құштарлығын күшейткен "гормоналдық шабуыл" деп айтылады. Бұл құштарлықтар жасөспірімдердің жыныстық өміріне қатысты драматизацияланады және "қауіп-қатер орны" ретінде қарастырылады; мұндай қауіп-қатер ересектердің үлкен алаңдаушылығын тудырады. АҚШ-та жасөспірімдердің жыныстық қатынасқа түсуі нормаланбаған, бұл жасөспірімдерге жыныстық тәрбие беруде қайшылықтарға әкеледі. Мектептерде тек жыныстық қатынастан сақтану туралы білім беру, немесе жан-жақты жыныстық тәрбие беру туралы пікірталас жүреді, бұл елдің еркін немесе шектеуші болуына байланысты. Шектеуші мәдениеттерде некеге тұрмаған жасөспірімдердің жыныстық қатынасын немесе жасөспірімдердің ресми рәсімнен өткенге дейін ашық түрде қолдамайды. Мұндай мәдениеттер жыныстық қатынасты шектеу үшін ерлер мен әйелдерді даму кезеңдерінде бөлуге тырысады, немесе жыныстық қатынас орын алған жағдайда қоғамдық ұяттау мен дене жазасына ұшыратады. Аз шектеулі мәдениеттерде жасөспірімдердің жыныстық қатынасына немесе ерлер мен әйелдердің қоғамдық және жеке кеңістіктегі өзара әрекеттесуіне көбірек төзімділік танытылады. Аз шектеулі мәдениеттер жасөспірімдердің жыныстық қатынасының кейбір аспектілерін қабылдаса, ал басқаларын сынауы мүмкін. Мысалы, кейбір мәдениеттерде жасөспірімдердің жыныстық қатынасқа түсуі қалыпты саналады, бірақ жасөспірімдердің жүкті болуына қарсы тұрады. Басқа мәдениеттерде жасөспірімдердің жыныстық қатынасқа түсуіне немесе жүкті болуына тыйым салынбайды, егер бұл некеден кейін болса. Еркін қоғамдарда некеге тұрмаған жасөспірімдердің ашық жыныстық қатынасы қалыпты саналады, тіпті кейде қолдау көрсетіледі. Лесбиянка, гей, бисексуал және трансгендер жастар басқалардан кемсітушілікке ұшырайды және өздерінің сексуалдық бағдары туралы айтуы үшін ауыр эмоционалдық жағдайға түсуі мүмкін. Осылайша, мәдениеттің қабылдаған жыныстық көзқарастарының кең диапазоны жасөспірімдердің сенімдеріне, өмір салтына және қоғамдық түсініктеріне әсер ете алады.

Many cultures define the transition into adultlike sexuality by specific biological or social milestones in an adolescent's life. For example, menarche (the first menstrual period of a female), or semenarche (the first ejaculation of a male) are frequent sexual defining points for many cultures. In addition to biological factors, an adolescent's sexual socialization is highly dependent upon whether their culture takes a restrictive or permissive attitude toward teen or premarital sexual activity. In the United States specifically, adolescents are said to have "raging hormones" that drive their sexual desires. These sexual desires are then dramatized regarding teen sex and seen as "a site of danger and risk; that such danger and risk is a source of profound worry among adults". There is little to no normalization regarding teenagers having sex in the U. S., which causes conflict in how adolescents are taught about sex education. There is a constant debate about whether abstinence only sex education or comprehensive sex education should be taught in schools and this stems back to whether or not the country it is being taught in is permissive or restrictive. Restrictive cultures overtly discourage sexual activity in unmarried adolescents or until an adolescent undergoes a formal rite of passage. These cultures may attempt to restrict sexual activity by separating males and females throughout their development, or through public shaming and physical punishment when sexual activity does occur. In less restrictive cultures, there is more tolerance for displays of adolescent sexuality, or of the interaction between males and females in public and private spaces. Less restrictive cultures may tolerate some aspects of adolescent sexuality, while objecting to other aspects. For instance, some cultures find teenage sexual activity acceptable but teenage pregnancy highly undesirable. Other cultures do not object to teenage sexual activity or teenage pregnancy, as long as they occur after marriage. In permissive societies, overt sexual behavior among unmarried teens is perceived as acceptable, and is sometimes even encouraged. Lesbian, gay, bisexual and transgender youth face much discrimination through bullying from those unlike them and may find telling others that they are gay to be a traumatic experience. The range of sexual attitudes that a culture embraces could thus be seen to affect the beliefs, lifestyles, and societal perceptions of its adolescents.

