Кіріспе
Шығысқа қарай Мексикадағы жойылып кеткен майя тілі Чикомуцельтек (шулай-ақ Чикомусельтеко немесе Чикомусельтеко; архаикалық, Коток) - бұрын Мексиканың Чиапас штатындағы Чикомусело, Мазапа-де-Мадеро және Аматенанго-де-ла-Фронтера муниципалитеттерімен, сондай-ақ Гватемаланың кейбір жақын аймақтарында айтылған майя тілі. 1970-1980 жылдары ол жойылып кетті, соңғы мая әдебиетіндегі жаңалықтар тірі ана тілінде сөйлейтін адамдар жоқ екенін анықтады. Қазіргі кездегі Чикомучельтеко ұрпақтарының қауымдастықтары, Мексикада шамамен 1500 адам және Гватемалада 100 адам испан тілінде сөйлейді. Чикомуцельтектер бұрын кейде Cakchiquel Mam деп аталатын, бірақ ол Wastek (Huastec) -ге әлдеқайда жақын болғандықтан, Cakchiquel немесе Mam-мен алыстан ғана байланысты.
Chicomuceltec (also Chikomuselteko or Chicomucelteco; archaically, Cotoque) is a Mayan language formerly spoken in the region defined by the municipios of Chicomuselo, Mazapa de Madero, and Amatenango de la Frontera in Chiapas, Mexico, as well as some nearby areas of Guatemala. By the 1970s–80s it had become extinct, with recent reports in Mayanist literature finding that there are no living native speakers. Communities of contemporary Chicomucelteco descendants, numbering approximately 1500 people in Mexico and 100 in Guatemala are Spanish speakers. Chicomuceltec was formerly sometimes called Cakchiquel Mam, although it is only distantly related to the Cakchiquel or Mam, being much closer to Wastek (Huastec).
Тарих және шежіре
Чикомуцелтек тілі алғаш рет қазіргі лингвистикалық әдебиетте 19 ғасырдың аяғында ерекше тіл ретінде тіркелген. Ол лингвист Карл Саппердің 1888-95 жылдары Солтүстік Мезоамерикаға жасаған саяхаттары туралы жазған жазбасында пайда болған. Чикомуцельтектің вастек тілімен қарым-қатынасы 1930 жылдардың аяғында (Кробер 1939), басқа майя тілдерімен сөз тізімдерін салыстыру арқылы, басқа майя тілдерінің салаларына қарағанда, вастек тілімен жоғары деңгейдегі туыстық қарым-қатынас бар деп қорытындыланды.
Тарихи құжаттама
1775 жылы Париждегі Франция Ұлттық кітапханасынан табылған екі бетті құжат - чикомукельтек тілінің ең көне куәлігі. Бұл қолжазбада Чикомукельтектер тілінде жазылған сегіз сөйлем бар. Ол сондай-ақ тілдің "коток" деп аталғанын айтады.
Географиялық таралуы
Уастек және Чикомуцельтек тілдерінің қалған майя тілдеріне қатысты географиялық таралуы - Уастек теңіз шығанағының солтүстік жағалауы аймағында орналасқан, Техуантепек аралының оңтүстігінде және шығысында орналасқан басқа тілдерден алыс - Кроберге, Уастек теңізінің артында қалған халықтар болды деп болжауға мүмкіндік берді.
Құрып кету және жойылу
XX ғасырдың басында тілдің құлдырауы байқалды, 1926 жылы Франц Термер Чикомучело қауымдастығына барған кезде, шамамен 2500 тұрғыны бар қаладан тек үш адамды (барлығы 60 жастан асқан) Чикомучельтец тілінде сөйлей алатын адам тапқанын хабарлады. Чикомукельтектер күнделікті әңгімелерін испан тілінде жүргізді.