Кіріспе

Хистрионикалық тұлғалық бұзылу (ХТБ) – Америкалық Психиатриялық Қауымдастығы анықтағандай, көбінесе ересек жас шағында басталатын, шамадан тыс назар іздеу мінез-құлқымен сипатталатын тұлғалық бұзылу. Оған орынсыз сүйіспенділік пен мақұлдауға аса құштарлық кіреді. Бұл бұзылыспен ауыратын адамдар көңілді, драматикалық, жанды, ынталы, экстраверт және флиртке бейім болады. ХТБ – тұлғалық бұзылулардың драмалық кластеріне, сондай-ақ B кластеріне жатады. ХТБ-мен ауыратын адамдар көп назарға құмар, әдепсіз және орынсыз көзге түседі, өз мінез-құлқы мен эмоцияларын асыра көрсетеді және қоздырылуды қалайды. Олар жиі жыныстық тартымдылықты кеңінен көрсетеді, эмоцияларын әсерлі стильде білдіреді және басқалардың ықпалына оңай түседі. Бұған қоса, эгоцентризм, өзімшілдік, үнемі бағалануға ұмтылу және өз қалауларын орындау үшін манипуляциялық мінез-құлық сипатты.

Белгілері мен симптомдары

ГПД диагнозы қойылған адамдарда драмалық мінез-құлық байқалуы мүмкін. Олар көбінесе өз жағдайларын объективті түрде бағалай алмайды, керісінше, қиындықтарын үлкейтіп, драматизациялайды. Бұл бұзылыспен ауыратын науқастардың эмоциялары жылдам ауысып, басқалардың сезімдерін тану қабілеті төмендеуі мүмкін. Олардың эмоциялары басқаларға беткей немесе шамадан тыс болып көрінуі мүмкін. Бұл бұзылыс экстраверсиямен, көңіл көтеруге төзімділігінің төмендігімен немесе күткен сыйлықты кешіктіруге шыдамаумен және жаңа тәжірибелерге ашықтықпен байланысты. ГПД-мен ауыратын адамдарда өзіне сенімсіздік аздау болады және көбінесе өзімшіл көрінеді. Зерттеулер көрсеткендей, гистриондық мінез-құлыққа бейім адамдар әлеуметтік мақұлдау мен сенімділікке зор құштарлық танытады және оны үнемі іздейді, бұл ГПД-мен ауыратын адамдарды әлеуметтік желіге тәуелділікке ұшыратуы мүмкін. Бұл бұзылыспен ауыратын адамдар сынға немесе мақұлдамауға аса сезімтал болады. Олар басқалардың назарын өзіне аудару үшін көп күш жұмсайды, мүмкін, қарым-қатынастың беріктігін сынау мақсатында. Олар назар орталығында болуды ұнатады және оларға көңіл бөлмегенде ыңғайсыздық сезінеді. Сондай-ақ, басқалардың назарын аудару үшін жалған медициналық жағдайларды көрсетуі мүмкін. Олар әдепсіз жыныстық қылықтарға, флиртке немесе басқаларды пайдалануға бейім болуы мүмкін. Жыныстық сипаттағы әрекеттер мен көрсетушілік мінез-құлық та осы жағдайға ұшыраған адамдарда кездеседі. Кейбір адамдарда гистриондық қасиеттері немесе жеке тұлғалық бұзылысы бар болса, жасқа келген сайын азғыру тактикасын ата-аналық стильге айналдыруы мүмкін. Назарға деген құштарлығы қанағаттандырылмаса, бұл олардың ауру белгілерін күшейтеді. Олар, әсіресе, құрметтейтін адамдардың ықпалына оңай түседі. ГПД-мен ауыратын науқастар әдетте әлеуметтік және кәсіби өмірде жақсы жетістіктерге жетеді. Олардың әлеуметтік дағдылары жақсы, бірақ оларды көбінесе назар аудару үшін пайдаланады. Романтикалық (немесе басқа да жақын) қарым-қатынастар аяқталғанда клиникалық депрессияға байланысты емделуді сұрауы мүмкін. Алкогольге немесе опиоидтарға тәуелділік сияқты жағдайлар да гистриондық жеке тұлғалық бұзылысы бар науқастарда жиі кездеседі. Олар сонымен қатар өзіне-өзі қол жұмсау, дене пішінін қабылдамау (өз денесінің кемшіліктеріне үнемі ден қою) және ажырасу қаупіне де бейім. Олар тез-тез жұмыс ауыстыруы мүмкін, себебі олар тез жалықады және ашуға қарсы тұрудың орнына одан қашуды жөн көреді. Жаңалық пен қызығушылықты іздеуге бейім болғандықтан, олар өздерін қауіпті жағдайларға салуы мүмкін. Осы факторлардың барлығы клиникалық депрессияға ұшырау қаупін арттырады. Осы қасиеттеріне қарамастан, олар өздерінің жеке тұлғаларымен мақтана алады және өзгеріске қарсы тұрады, кез келген өзгерісті қауіп ретінде қарастырады. Тіпті жеке сәтсіздіктері мен көңіл көншіліктері үшін басқаларды кінәлай бастауы мүмкін. ГПД симптомдары әдетте 15 жасқа дейін толық дамымайды, ал емдеуді бастау орташа есеппен шамамен 40 жаста ғана жүзеге асырылады.