Жалпы мәселелер

Жасөспірімдік – адамдардың құқықтары мен мүмкіндіктері көбінесе артатын кезең. Заңдық құқықтар мен оларға сәйкес жас шамалары мәдениеттерде әртүрлі болғанымен, көптеген мәдениеттерде олардың тұрақтылығы байқалады. Сонымен қатар, 1989 жылы Балалар құқықтары конвенциясы қабылданғалы (конвенцияда бала – 18 жасқа дейінгі адам деп анықталған), әлемдегі дерлік барлық ел (АҚШ және Оңтүстік Суданды қоспағанда) жас өкілдеріне қатысты кемсітушілікке қарсы тұруға заңды міндеттеме алды. Бұл балаларды еңбекке пайдалану, әскерге алу, жыныстық қызметке мәжбүрлеу және порнографиядан қорғауды қамтиды. Көптеген қоғамда белгілі бір жасқа (әдетте 18 жас, бірақ бұл көрсеткіш өзгеруі мүмкін) жеткен адамдар ересек деп есептеледі және өз іс-әрекеттеріне жауапты болады. Осы жастан төмен адамдар кәмелетке толмаған немесе балалар саналады. Кәмелетке толмаған адам заңды эмансипация арқылы ересектерге берілген құқықтарды иеленуі мүмкін. Батыс елдерінде жұмыс істеуге рұқсат етілген жас әдетте 14-16 жас аралығында болады, бұл жұмыс уақыты мен жұмыстың сипатына байланысты. Көптеген елдерде мектепті бітіруге болатын ең төменгі жас белгіленген, сол жасқа жеткен адам міндетті білім алудан босатылады. Бұл жас көрсеткіші мәдениеттер арасында 10-нан 18-ге дейін өзгереді, бұл әлемдегі мәдениеттерде білім беруге қатысты әртүрлі көзқарастарды көрсетеді. Көптеген демократиялық елдерде азаматтар 18 жасқа толғанда дауыс беруге құқылы. Аз ғана елде дауыс беру жасы 16 жасқа дейін төмендетілген (мысалы, Бразилия), ал Өзбекстанда бұл көрсеткіш бір кезде 25 жасқа дейін жеткен. Жыныстық қатынасқа келісім беруге рұқсат етілген жас елдер арасында 12-ден 20 жасқа дейін ауытқиды, сондай-ақ некеге тұруға рұқсат етілген жас та әртүрлі. Әскери қызметке шақыру, құмар ойындарға қатысу және алкоголь, темекі немесе ата-аналар кеңесі бар тауарларды сатып алу сияқты жасөспірімдерге қатысты заңдық жас шектеулері де мәдениетке байланысты өзгереді. Заң бойынша ересек болу, әдетте, дербестікке толыққанды қол жеткізумен бірдей болмайды; көптеген жасөспірімдер, заң бойынша ересек болғандарына қарамастан, эмоционалдық және қаржылық қолдау үшін әлі де туыстарына немесе достарына тәуелді болады. Дегенмен, жаңа заңдық мүмкіндіктер мен әлеуметтік үміттердің өзгеруі көптеген жасөспірімдер үшін тәуелсіздік пен әлеуметтік жауапкершілікке қадам жасауға мүмкіндік береді.

