Кіріспе

Психикалық денсаулық жағдайы

Әлеуметтік емес тұлғалық бұзылыс (АӘТБ немесе АТБ) – бұл емпатия қабілетінің шектеулі болуымен және басқа адамдардың құқықтарын ұзақ мерзім бойы елемеу немесе бұзу үлгісімен сипатталатын тұлғалық бұзылыс. Басқа да көзге түсетін белгілері: импульсивтілік, ойсыздық (соның ішінде заттарды қолдану), өзгелерге зиян келтіргеннен кейін өкініш білдірмеу, жалғандық, жауапкершіліксіздік және агрессивті мінез-құлық. Диагноз қою үшін АӘТБ белгілері 15 жасқа дейін болуы керек. Әлеуметтік емес мінез-құлық көбінесе 8 жасқа дейін басталады, ал АӘТБ жағдайларының шамамен 80%-ында 11 жасқа дейін алғашқы белгілері пайда болады. АӘТБ 24-44 жас аралығындағы адамдарда жиірек кездеседі, ал 45-64 жас аралығындағы адамдарда азаюы мүмкін. АӘТБ ерлерде әйелдерге қарағанда көбірек таралған. Тұлғалық бұзылыстарды диагностикалау критерийлері Халықаралық аурулар жіктемесінің (ХАЖ) бесінші тарауында және Америкалық Психиатриялық Қауымдастығының Психикалық Бұзылыстардың Диагностикалық және Статистикалық Нұсқаулығында (DSM) келтірілген. Дисоциалды тұлғалық бұзылыс (ДТБ) – Халықаралық аурулар мен денсаулыққа қатысты проблемалардың статистикалық жіктемесінде (ХАДП) қолданылатын осы жалпы бұзылыстың тағы бір атауы. Екеуі де психопатия немесе социопатия деп аталады; алайда, кейбір зерттеушілер антиәлеуметтік тұлғалық бұзылыс және психопатия ұғымдары арасындағы айырмашылықтарды көрсетіп, психопатия АӘТБ-мен байланысты, бірақ одан ерекшеленеді деп санайды.

Симптомдар мен мінез-құлық

АСТБ-мен ауыратын науқастардың жолсыздыққа және импульсивтілікке бейімділігіне байланысты, олар есірткі мен алкогольді теріс пайдалану қаупіне ұшырайды. АСТБ көбінесе басқа да тұлғалық бұзылулармен қатар тәуелділікпен байланысты. АСТБ-мен ауыратын адамдардың есірткіге тәуелді болу қаупі жоғары, олар қан арқылы жұғатын ауруларға, ВИЧ-қа, ұзақ уақыт ішпей қалуға және ауыз арқылы қабылданатын дәрілерді теріс пайдалануға бейім. Сондай-ақ, олар бала кезінен есірткіге тәуелді болып, оны теріс пайдалана бастайды. Есірткіні теріс пайдаланумен қатар, АСТБ-мен ауыратын науқастарда құмар ойындарға тәуелділік даму қаупі жоғары. Әлеуметтік емес тұлғалық бұзылу импульсивтілік, өзін-өзі өлтіру ойлары және жауапкершіліксіз мінез-құлық деңгейімен байланысты, бұл көбінесе агрессивті мінез-құлыққа, отбасылық зорлық-зомбылыққа, заңсыз есірткі қолдануға, ашуға және зорлық-зомбылық қылмыстарына әкеледі. Мұндай мінез-құлық олардың біліміне, қарым-қатынастарына немесе жұмысына кері әсер етеді. Сонымен қатар, көптеген жыныстық серіктестермен қарым-қатынас жасау, жезөкшелерге бару, презервативтерді тұрақты пайдаланбау, жыныстық қатынасты есірткіге айырбастау және жиі қорғанышсыз жыныстық қатынас жасау сияқты қауіпті жыныстық мінез-құлықтар да жиі кездеседі. Олардың импульсивті мінез-құлықтары өздерінің және басқалардың қауіпсіздігіне қауіп төндіреді. АСТБ-мен ауыратын науқастар эмоцияларды екіұшты сипаттайды және эмоционалдық суықтық пен оқшауланудың жоғары деңгейін сезінеді. АСПД-мен ауыратын немесе антисоциалды мінез-құлық көрсететін адамдар жиі созылмалы жалықуға ұшырайды. Олар басқаларға қарағанда бақыт пен қорқыныш сияқты эмоцияларды нашар сезінуі мүмкін. Сондай-ақ, олар ашу мен ренжіу сияқты эмоцияларды басқа эмоцияларға қарағанда жиірек және айқын сезінеді. АСПД-мен ауыратын адамдарда жанашырлық қабілеті шектеулі болуы мүмкін және олар басқаларға зиян келтірместен, өздеріне пайда әкелуге көбірек қызығушылық танытады. Олар моральдық қағидаларды, әлеуметтік нормаларды немесе басқалардың құқықтарын ескермейді. АСПД-мен ауыратын адамдар мақтандылық танытуы, басқаларды төмен бағалауы, зиянды әрекеттері үшін өкініш білдірмеуі және зиян келтіргендерге қатыгездік танытуы мүмкін. Олар сондай-ақ басқалардың ойын түсіну қабілетіне ие болуы мүмкін, бірақ басқа адамның агрессивті әрекеттен қалай әсерленетінін түсіну қабілеті бұзылуы мүмкін. Бұл факторлар агрессивті және қылмыстық мінез-құлыққа, сондай-ақ жанашырлықтың жетіспеушілігіне ықпал етуі мүмкін. Оған қарамастан, олар басқа адамдар туралы ақпаратты өңдеу және сақтау қабілетіне ие болуы мүмкін, бұл басқаларды манипуляциялау қабілетін арттыруға көмектеседі. АСТБ түрмедегілер арасында кең таралған. Көбінесе зорлық-зомбылық және басқа да қылмыстар жасалады. Тестостерон – мидағы гормон, ол агрессияға маңызды рөл атқарады. Мысалы, зорлық-зомбылық қылмыстарын жасаған қылмыскерлердің тестостерон деңгейі орташа адамға қарағанда жоғары болады. Тестостеронның әсерін кортизол тежеп, импульсивті бейімділіктерді бақылауға көмектеседі. Өрт сөндіру және басқалардың мүлкін жою да АСТБ-мен байланысты мінез-құлық болып табылады. Басқа мінез-құлық проблемаларымен қатар, АСТБ-мен ауыратын көптеген адамдар жастарында мінез-құлық бұзылысына ұшырады, бұл зорлық-зомбылық, қылмыстық, қарсылық және антиәлеуметтік мінез-құлықтың кең таралған үлгісімен сипатталады. Мінез-құлықтың дәрежесі әртүрлі болғанымен, бұл тұлғалық бұзылысқа ұшыраған адамдар, әдетте, өз пайдасы немесе ләззаты үшін басқаларды зиянды жолдармен пайдаланады, өте аз өкінішпен, және жиі басқаларды бұрмалап, алдайды. Кейбіреулер мұны сырттай сүйкімділікпен жасаса, басқалары қорқыту мен зорлық-зомбылықпен жасайды. Антисоциалды тұлғалық бұзылысы бар адамдар өздерінің қателіктерін мойындау қиын болған кезде, олар басқаларды кінәлауға бейім, өйткені олар зиянды мінез-құлқынан назарды басқа біреуге немесе нәрсеге ауыстыруға тырысады.