Нейрохимиялық/физиологиялық

Зерттеулер көрсеткендей, белгілі бір гормондар мен нейротрансмиттерлердің жұмысы мен В кластерлі тұлғалық бұзылулар, мысалы, гистерилық жеке тұлғалық бұзылысы (ГЖТБ) арасында тығыз байланыс бар. Бұл әсіресе катехоламиндерге қатысты айқын көрінеді. ГЖТБ диагнозы қойылған адамдарда жоғары сезімтал норадренергиялық жүйе болады, ол нейротрансмиттер норадреналиннің синтезі, сақталуы және бөлінуіне жауапты. Норадреналиннің жоғары деңгейі көңіл алаңдаушылығына, тәуелділікке, жаңалықты іздеуге және жоғары әлеуметтік белсенділікке алып келеді. Ол сүйе алмау себебі балалық шақта жақын туыстардың қайтыс болуы немесе ата-ананың ажырасуы сияқты ауыр тәжірибелерден туындауы мүмкін деп санады, бұл берілген қарым-қатынастар туралы бұрыс түсінік қалыптастырады. Жақын дос немесе отбасы мүшесінің тастап кетуіне (қарсылықсыз кету немесе өлім арқылы) бір немесе бірнеше рет ұшыраған адамдар басқа адамдармен шынайы және мейірімді қарым-қатынас құруға шамасы келмейді.

HPD және антиәлеуметтік тұлғалық бұзылыс

Тағы бір теория гистриондық тұлғалық бұзылыс пен антиәлеуметтік тұлғалық бұзылыс арасындағы қарым-қатынас мүмкіндігін ұсынады. Зерттеулер көрсеткендей, гистриондық тұлғалық бұзылыс диагнозы қойылған науқастардың 2/3-і антиәлеуметтік тұлғалық бұзылыс критерийлеріне ұқсас шарттарға да сай келеді. Екі мысал да, кейбір адамдарда гистриондық тұлғалық бұзылыс диагнозы қойылуына бейімділік себеп болуы мүмкін екенін көрсетеді, алайда бұл бұзылысқа қандай да бір биологиялық фактордың әсері бар ма, әлде генетикалық жолмен беріле ме, туралы мәліметтер аз.

Бір мезгілде ауру

Гстриониканың көпшілігі басқа да психикалық аурулармен бірге жүреді. Бірге болатын жағдайларға: антиәлеуметтік, тәуелді, шекаралық және нарциссикалық тұлғалық бұзылулар, сондай-ақ депрессия, қылықсыздық бұзылыстары, үрейлену бұзылысы, соматоформдық бұзылыстар, анорексия нервоза, заттарды қолдану бұзылысы және байланыс бұзылыстары, оның ішінде реактивті байланыс бұзылысы жатады.