Adolescence is a period frequently marked by increased rights and privileges for individuals. While cultural variation exists for legal rights and their corresponding ages, considerable consistency is found across cultures. Furthermore, since the advent of the Convention on the Rights of the Child in 1989 (children here defined as under 18), almost every country in the world (except the U. S. and South Sudan) has legally committed to advancing an anti discriminatory stance towards young people of all ages. This includes protecting children against unchecked child labor, enrollment in the military, prostitution, and pornography. In many societies, those who reach a certain age (often 18, though this varies) are considered to have reached the age of majority and are legally regarded as adults who are responsible for their actions. People below this age are considered minors or children. A person below the age of majority may gain adult rights through legal emancipation. The legal working age in Western countries is usually 14 to 16, depending on the number of hours and type of employment under consideration. Many countries also specify a minimum school leaving age, at which a person is legally allowed to leave compulsory education. This age varies greatly cross culturally, spanning from 10 to 18, which further reflects the diverse ways formal education is viewed in cultures around the world. In most democratic countries, a citizen is eligible to vote at age 18. In a minority of countries, the voting age is as low as 16 (for example, Brazil), and at one time was as high as 25 in Uzbekistan. The age of consent to sexual activity varies widely between jurisdictions, ranging from 12 to 20 years, as does the age at which people are allowed to marry. Specific legal ages for adolescents that also vary by culture are enlisting in the military, gambling, and the purchase of alcohol, cigarettes or items with parental advisory labels. The legal coming of age often does not correspond with the sudden realization of autonomy; many adolescents who have legally reached adult age are still dependent on their guardians or peers for emotional and financial support. Nonetheless, new legal privileges converge with shifting social expectations to usher in a phase of heightened independence or social responsibility for most legal adolescents.

Ауру таралуы

1990 жылдардың соңынан бастап 2000 жылдардың ортасына дейін тұрақты түрде төмендеп, 2010 жылдардың басындағы орташа өсімнен кейін, АҚШ-та жасөспірімдер арасындағы заңсыз есірткі пайдалану деңгейі шамамен тұрақталды. Алкогольден басқа, марихуана жасөспірім шағында ең көп қолданылатын есірткі түрі болып табылады. Ұлттық Есірткіге Қарсы Күрес Институтының жинаған мәліметтеріне сәйкес, 2015 және 2018 жылдар аралығында 8-сынып оқушылары арасында марихуана қолдану 11,8%-дан 10,5%-қа дейін төмендеген; 10-сынып оқушылары арасында 25,4%-дан 27,5%-қа дейін өскен; ал 12-сынып оқушылары арасында 34,9%-дан 35,9%-ға дейін сәл көтерілген. Сонымен қатар, 2010 жылдардың басында МДМА танымалдылығы артып, бірақ кейін тұрақталды, өткен жылы АҚШ-тағы 12-сынып оқушыларының 2,2%-ы МДМА қолданған. Бұл, марихуанаға қатысты қоғамдық және саяси көзқарастардың өзгеруімен байланысты болуы мүмкін; медициналық қолдану және заңдастыру мәселелері бұл есірткіге бұрынғыдан гөрі көбінесе оңтайлы бағалауға әкелді, ал темекіге байланысты денсаулыққа қауіптер салдарынан оған қатысты сын әлі де жалғасуда. Есірткіге тәуелділіктің әртүрлі түрлері бір-бірімен тығыз байланысты. Дәлелдерге сәйкес, алкоголь ішетін жасөспірімдердің заңсыз есірткі қолдану ықтималдығы, ішпейтін жасөспірімдерге қарағанда 16 есе жоғары.