Себептер

Жеке тұлғаның бұзылыстары көбінесе генетикалық және қоршаған ортаның әсерлерінің үйлесімі мен өзара байланысынан туындайды. Генетикалық тұрғыдан алғанда, бұл генетикалық бейімділік арқылы анықталатын ішкі темпераменттік қасиеттер. Қоршаған орта тұрғысынан алғанда, бұл адамның балалық және жасөспірім шағындағы әлеуметтік және мәдени тәжірибесі, оның ішінде отбасылық қарым-қатынастар, достардың ықпалы және қоғамдық құндылықтар. Психиатрия, психология және нейробиология институтының профессоры Эмили Симоновтың айтуынша, АСПД-мен тұрақты түрде байланысты көптеген факторлар бар, мысалы: балалық шақтағы жоғары белсенділік және мінез-құлық бұзылысы, ересек жастағы қылмыстық әрекеттер, төмен IQ көрсеткіштері және оқудағы қиындықтар. Осы факторлар мен АСПД арасындағы ең күшті байланыс – балалық шақтағы жоғары белсенділік пен мінез-құлық бұзылысы. Сонымен қатар, АСПД-ге бейімділігі бар балалар, басқа тәртіпсіз балалармен араласқанда, кейіннен АСПД диагнозы қойылуы мүмкін. Көптеген аурулар сияқты, осы бұзылыста да генетика маңызды рөл атқарады, бірақ оның дамуында қоршаған ортаның да өте маңызды ролі бар.