Миллонның кіші түрлері

2000 жылы Теодор Миллон гистриондық тұлғалық бұзылыстың алты түрін ұсынды. Кез келген гистриондық есімді адам төмендегілердің бірін немесе бірнешеуін көрсетуі мүмкін:
ТүріТұлғалық ерекшеліктеріЖұбатуға тырысатын гистриондық (тәуелді және мәжбүрлі ерекшеліктерді қоса алғанда) Басқаларды жұбатуға, жарасуға, келісімге келтіруге, дау-жанжалды тегістеуге ұмтылады; келіспеушіліктерді реттеу, ымыраға келу, мойындау арқылы мінез-құлықты бақылауға бейім; мақтау үшін өзін құрбан етеді; құрметсіздікке ұшырағандарды да жұбатуға тырысады. Көңілді гистриондық (гипоманиялық және мүмкін нарциссикалық ерекшеліктерді қоса алғанда) Жанды, тартымды, көпіршікті, шапшаң, күшті, еркін, импульсивті; уақытша қуаныш пен ойын-сауық іздейді; белсенді, энергиялы, құштар. Дауылды гистриондық (негативтік ерекшеліктерді қоса алғанда) Импульсивті, бақылаудан шығып кетеді; көңіл-күйдің өзгеруі, ренжу; тез эмоция, дауылды, құмарлық, оңай ашуланып, уақыт-уақыт қабынуы, алағайлану. Сырттай әдемі гистриондық (әлеуметтік емес ерекшеліктерді қоса алғанда) Астыртын, екіжүзді, айлакер, құлқы, жалған; өзімшіл, шыншыл емес, алдамшы, есептік, қулық-сұмдық. Театралды гистриондық (классикалық үлгінің нұсқасы) Әсерлі, әдепті, киім-кешекке мән береді; поздары көзге түсетін, графикалық; өзін жарнамалайды; сахналық, жасанды; қалаулы/драмалық поздарды имитациялайды. Балалық гистриондық (шекаралық ерекшеліктерді қоса алғанда) Лабильді, жоғары сезімтал, тез өзгеретін эмоциялар; балалық истерия және жаңадан пайда болған ренжу; талапкер, шаршаған; басқаға жабысады және ұстап тұрады; шамадан тыс жабысады, ілігіп тұрады, бірігіп жабысады.

Емдеу

Емдеуге көбінесе ажырасып кеткен қарым-қатынастарға байланысты депрессия себеп болады. Дәрі-дәрмектер жеке тұлғаның бұзылуына көп әсер етпейді, бірақ депрессия сияқты белгілерге көмектесуі мүмкін. Басты әдіс – жартылай құрылымдалған сұхбаттасу, бірақ осы типтегі сұхбаттасуды қолдануға көбінесе тартыншақтық танытады, себебі олардың тиімсіз немесе беткей болып көрінуі мүмкін. Функционалды-аналитикалық психотерапевттің міндеті – пациенттің қарым-қатынас мәселелерін сеанс барысында немесе одан тыс жағдайда анықтау. Негізгі мінез-қасиеттер мұрагерлікпен берілуі мүмкін, ал қалғандары генетика мен ортаның, соның ішінде балалық шақ өмірінің әсерінен туындауы мүмкін. Гистириониялық жеке тұлғалық бұзылысы (HPD) диагнозы қойылғандардың шамамен 65%-ы әйелдер, ал 35%-ы ерлер. Марси Капланның «DSM III-ге әйелдердің көзқарасы» атты еңбегінде, әйелдерге ықтимал пікірқанастықтарға байланысты жиірек дұрыс емес диагноз қойылатынын, тіпті сау әйелдерге де HPD диагнозы қойылатынын айтады. DSM-де HPD-ні көрсететін көптеген белгілер дәстүрлі әйелдік мінез-құлықтың шамадан тыс көрсетілуі болып табылады. Пьерлік және өзіндік бағалау зерттеуі нәтижесінде, әйелдік хистриониялық, тәуелді және нарциссикалық жеке тұлғалық бұзылулармен байланысты екені анықталды. Белгілі бір клиникалық ортада көрсеткіш әйелдерге қарағанда ерлерде айтарлықтай жоғары болады ма, жоқ па, көптеген факторларға байланысты, олардың көпшілігі HPD-нің жыныстық ерекшеліктеріне тікелей байланысты емес. HPD мен мәдениет арасындағы тікелей себептерді анықтау үшін аз ғылыми зерттеулер жүргізілген, бірақ мәдени және әлеуметтік факторлар HPD мінез-құлығын тежеуде және оны көрсетуде маңызды рөл атқарады.