Әлеуметтік ықпал

Тәлімдік қабылдау және әлеуметтік нормалар жасөспірім шағының бастапқы кезеңінде мінез-құлықты бағыттауда маңызды рөл атқарады; осы себепті, жасөспірімдердің алкоголь және есірткіге құмарлығы көбінесе достары мен сыныптастарының осы заттарды қолдану тәжірибесімен қалыптасады. Шындығында, зерттеулер көрсеткендей, нақты есірткі нормаларынан гөрі, адамның достары мен құрбыларының есірткі қолдануы туралы қабылдауы орта және жоғары сыныптардағы оның өзінің заттарды қолдану әдеттерімен тығыз байланысты, және бұл байланыс уақыт өте күшейе түседі. Алкоголь және марихуана қолдануға әлеуметтік ықпал көбінесе қысқа мерзімде тікелей әсер етсе, орта мектепте темекі шегуге қатысты құрбылар мен достардың нормалары жоғары сыныптарда да темекі шегуге бейімділікті күшті әсер етеді. 14-15 жасқа келгенде ерлер мен әйелдердің алкоголь ішу себептері арасындағы айырмашылықтар көріне бастайды; жалпы алғанда, ұлдар қыздарға қарағанда алкогольді көбінесе әлеуметтік жағдайларда қолданады, ал қыздар алкогольді көбінесе стрестен арылу құралы ретінде пайдаланады. Ғалымдар жасөспірімдердің дене бітіміне қанағаттанбауына бұқаралық ақпарат құралдарының тигізетін әсері туралы талқылауларын жалғастыруда.

БАҚ-тың кең таралуы

Өткен он жылда бұқаралық ақпарат құралдарына қызығушылық артқандықтан, жасөспірімдердің компьютер, ұялы телефон, стереожүйе және теледидар арқылы түрлі мәдениет өнімдеріне қол жеткізуі де артты. Американдық шаруашылықтардың барлығында кем дегенде бір теледидар бар, жасөспірімдердің төрттен үштен астамының үйінде интернетке қол жеткізілім бар, ал 90%-дан астам американдық жасөспірімдер интернетті кем дегенде кейде пайдаланады. Жасөспірімдердің осы құрылғыларды пайдалануға жұмсайтын уақытының көптігіне байланысты, олардың жалпы медиаға ұшырауы жоғары. Соңғы он жылда жасөспірімдердің компьютерде өткізетін уақыты едәуір артты. Жасөспірімдер арасында ең көп таралған онлайн-іс-әрекеттер: бейне ойындар (78%), электрондық пошта (73%), жылдам хабар алмасу (68%), әлеуметтік желілер (65%), жаңалықтар (63%), музыка (59%) және бейнелер (57%).

Әлеуметтік желілер

2000-шы жылдары әлеуметтік желілер кеңінен тарап, көптеген жасөспірімдер оларды пайдалана бастады. 2012 жылы 12-17 жастағы жастардың 73% кем дегенде бір әлеуметтік желіде тіркелгенін хабарлады; жасөспірімдердің үштен екісі (68%) күн сайын хабар алмастырды, жартысы (51%) күн сайын әлеуметтік желілерге кірді, ал 11% күн сайын кем дегенде бір рет твиттер жіберді немесе алды. Жасөспірімдердің үштен бірі (34%) негізгі әлеуметтік желісіне күніне бірнеше рет кірді. Төрт жасөспірімнің бірі (23%) әлеуметтік желілерді "көп" пайдаланушы болып саналды, яғни олар күн сайын кем дегенде екі түрлі әлеуметтік желіні пайдаланды. Зерттеулер әлі нақты қорытындыға келмегенмен, кейбір нәтижелер электрондық байланыстың жасөспірімдердің әлеуметтік дамуына теріс әсер ететінін, тікелей қарым-қатынасты алмастыратынын, әлеуметтік дағдыларын нашарлататынын және кейде бейтаныс адамдармен қауіпті жағдайға түсіретінін көрсетті. 2015 жылғы шолуда "жасөспірімдер киберқорлықпен күресу стратегияларын білмейді, бұл депрессияға ұшу ықтималдығын арттырады" делінген. Сонымен қатар, 2020 жылы Instagram пайдаланатын жасөспірім қыздардың 32% платформаны пайдаланғаннан кейін дене бейнесіне қанағатсыздық сезінгенін мәлімдеді. Зерттеулер интернеттің жасөспірімдердің әлеуметтік өміріне теріс әсер ету жолдары әртүрлі екенін көрсетті. Онлайн әлеуметтену қыздарды әсіресе осал етеді, ал интернет-кафелердегі әлеуметтену ұлдардың оқу үлгеріміне ғана әсер етеді. Дегенмен, басқа зерттеулер интернет байланысы достарды жақындататынын және әлеуметтік алаңдаушылық сезімі бар жасөспірімдер үшін пайдалы екенін көрсетеді, олар үшін онлайн әлеуметтену оңайырақ.