Генетикалық

Антиәлеуметтік жеке тұлғалық бұзылыстың (АЖТБ) генетикалық байланыстарын зерттеу, АЖТБ-ның белгілі бір, тіпті күшті генетикалық негізі бар екенін ұсынады. АЖТБ-ның таралуы бұзылыспен ауыратын адамның туыстары арасында жоғары. Генетикалық және орталық факторларды ажыратуға бағытталған егіздер зерттеулері, антиәлеуметтік мінез-құлық пен мінез-құлық бұзылыстарына елеулі генетикалық әсер ететінін көрсетті. Нақты гендердің ішінде, АЖТБ-мен байланысы айқын байқалған ген – моноамин оксидаза А (МАО А) гені, ол серотонин және норадреналин сияқты моноаминді нейротрансмиттерлерді ыдырататын ферментті кодтайды. Геннің мінез-құлықпен байланысын зерттеген түрлі зерттеулер, геннің аз МАО А өндіруіне әкелетін варианттары (мысалы, промотор аймағының 2R және 3R аллельдері) ерлерде агрессивті мінез-құлықпен байланысты екенін көрсетті. Бұл байланысқа өмірдің басындағы жағымсыз оқиғалар да әсер етеді, сонымен қатар, жағымсыз жағдайларға тап болған және төмен белсенділік варианттарын (МАОА L) иеленген балалар, жоғары белсенділік варианттарын (МАОА H) иеленгендерге қарағанда антиәлеуметтік мінез-құлықты дамытуға бейім. Орталық факторларды (мысалы, эмоционалды зорлық-зомбылық) ескермеген жағдайда да, МАОА L мен агрессивті және антиәлеуметтік мінез-құлық арасындағы шағын байланыс сақталады. Серотонин тасымалдағышын кодтайтын ген (SLC6A4), басқа психикалық аурулармен байланысы үшін кеңінен зерттелген ген, антиәлеуметтік мінез-құлық пен жеке тұлғалық ерекшеліктерге қатысты тағы бір қызығушылық тудыратын ген болып табылады. Генетикалық байланыс зерттеулері, қысқа "S" аллелінің түрмедегілер арасында импульсивті антиәлеуметтік мінез-құлықпен және АЖТБ-мен байланысты екенін көрсетті. Дегенмен, психопатияны зерттеулер ұзақ "L" аллелінің психопатияның 1-ші факторлық белгілерімен байланысты екенін анықтады, бұл оның негізгі эмоционалды (мысалы, эмпатияның жоқтығы, қорқынышсыздық) және қарым-қатынас (мысалы, мақтану, манипуляциялау) жеке тұлғалық бұзылыстарын сипаттайды. Бұл бұзылыстың екі түрлі формасын көрсетеді: біреуі импульсивті мінез-құлықпен және эмоционалдық тұрақсыздықпен байланысты, ал екіншісі – хищтік агрессиямен және эмоционалдық бұзылыстармен байланысты. 2016 жылы жарияланған геномдық ауқымды байланыс зерттеуі АЖТБ үшін тағы бірнеше ген кандидаттарын анықтады. Осы гендердің бірнешеуі зейін тапшылығы және гипербелсенділік бұзылысымен (ЗТГБ) ортақ, ол АЖТБ-мен жиі бірге жүреді. Зерттеу көрсеткендей, 6-шы хромосомадағы төрт мутацияны иеленген адамдар, осы мутацияларды иеленбеген адамдарға қарағанда антиәлеуметтік жеке тұлғалық бұзылысына шалдығу ықтималдығы 50%-ға жоғары.

Гормондар мен нейротрансмиттерлер

Травматикалық оқиғалар орталық нерв жүйесінің қалыпты дамуын бұзуы мүмкін, бұл қалыпты даму үлгілерін өзгерте алатын гормондардың бөлінуіне әкеледі. Антиәлеуметтік жеке тұлғалық бұзылысы (АЖТБ) бар адамдарда талқыланған нейротрансмиттерлердің бірі – серотонин, сонымен қатар 5HT деп те аталады. Серотонин деңгейінің төмендеуі АЖТБ-мен байланысты болуы мүмкін екендігі көрсетілгенімен, серотонин функциясының төмендеуінің көптеген тәжірибелік зерттеулерде импульсивтілік пен агрессиямен тығыз байланысты екенін көрсететін дәлелдер де бар. Импульсивтілік 5HT метаболизміндегі бұзылыстармен ғана байланысты емес, сонымен қатар осындай дисфункциямен байланысты ең маңызды психопатологиялық ерекшелік болуы мүмкін. Сәйкесінше, ДСМ "импульсивтілік немесе жоспарлаудағы сәтсіздік" және "тітіркену және агрессивтілік" АЖТБ диагностикалық критерийлерінің А санатындағы жеті кіші критерийдің екеуі ретінде жіктеледі.

Нейрологиялық

Әлеуметтік емес мінез-құлық бас жарақаты сияқты бірқатар неврологиялық кемшіліктермен байланысты болуы мүмкін. Әлеуметтік емес мінез-құлық оң жақ линза тәрізді ядродағы, сол жақ инсуласындағы және фронтополярлық қабықтағы сұр заттың азаюымен қатар жүреді. Сұр заттың көлемі оң жақ жілік гирусында, төменгі париетальді қабықта, оң жақ белдік гирусында және постцентральді қабықта артқандығы байқалды. Антиәлеуметтік тұлғалық бұзылысы (ASPD) бар адамдарда интеллектілік және танымдық қабілеттердің нашарлауы немесе төмендеуі жиі кездеседі. Көптеген мәдениеттердегі «психопатиялық гений» туралы стереотиптерге қарамастан, антиәлеуметтік тұлғалық бұзылысы жалпы интеллекттің төмендеуімен және танымдық қабілеттің жекелеген аспектілерінің айқын төмендеуімен байланысты. Бұл кемшіліктер жалпы халық арасында антиәлеуметтік қасиеттері бар адамдарда және антиәлеуметтік тұлғалық бұзылысының алғы белгілері бар балаларда да кездеседі. Әлеуметтік емес мінез-құлық көрсететін адамдар префронтальді қабықтың төмендеген активтілігін көрсетеді. Бұл байланыс құрылымдық нейросуреттеуге қарағанда функционалдық нейросуреттеуде анық байқалады. Префронтальді қабық мінез-құлықты тежеу, жоспарлау, іс-қимылдың салдарына баға беру және дұрыс пен бұрысты ажырату сияқты көптеген атқару функцияларына қатысады. Дегенмен, кейбір зерттеушілер префронтальді аймақтардағы көлемнің азаюы антиәлеуметтік тұлғалық бұзылысымен байланысты ма, әлде олар басқа ілеспе аурулардың салдары болып табылады ма (мысалы, заттық тәуелділік немесе балалық шақтағы зорлық-зомбылық) деген мәселені көтеріп отыр. Сонымен қатар, бұл қатынастың себеп-салдарлық байланысы бар ма, яғни анатомиялық аномалия психологиялық және мінез-құлық аномалиясын тудыра ма, әлде керісінше ме деген сұрақ әлі де ашық. Бір зерттеуде CSP-сы бар адамдар бақылау тобымен салыстырғанда антиәлеуметтік тұлға, психопатия, тұтқындалу және сотталу деңгейі бойынша едәуір жоғары көрсеткіштерді көрсетті.

Ата-ананың тәрбиелеу тәсілдері

Ата-ананың тәрбиелеу стилі балалардың жастық шақтағы тәжірибесі мен дамуына тікелей әсер етеді және баланың АСТД (антиәлеуметтік жеке тұлғалық бұзылысы) диагнозына ықпал етуі мүмкін. Төрт түрлі тәрбиелеу стилі балаларды тәрбиелеудің негізгі тәсілдерін және олардың ересек жасқа қадам басқандағы нәтижелерін көрсетеді.

**Авторитарлық** – Бұл стильде ең қатаң ережелер мен оларды бұзған жағдайда ауыр салдардар қарастырылады. Авторитарлық ата-аналар балаларынан жоғары талаптар қояды, бұл балаларда кейіннен қарсылық, өзіне сенімсіздік, агрессия және өшпенділік сезімдерінің дамуына әкелуі мүмкін.

**Рұқсат ететін** – Бұл стильде ережелерге көбірек бейтараптықпен қаралады және олар басқа стильдерге қарағанда аз күшпен сақталады. Рұқсат ететін ата-аналар балаларына өздерінің шешімдерін қабылдауға көбірек еркіндік береді, бұл импульсивтілікке, өзін-өзі бақылаудың жетіспеуіне және өмірде шекараларды мойындамауға алып келуі мүмкін.

**Жарамсыз** – Бұл стильде балаларға ережелердің болуы аз немесе мүлдем жоқ, тіпті баланың дамуы үшін қажетті негізгі қажеттіліктерді де қамтамасыз етпеу мүмкін. Жарамсыз ата-аналар басқа стильдерге қарағанда баланың өміріне аз араласады, бұл балаларда психикалық денсаулық мәселелерінің, эмоциялардан шегінудің және құқық бұзушылық мінез-құлқының дамуына себеп болуы мүмкін.

**Авторитетті** – Бұл стильде ережелер мен талаптармен қатар қолдау мен түсінік те бар. Авторитетті ата-аналар басқа стильдерге қарағанда теңгерімді болады және балаларға ережелердің не екенін ғана емес, олардың неліктен маңызды екенін түсіндіреді. Авторитетті ата-аналардың тәрбиесімен өскен балалар көбінесе өзіне сенімді, жауапкершілігі жоғары, сәтті және қиын жағдайларды жеңу дағдыларын дамытуға бейім болады.

Салауатты, қауіпсіз, тұрақты, түсінікті және зейін қоятын тәрбиелеу стилі, сондай-ақ үйде және қоғамда оң үлгілер мен ықпал етуші орта балалардың оң мінез-құлқына кепілдік беруге және АСТД симптомдарын азайтуға көмектеседі.

Мәдениеттің әсері

Клиникалық психологияның әлеуметтік-мәдени көзқарасы бұзылыстарды мәдени ерекшеліктердің ықпалымен қарастырады; мәдени нормалардың айқын айырмашылығына байланысты, психикалық бұзылыстарға (мысалы, антиәлеуметтік жеке тұлғалық бұзылысы – АЖБ) әртүрлі тұрғыдан қаралады. Роберт Д. Хэр АҚШ-та АЖБ-нің көбейіп бара жатуы мәдени нормалардың өзгеруімен байланысты болуы мүмкін екенін айтты, бұл АЖБ-мен ауыратын көптеген адамдардың мінез-құлқына түсінік беруге көмектеседі. Қабылданған өсімнің себебі диагностикалық техникалардың кеңінен қолданылуы мен теріс пайдаланылуы болуы мүмкін, бірақ Эрик Берннің АЖБ-мен белсенді және жасырын күйіндегі адамдарды ажыратуын ескере отырып – соңғылары заң, дәстүрлі қағидалар немесе дін сияқты сыртқы бақылау көзіне байланысты өзін ұстап тұрады. Коллективтік қағидалардың ыдырауы жасырын АЖБ-мен ауыратын адамды бұрынғы әлеуметтік бейім мінез-құлқынан босатуы мүмкін деген пікір бар. Даулы психиатр Пьер Эдуард Карбоно заңмен міндетті түрде жатқызудың мәселесі – АЖБ диагностикасындағы сәтсіздік деңгейі екенін айтты. Оның пікірінше, АЖБ-сі жоқ адамға, бірақ АЖБ диагнозы қойылған адамға дәрі-дәрмек тағайындауға мәжбүрлеу мүмкіндігі қауіпті болуы мүмкін. Бірақ АЖБ диагнозын қоймай, мәдени немесе орталық факторлардың жеткілікті дәлелі болмағандықтан емделмеген науқасты көру мүмкіндігін психиатр назардан тыс қалдыруы керек; және оның сөзімен айтқанда, "қауіпсіздікке баса назар беріңіз".