Ересектілікке өту

Жасөспірімдік кезеңді балалықтан ересекке өту деп кеңінен анықтауға болады. Хоган мен Астонның (1986) пікірінше, бұл өту мектепті бітіру, толық уақытты жұмысқа орналасу, туған үйді тастау, үйлену және алғаш рет ата-ана болу сияқты белгілермен сипатталуы мүмкін. Дегенмен, осы өтудің уақыт шеңбері мәдениеттерге қарай күрт өзгереді. Мысалы, АҚШ сияқты кейбір елдерде жасөспірімдік кезеңге шамамен он жыл уақыт кетеді, ал басқаларында бұл өту – көбінесе рәсім түрінде – бірнеше күнге созылуы мүмкін. АҚШ-та да, әлемнің басқа да мәдениеттерінде де кездесетін әлеуметтік және діни өту рәсімдерінің мысалдары: Конфирмация, Бар және Бат Мицва, Квинсеанера, он алтыға толу тойы, котильон және дебютанттар кештері. Басқа елдерде ересекке өтуді немесе жасөспірімдікке қадам басуды белгілейтін бастама рәсімдері маңызды рөл атқарады. Бұл өту айқын физикалық өзгерістермен бірге жүруі мүмкін, ол киім ауысудан бастап, татуировкалар мен денеге белгі салуға дейін жетеді.

Сын

Роберт Эпштейн сияқты сарапшылар жасөспірімдік кезең тұжырымын сынап бақты. Кейбір мамандар жасөспірімдік ұғымын сынға алды, себебі бұл адамзат тарихында салыстырмалы түрде жақында, қазіргі қоғамның құрылымымен пайда болған құбылыс. Олар американдық қоғамдағы жас ересектерді бала сияқты қарауға қатысты сын айтты. Роберт Эпштейн мен Дженифер Онг Scientific American журналында жариялаған мақаласында: «Америкалық үлгідегі жасөспірімдердің толқуы әлемнің 100-ден астам мәдениетінде кездеспейді, бұл көрсетіп тұрғандай, мұндай жағдай биологиялық себептерден туындамайды. Екіншіден, ми өзінің өзгеруіне тәжірибе әсер етеді, сондықтан жасөспірімдердің ми ерекшеліктері олардың толқуының себебі ме, әлде өмір салты мен тәжірибелерінің салдары ма деген сұрақ туындайды», – деп жазды. Дэвид Мошман жасөспірімдік кезеңге қатысты миды зерттеудің «толық картинаны көру үшін маңызды екенін, бірақ ол түпкілікті түсінік бермейтінін» айтты. Жасөспірімдік кезең тұжырымын сынаған басқа да мамандар мидың даму қарқынындағы жеке айырмашылықтарға назар салады. Олар кейбір (бірақ барлығы емес) жасөспірімдердің ми шақырығы (corpus callosum) әлі де жетілмегенін айтады, соның салдарынан «әрбір жасөспірімде ересек адам бар» деген тұжырымды жалпылау деп санайды. Бұл пікірді қолдайтындар, мидың өзара байланысы нақты айырмашылықтарды жасайтынын, Павловтың түрлі жануарлардағы шартты рефлекстерді салыстыруының мысалында көрсетілгенін айтады. Олардың пікірінше, белгілі бір шек бар, онда айырмашылықтар сыртқы шарттарға тәуелді болмай, кейіннен дұрыс болжамдар жасауға жеткілікті дәлдікке жетеді. Олардың ойынша, бұл шек – адамның өзі үшін сөйлеуге қабілеттілігі, ал мәдени шаралардың «жетілуі» жиі осы қабілетті «жетілмегендік» белгісі деп қарастырады, себебі ол билікті күмәнге түсіреді. Бұл мамандар туған күніне жетудің ықтималы төмен екенін де атап көрсетеді және оның орнына, шешім қабылдау қабілеті жетілгеннен кейін түзетуге болатын жағдайға жеткенде, хронологиялық емес, дербестікті жақтады. Олар кейде «жасөспірімдер» мінез-құлқы мен KZ синдромы (түрме лагерьлеріндегі ересектердің мінез-құлқы) арасындағы ұқсастықтарды келтіреді, мысалы, агрессияның себебі – қысым, ал «жетілмеген» қаржылық тәуекелдер тұтқыннан шығу мүмкіндігінің тұтқындық жағдайындағы жақсартудан гөрі маңыздырақ болуымен түсіндіріледі. Бұл теория көп жасқа толғаннан кейін де «жетілмеген» мінез-құлықты ұзақ мерзімдік психикалық жарақаттардың салдарынан болжауға мүмкіндік береді. Осы контексте олар жеке тұлға үшін жақсы немесе жаман екені туралы ресми тұжырымдардың қателігіне сілтеме жасайды, сондай-ақ, қамқоршылық «құқықтар» жеке тұлғаға зиян келтіруі мүмкін деген қорытындыға келеді. Олар сонымен қатар палеолит дәуірінде туысқандықтан сақтану үшін бір топтан екінші топқа көшуге көп уақыт кетпегендіктен, эволюциялық психология «жетілмеген» тәуекелдік мінез-құлықтың ұзақ кезеңін түсіндіре алмайды деп санайды.