Жүріс-тұрысы бұзылуы

Әлеуметтік емес тұлғалық бұзылыс ересекте диагностикаланатын психикалық бұзылыс болғанымен, оның бастауы балалық шақта жатыр. DSM 5-тің АСББ-ға қоятын талаптары бойынша, индивидтің 15 жасқа дейін мінез-құлық проблемалары болуы керек. Мінез-құлқы бұзылған (МҚБ) жастардың шамамен 25-40%-ы ересекте АСББ диагнозын алады. МҚБ – балалық шақта диагностикаланатын және АСББ-да кездесетін сипаттамалармен үндесетін бұзылыс. Ол баланың басқа адамдардың негізгі құқықтарын немесе жасына сай нормаларды бұзатын, қайталамалы және тұрақты мінез-құлық үлгісімен сипатталады. Бұл бұзылысы бар балалар көбінесе импульсивті және агрессивті мінез-құлық көрсетеді, бейшаралық танытуы және жалған сөйлеуі мүмкін, ұсақ қылмыстарға (мысалы, ұрлық немесе вандализм) жиі қатысады немесе басқа балалармен және ересектермен төбелес тудырады. МҚБ оппозициялық қарсылықтық бұзылыстан (ОҚБ) өзгеше, себебі ОҚБ-сы бар балалар басқа адамдарға, жануарларға немесе мүлікке қарсы агрессивті немесе антиәлеуметтік әрекеттер жасамайды, алайда ОҚБ диагнозы қойылған көптеген балалар кейіннен МҚБ диагнозын алады. Симптомдардың пайда болу жасына байланысты МҚБ дамуының екі бағыты анықталған. Бірінші бағыт – «балалық шақта басталатын тип» деп аталады және мінез-құлық бұзылысының белгілері 10 жасқа дейін пайда болған кезде көрінеді. Бұл бағыт көбінесе тұрақты өмірлік бағытпен және кең таралған мінез-құлықпен байланысты, сондай-ақ бұл топтағы балаларда АҚБ симптомдарының жоғары деңгейі, нейропсихологиялық кемшіліктер, академиялық қиындықтардың көбеюі, отбасылық дисфункция және агрессия мен зорлық-зомбылыққа бейімділік байқалады. Екінші бағыт – «жасөспірім шақта басталатын тип» деп аталады және мінез-құлық бұзылысы 10 жастан кейін дамиды. Балалық шақта басталатын типке қарағанда, түрлі танымдық және эмоционалдық функциялардағы бұзылулар аз, ал жасөспірім шақта басталатын тип ересек жасқа жеткенде жойылуы мүмкін. Осы айырмашылықтан өзге, DSM 5 психопатияда көрінетін сипаттамаларды көрсететін және осы бұзылыстың балалық шақтағы көрінісі саналатын, сезімталдықсыз және эмоционалды емес мінез-құлық стиліне арналған спецификаторды ұсынады. Жасөспірім шақта басталатын типке қарағанда, балалық шақта басталатын типте емдеу нәтижесі нашар, әсіресе егер сезімталдықсыз және эмоционалды емес қасиеттер болса.

Психопатия

Психопатия көбінесе әлеуметтік емес мінез-құлық, жанашырлық пен өкініш сезімі төмендеуі және мінез-құлықты бақылаудың нашарлығымен сипатталатын тұлғалық бұзылу ретінде анықталады. Психопатиялық қасиеттер әр түрлі өлшеу құралдарын пайдалана отырып бағаланады, соның ішінде канадалық зерттеуші Роберт Д. Харе жасаған Психопатияны тексеру тізімі, қайта қарастырылған (PCL-R). "Психопатия" DSM немесе ICD-де диагноздың ресми атауы емес; ол басқа ірі психиатриялық ұйымдарда қолданылатын ресми атау да емес. Дегенмен, DSM және ICD өздерінің антиәлеуметтік диагноздары кейде психопатия немесе социопатия деп аталатынын (немесе осы атауларды қамтитынын) көрсетеді. Американдық психиатр Херви Клеклидің психопатия бойынша жұмысы ASPD диагностикалық критерийлерінің негізін құрады, ал DSM ASPD көбінесе психопатия деп аталады. Спецификацияда эмоционалдық және тұлғааралық сипаттамалар мінез-құлықтық компоненттерге қарағанда маңыздырақ бағаланады. Зерттеулер "психопатиялық белгілері бар" спецификаторы болмаса да, осы III бөлімнің критерийлері психопатияның эмоционалдық және тұлғааралық ерекшеліктерін дәл бағалайды, бірақ спецификация PCL-R-дың тұлғааралық және өмір салты аспектілерін қамтиды. Алайда, бұл конструкциялар DSM немесе ICD-де мойындалмайды.

Ішкі түрлері:

Номадтық антиәлеуметтік (шизоидтық және аулақ жүру белгілерін қоса алғанда) – Дрейфшілер; саяхатшылар, көшпенділер; авантюристтер, көшпелі саяхатшылар, жалқылар; қиын жағдайларға оңай бейімделеді, ақылды және импульсивті. Көңіл күйі апатқа және жеңіске байланысты.

Жаман ниетті антиәлеуметтік (садистік және параноидальды ерекшеліктерді қоса алғанда) – Қақтығысқа бейім, кекшіл, қастық, зұлым, садистік, қатерлі, қатыгез, ренішті; сатқындық пен жазаны күтеді; кек алуға құштар; қатыгез, сезімсіз, қорқынышсыз; кінәсіз; көптеген қауіпті қылмыскерлер, соның ішінде сериялық кісі өлтірушілер.

Арам ниетті антиәлеуметтік (негативтік белгілерді қоса алғанда) – Ашкөз, қанағаттанбаған, құмарлық; жауыздық пен үстемдікке бейім; қызғаныш, ашкөздік; иеленгеннен гөрі алудан ләззат алады.

Тәуекелге бейім антиәлеуметтік (хистриондық белгілерді қоса алғанда) – Батыл, ержүрек, қайсар, жүрексіз, батыл; ойсыз, ақымақ, абайсыз; қауіптен қорықпайды; қауіпті кәсіптерге барады.

Абыройды қорғауға бейім антиәлеуметтік (нарциссикалық белгілерді қоса алғанда) – Өзін қатесіз, сынбайтын, батыл, қорқынышты, қол сұғылмайтын деп есептеуге мұқтаж; мәртебесіне күмән келтірілгенде кешірімсіз; кемсітулерге шамадан тыс реакция жасайды.

Басқа жерде Миллон он кіші түрді ажыратады (жоғарыдағылармен ішінара жапсырылған) – ашкөз, тәуекелге бейім, зұлым, төрешіл, қатерлі, өтірік айтуға бейім, жарылғыш және тікенді – бірақ "10 саны ешқандай ерекшелік емес" екенін нақты айтады. Таксономиялар көбірек немесе азырақ жіктеу деңгейінде ұсынылуы мүмкін.

Психопатия мен ASPD арасындағы салыстырмалы зерттеулерді жүргізу мүмкін болмағандықтан, диагностикалық критерийлердің өзгешелігі, нәтижелерді анықтау мен өлшеудегі айырмашылықтар және қоғамда емес, түрмедегі науқастарды емдеуге баса назар аудару себепті ASPD үшін тиімді емдеуді табу одан әрі қиындатылады. Өкініш сезімі жоқ немесе өте төмен болғандықтан, ASPD-мен ауыратын адамдар көбінесе жеткілікті ынта-жігерге ие емес және антиәлеуметтік әрекеттердің салдарына көңіл бөлмейді. Зерттеулер амбулаториялық емнің тиімді болуы екіталай екенін көрсетті, бірақ ASPD-мен ауыратын адамдардың емге толығымен жауап бермейтін деңгейі шамадан тыс бағаланған болуы мүмкін. Көбінесе емдеуді қылмыстық сот жүйесіндегі адамдарға түрмеде болудың бір бөлігі ретінде жүргізеді. ASPD-мен ауыратын адамдар емделуге тек сыртқы талап бойынша, мысалы, шартты түрде босату шарттарына сәйкес келуі мүмкін. Психотерапия, сондай-ақ "сөйлеу" терапиясы, ASPD-мен ауыратын науқастарды емдеуге көмектеседі. Схемалық терапияны да ASPD-ны емдеу ретінде зерттеу жүргізілуде. Чарльз М. Бордуиннің шолуы мультисистемдік терапияның (MST) осы мәселені жақсартуға әлеуетті күшті әсерін көрсетеді. Алайда, бұл емдеу үшін барлық отбасы мүшелерінің толық ынтымақтастығы мен қатысуы қажет. Кейбір зерттеулер ASPD-нің болуы басқа бұзылуларды емдеуге, мысалы, заттарды пайдалануға елеулі кедергі келтірмейді деп тапты, бірақ басқалары қарама-қайшы нәтижелер туралы хабарлады. ASPD-мен ауыратын адамдармен жұмыс істейтін терапевттерде агрессивті, қанаушылық және қорлаушылық мінез-құлықтары бар пациенттерге қатысты айтарлықтай жағымсыз сезімдер тууы мүмкін. Бұл адамдарда сананы дамытуға тырысудың орнына, бұл бұзылудың табиғатын ескере отырып, терапиялық техникалар өткен қателерді қайталамауға қатысты рационалды және пайдалы аргументтерге бағытталған. Бұл тәсілдер әлеуметтік мінез-құлықтың материалдық құндылығына және антиәлеуметтік мінез-құлықтан бас тартуға баса назар аударады. Алайда, бұл бұзылумен ауыратын адамдардың импульсивті және агрессивті табиғаты осы терапия түрінің тиімділігін шектеуі мүмкін. Антиәлеуметтік тұлғалық бұзылуды емдеу үшін дәрілерді қолдану әлі толық зерттелмеген, және FDA ASPD-ны емдеу үшін арнайы мақұлданған дәрілер жоқ. 2020 жылғы Кохрейн шолуы ASPD науқастарында фармацевтикалық препараттарды қолдануды зерттеген зерттеулерге, оның ішінде шолуға қатысу критерийлеріне сәйкес келген сегіз зерттеуге, ASPD-ның әртүрлі мәселелерін емдеу үшін фармацевтикалық препараттарды қолдануға қатысты ұсынымдарға қатысты қолда бар дәлелдердің толық еместігін көрсетті. Дегенмен, психотроптық препараттар, антипсихотиктер, антидепрессанттар және көңіл күйін тұрақтандыратын препараттар сияқты препараттар агрессия және импульсивтілік сияқты белгілерді бақылау үшін, сондай-ақ ASPD-мен бірге болатын бұзылуларды емдеу үшін қолданылуы мүмкін.