The concept of adolescence has been criticized by experts, such as Robert Epstein, who state that an undeveloped brain is not the main cause of teenagers' turmoils. Some have criticized the concept of adolescence because it is a relatively recent phenomenon in human history created by modern society, and have been highly critical of what they view as the infantilization of young adults in American society. In an article for Scientific American, Robert Epstein and Jennifer Ong state that "American style teen turmoil is absent in more than 100 cultures around the world, suggesting that such mayhem is not biologically inevitable. Second, the brain itself changes in response to experiences, raising the question of whether adolescent brain characteristics are the cause of teen tumult or rather the result of lifestyle and experiences." David Moshman has also stated in regards to adolescence that brain research "is crucial for a full picture, but it does not provide an ultimate explanation." Other critics of the concept of adolescence do point at individual differences in brain growth rate, citing that some (though not all) early teens still have infantile undeveloped corpus callosums, concluding that "the adult in *every* adolescent" is too generalizing. These people tend to support the notion that a more interconnected brain makes more precise distinctions (citing Pavlov's comparisons of conditioned reflexes in different species) and that there is a non arbitrary threshold at which distinctions become sufficiently precise to correct assumptions afterward as opposed to being ultimately dependent on exterior assumptions for communication. They argue that this threshold is the one at which an individual is objectively capable of speaking for himself or herself, as opposed to culturally arbitrary measures of "maturity" which often treat this ability as a sign of "immaturity" merely because it leads to questioning of authorities. These people also stress the low probability of the threshold being reached at a birthday, and instead advocate non chronological emancipation at the threshold of afterward correction of assumptions. They sometimes cite similarities between "adolescent" behavior and KZ syndrome (inmate behavior in adults in prison camps) such as aggression being explainable by oppression and "immature" financial or other risk behavior being explainable by a way out of captivity being more worth to captive people than any incremental improvement in captivity, and argue that this theory successfully predicted remaining "immature" behavior after reaching the age of majority by means of longer term traumatization. In this context, they refer to the fallibility of official assumptions about what is good or bad for an individual, concluding that paternalistic "rights" may harm the individual. They also argue that since it never took many years to move from one group to another to avoid inbreeding in the paleolithic, evolutionary psychology is unable to account for a long period of "immature" risk behavior.