Болжам

Ұлдар қыздарға қарағанда АСТД-ның барлық диагностикалық критерийлерін екі есе жиі қанағаттандырады (40% 25%-ға қарсы), және олар көбінесе өмірінің ертерек кезеңінде бұл аурудың белгілерін көрсетуді бастайды. 15 жасқа дейін аурудың белгілерін көрсетпеген балаларда ересек жасында АСТД дамуы өте сирек. Олар қандай да бір жамандық жасап ұсталғанда, салдарына қатысты бейжай және эмоциясыз көрінеді. Адамдармен қарым-қатынас жасау дағдыларының жетіспеуіне байланысты, салауатты қарым-қатынастар құру және сақтау мүмкін болмайтындықтан, АСТД-мен ауыратын адамдар ажырасу, жұмыссыздық, баспанасыздық және тіпті өзіне-өзі қол жұмсау арқылы ерте өлімге ұшырау сияқты қиын жағдайларға түсуі мүмкін. Олар сонымен қатар жасалған қылмыстардың жоғары деңгейін көрсетеді, олар жасөспірім шағының соңында ең жоғары деңгейге жетеді және диагноз қойылған кезде ауыр қылмыстар жасауға бейім. Зерттеудегі мәліметтерге сүйене отырып, зерттеушілер АСТД-мен ауыратын пациенттердегі агрессия көбінесе импульсивті болады деген қорытындыға келді, бірақ алдын ала жоспарланған агрессияның ұзақ мерзімді деректері де бар екенін атап өтті.

Эпидемиология

Жалпы халық арасында антиәлеуметтік жеке тұлғалық бұзылысы (ASPD) кездесу жиілігі 1%-дан 4%-қа дейін, көбінесе 6% еркек және 2% әйелдер арасында байқалады. ASPD кездесу жиілігі зорлық-зомбылық қылмыскерлері көп түрмелер сияқты, арнайы топтарда одан да жоғары. Түрмедегілердің арасында ASPD кездесу жиілігі 50%-ға жуық екені анықталды. Сонымен қатар, алкоголь немесе басқа да есірткілерді қолданумен күресу бағдарламаларындағы пациенттер арасындағы ASPD кездесу жиілігі жалпы халыққа қарағанда жоғары, бұл ASPD мен есірткілерді қолдану және оған тәуелділік арасындағы байланысты көрсетеді. Сан-Францискодағы 31 және Чикагодағы 56 жасөспірімді зерттеуде, үйсіздердің арасында тиісінше 84% және 48% ASPD диагностикалық критерийлеріне сәйкес келгені анықталды. Үйсіздерге қатысты тағы бір зерттеуде қатысушылардың 25%-ы ASPD-мен ауыратындығы анықталды. ASPD-мен ауыратын адамдарда өзіне-өзі қол жұмсау қаупі жоғары. ASPD-мен ауыратын адамдардың балалары да қауіпте. Кейбір зерттеулер балалық шақтағы жағымсыз немесе қасіретті оқиғалар, әсіресе ASPD-мен ауыратын ата-ананың шешімдері салдарынан туындаған жағдайлар, кейіннен баланың өмірінде қылмыстық әрекеттерге ұшырауы мүмкін екенін көрсетеді.

Тарих

DSM-нің 1952 жылғы алғашқы нұсқасында социопатиялық тұлғалық бұзылыс тізімделген. Бұл санатта "негізінен қоғаммен және қалыптасқан ортамен үйлесімсіздікке байланысты, тек жеке бастың ыңғайсыздығы мен басқа адамдармен қарым-қатынасына ғана емес" деп есептелетін адамдар болды. Төрт түрге бөлінді: антиәлеуметтік, диссоциалдық, жыныстық және тәуелділік. Антиәлеуметтік реакцияға "әрқашан қиындыққа түсетін" және одан сабақ алмаушы, адалдығы жоқ, жиі қатыгез және жауапкершіліксіз, өз мінез-құлқына "ұтымды түсіндіру" бере алатын адамдар кірді. Бұл категория "конституциялық психопатиялық күй" немесе "психопатиялық тұлға" деген бұрынғы ұғымдардан гөрі нақтырақ және шектеулі деп сипатталды, олардың мағынасы өте кең болған; тар анықтама 1941 жылдан бастап Герви М. Клекли ұсынған критерийлерге сәйкес келді, ал социопатиялық терминін 1928 жылы Джордж Партридж психопаттарға ерте ортаның әсерін зерттеген кезде қолданған. Партридж антиәлеуметтік психопатиялық бұзылыс пен бала кезіндегі ата-ананың қабылдамауы арасындағы байланысты анықтады. 1968 жылы DSM II санаттарды қайта құрылымдады және "антиәлеуметтік тұлға" енді он тұлғалық бұзылыстың бірі ретінде тізімделді, бірақ бұрынғы сипаттамасымен сақталды, ол мынадай адамдарға қолданылады: "негізінен әлеуметтенбеген", қоғаммен үнемі қақтығыста болатын, маңызды адалдыққа қабілетсіз, өзімшіл, жауапкершіліктен шетін, кінә сезімін сезіне алмайтын немесе бұрынғы тәжірибелерден сабақ ала алмайтын, басқаларды кінәлауға және ақтауға бейім. Нұсқаулықтың кіріспесінде "арнайы нұсқаулар" бар, оның ішінде "Антиәлеуметтік тұлғаны әрқашан жеңіл, орташа немесе ауыр деп көрсету керек" делінген. DSM II ескертеді, заңдық немесе әлеуметтік құқық бұзушылықтардың тарихы ғана диагноз қоюға жеткіліксіз, және балалық немесе жасөспірімдік шақтағы "топтық қылмыстық реакция" немесе "көрінетін психикалық бұзылыстарсыз әлеуметтік бейімдемеушілік" алдымен жоққа шығарылуы керек. Диссоциалдық тұлғалық тип DSM II-де "диссоциалдық мінез-құлық" ретінде қарастырылды, ол алаяқтықпен айналысатын және рэкетшілер, адал емес құмар ойыншылар, жезөкшелер және есірткі сатушылар сияқты қылмыстық қызметпен айналысатын адамдарға қатысты (DSM I бұл жағдайды социопатиялық тұлғалық бұзылыс, диссоциалдық тип ретінде жіктеді). Кейіннен ол ДДҰ жариялаған ICD нұсқаулығында диагноз атауы ретінде қайта пайда болды, кейіннен диссоциалдық тұлғалық бұзылысы деп аталды және ASPD диагнозына шамамен тең деп есептелді. 1980 жылы DSM III толық терминді антиәлеуметтік тұлғалық бұзылысты қамтыды және басқа бұзылыстар сияқты, әртүрлі психиатрлар арасындағы диагнозтың дәйектілігін арттыру үшін байқалатын мінез-құлыққа бағытталған симптомдардың толық тізімі болды ("сарапшылар арасындағы келісімділік"). ASPD симптомдар тізімі 1972 жылғы Фейннер критерийлері деп аталған зерттеулік диагностикалық критерийлерге негізделген, ал олар өз кезегінде 1966 жылы социолог Ли Робинс жариялаған ықпалды зерттеулерге негізделген, "Ақымақ балалар өсті". Алайда, Робинс бұрын балалық шақтағы мінез-құлық проблемаларының жаңа критерийлері оның жұмысынан шыққан болса да, ол және зерттеуші психиатр Патрисия О'Нил диагностикалық сұхбаттардың бір бөлігі ретінде қолданған Фейннер критерийлерінің авторларының бірі болған психиатр Эли Робинстен бұл критерийлерді алғанын нақтылады. DSM IV антиәлеуметтік симптомдардың мінез-құлыққа бағытталған тенденциясын сақтап қалды, сонымен қатар "Бұл үлгі психопатия, социопатия немесе диссоциалдық тұлғалық бұзылыс деп те аталады" деп көрсетті және ескі диагноздардан туындаған кейбір тұлғалық ерекшеліктерді "Қатар жүретін ерекшеліктер" мәтіндік қорытындысына қосты. DSM 5 антиәлеуметтік тұлғалық бұзылысының бірдей диагнозын сақтайды. DSM 5 диагностикалық емтиханға арналған қысқаша нұсқаулықта ASPD-мен ауыратын адамда "психопатиялық белгілер" болуы мүмкін екені айтылған, егер ол "қайғы немесе қорқыныш сезімталдығының болмауы және батыл, тиімді қарым-қатынас стилі" көрсететін болса.